Kemeńgerlik qubylysy

Intýıtıvtilik

Kemeńgerge tán osy asa mańyzdy qa­sıet onyń kóptegen sıpatyna jol ashady. Aıtalyq, kemeńgerdiń qııal sheksizdigi, erkindigi, sezimpazdyǵy ıntýıtıvtilikten óris alady. Intýıtıvtilik – jalpy bar­­­lyq daryndarǵa ortaq qasıet. Al da­ryn­­dy­lardan kemeńgerdiń aıyrmashy­lyǵy joǵaryda keltirilgen basqa da qa­sıet­termen tyǵyz sabaqtastyǵy men birles­tiginde, seziný men qorytý qabiletiniń kúsh­ti­liginde. Munda ıntýısııa aqylǵa yqpal etedi. I.Kant «Taza aqyldyń syny» eńbeginde adamnyń ıntýısııa arqyly seziný jáne rasıonaldy qorytý úderisi jó­ninde: «Adamnyń kez kelgen bilimi ıntýı­sııadan bastalady da, uǵymdarǵa jalǵa­syp jáne ıdeıalarmen aıaqtalady» deıdi. Abaı :

Aqylmen oılap bilgen sóz,

Boıyńa juqpas, syrǵanar.

Yntaly júrek sezgen sóz,

Bar tamyrdy qýalar –

dep tujyrymdap seziný júzindegi sózdiń qýatyn, demek oıdyń da áserin aıryqsha baǵalaǵan.Osyǵan uqsas mysaldar óleńderi men qarasózderinde barshylyq.

Shyǵarmashylyq adamǵa ıntýıtıvtilik eń aldymen tipti kúrdeli máseleler jónin­de dál sheshim qabyldaýǵa múmkindik beredi. Qubylystyń jalpy hám naqty bolmysy men bitimin dál túsinedi, beıneleıdi. Jalpylyq qubylystyń sebebi men saldaryn tolyq qamtýǵa múmkindik beredi. Al naqtylyq kemeńgerge qubylystyń detaldaryn asa durys taný men baǵalaýǵa bastaıdy. Abaı óleńderinen keńdik pen dáldiktiń tutasqan tustaryn kóptep ańǵaramyz. Tabıǵı ıntýısııa ıntellektisi joǵary kemeńgerdiń oılaryn tereń berý jáne qubylystardy durys beıneleý beıimin qalyptastyrady da, olar az sózge kóp maǵyna syıdyrady.

 

Irrasıonaldyq

Kemeńger tulǵa qoǵamdyq qatynastar­daǵy ózgeristerdi der shaǵynda sezedi, biledi jáne soǵan birden shyǵarmashylyq reaksııa bildiredi. Olardyń bul qabileti ıntýısııadan jáne ırrasıonaldy tanymnan óristeıtin erekshelik. Ol burynnan qalyptasqan dástúrli qundylyqtardyń daǵdarysqa túsip jatqanyn ańǵaryp, endigi ýaqytta barlyǵy jańasha bolýy qajettiligin sezinedi. Kemeńgerdiń evolıý­sııanyń logıkasyn seziný arqyly bilýi oǵan jańa ıdeıalardy usynýǵa barynsha múmkindik jasaıdy. Osyndaı ıntýıtıvti seziný men bilýdiń astarynda ırrasıonaldy tanym jatady.

Abaı qazaqtyń ǵasyrlar boıy qalyp­tasqan dástúri men turmysynan týyndaǵan qundylyqtardyń eskire bastaǵanyn osyndaı ırrasıonaldy tanym arqyly sezindi. Sóıtip, jańa mazmundaǵy qundylyqtardy usyndy. Onyń bul ıdeıasy eń aldymen Islam dininiń qaǵıdattarynan, jalpy adamzattyq gýmanıstik qundylyqtardan bastap órken jaıdy. Kemeńgerdiń qazaq tarıhyndaǵy osynaý bastamasyn ırra­sıonaldy tanym arqyly ǵana túsindi­re alamyz. Ony bilim arqyly nemese aqyndyǵy arqyly túsindirýge dálel az.

 

Ámbebaptyq

Kemeńgerdiń ámbebaptyǵy dáýirlik jáne ǵalamdyq mıssııasyn da aıqyndaıdy. Bul arada dál ámbebaptyq qasıet buryn­ǵyny tanýǵa, búgingini baǵalaýǵa jáne bolashaqty boljaýǵa múmkindik beredi. Ámbebaptyqpen qosa jańashyldyǵy, erkindigi, gýmanızmi taǵy da basqa qasıet­teri ony barlyq dáýirlerdiń ortaq tulǵa­sy etedi. Kemeńger ıdeıalarynyń joǵa­ryda aıtylǵan erekshelikteri onyń ıdeıa­larynyń qashanda ózektiligin tuǵyrlaıdy. Osy arada biz kemeńgerler jóninde, aıtalyq, Abaı bolsyn, Shekspır bolsyn, Tolstoı bolsyn «olar barlyǵyn da kúni buryn aıtyp qoıǵan, zamanynan ozyq týǵan» dep jatamyz. Rasynda solaı ma, oılaný qajet. Jaratqan ıemiz árbir pendesin óziniń ýaqytynda týǵyzady. Másele, ırrasıonaldy, ıntýıtıvti tanym jáne ámbebaptyqta bolsa kerek.

Kemeńgerge tán ámbebaptyqtyń eń negizgi máni jaratylysty, qoǵamdy, adamdy aıryqsha kórýinde hám baǵalaýynda. Osy arqyly adamzat balasy jańa uǵymdar men baǵalarǵa ıe bolady. Nátıjesinde, ǵalam men adamdy alýan boıaýymen tanýǵa mol múmkindikter jasalady. Kórkemónerdegi, ǵylymdaǵy jańalyqtardyń barlyǵy da osyndaı úderistiń nátıjesi. Eger qabileti erekshe adamdar dúnıe dıdaryna jańasha qaramasa, álemniń ózi de damymas edi. Kemeńgerler adamzat progresiniń eń negizgi qozǵaýshy kúshi. Mundaı tulǵalardyń qııaly baı, oıy barynsha batyl bolady da, iri ıdeıalyq bastamalarǵa barýǵa, olardy iske asyrýdyń jańasha tásilderin qalyptastyrýǵa mol múmkindik ashady. Qııal sheksizdigi men oı erkindigi zattar men qubylystardy jańasha qyrynan tanytady desek, onyń negizinde ámbebaptyqqa beıim úlken psıhofızıologııalyq sebep jatyr. Ol qasıet kemeńgerdiń tabıǵatyna salynǵan. N.A.Berdıaev: «Kemeńgerlik zattardy ámbebap túrinde qabyldaıdy, ol bolmysqa ámbebaptyqpen umtylady. Kemeńgerliktiń ózi adamnyń tutas rýhynyń aıryqsha kerneýi», dep jazady.

Jaratýshy kemeńgerge erekshe qabyl­daý sezimi men tanymyn syılaǵan. Bul sezim men tanym túpsanadan óristep, ony ın­týısııasy joǵary adam etedi. Dál osy erekshelik kemeńger tulǵaǵa tán ne­­gizgi qasıetterdi týdyrady jáne qalyp­­tastyrady. Bul arada kemeńgerdiń ıntýı­­tıvti tanymy árqashan bolmystyń aqıqatyn tanýshy jáne ony izdeýshi ekenin qosa ketkenimiz jón. Sebebi kórkemónerde bolsyn, ǵylymda bolsyn barlyq kemeńger­lerdiń tanyǵany jáne umtylǵany aqıqat. О́ıtkeni Jaratýshy Alla adamǵa ómirdiń aqıqatyn tanýǵa jáne aqıqatpen ómir súrýge nyǵmet bergen. Allanyń ózi de aqı­qat jáne ol jaratqan dúnıe de aqıqat. Abaı osyny aıryqsha túsingen deýge ábden bolady. Oǵan dálel kóptegen óleńderi men mysaldary. Osylardyń ishinde eń erekshesi, árıne «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» óleńi.

Allanyń ózi de ras, sózi de ras

Ras sóz esh ýaqytta jalǵan bolmas.

Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti

Allany tanytýǵa sóz aıyrmas

– deıdi kemeńger aqyn. Dúnıe aqıqatyn taný Abaıǵa úshin jaı ǵana maqsat emes, eń aldymen aqıqatqa degen zor qush­tarlyq. Aqıqatqa mahabbat bolmaıynsha, ony tanýǵa da bolmas. «Adamnyń bili­mi haqıqat­qa, rastyqqa qumar bolyp, ár nár­seniń tú­bin, hıkmetin bilmekke yntyqpenen tabylady», – depti «Kitap tasdıǵynda».

 

Tosyndyq

Kemeńgerdiń basqalardan, onyń ishinde daryndylardan jalpy oılaný úderisi, tásili, ádeti basqasha, sol sebepti onyń ıdeıalary ózine deıingi jáne óz dáýirindegi ıdeıalardan aıryqsha bolady. Birinshiden, keń, jalpy oılaıdy da asa iri adamzattyq máselelerdi kóteredi. Ekinshiden, zor daryny ırrasıonaldy oılaýmen tikeleı baılanysty bolyp, munda ıntýıtıvti túısik aldyǵa shyǵady da seziný refleksi aqylmen qorytýǵa ulasady. Sóıtip kemeńger tulǵa jaratylysty, qoǵamdy, adamdy baǵam­daýda olardyń árqaısysynyń túpki máni men bolmysyn jiti tanıdy. Tanymnyń kúrdeli keńistiginde ózin erkin sezinip jáne oıy tolyq múmkindikke ıe bolyp úlken jáne tyń tujyrymdar jasaı alady. Erkindik oǵan buryn basqalar elemegen nemese túsinbegen máselelerdiń jaýabyn tabýǵa jol ashady. Ol ámbebaptyǵymen jáne jańashyldyǵymen tikeleı baıla­nys­ty. Jalpy, kemeńger tulǵaǵa tán qasıet­ter birinen-biri óristeı kele, onyń adamı hám shyǵarmashylyq kelbetin qalyp­tastyrady. Úshinshiden, óz dáýiriniń tanym sheńberinen shyǵyp, jańa tanym keńisti­gine barady jáne ózgelerdi de soǵan bastaıdy. Nátıjesinde, jańa mánder men qundy­lyqtardyń ıdeıalyq qatary men ıerarhııa­syn qalyptastyrady, jańa dástúr túzdi.

Joǵaryda atalǵan úsh erekshelik, ıaǵnı bolmysqa tutastaı qarap keń oı­laýy, ıntýıtıvti sezinýi jáne jańa­sha ta­nym tujyrymdarynyń tosyndy­ǵyn qalyptastyrady. Olar ári gnoseolo­gııa­lyq, ári aksıologııalyq sıpatqa ıe. Alǵash­qysy – oıshyl retindegi kemeńgerligin qalyptastyrsa, kelesisi – beınelegen qubylystardyń máni men mańyzyn, ıe­rar­hııasyn ańǵartady. Jalpy, osy erekshelikter ıntellektýaldy qabilet bolýymen birge aıryqsha tulǵalarǵa tán psıhofızıologııalyq ta qasıet ekenin aıtýǵa tıispiz.

Tosyndyq, qazirgi termınge jýyq­tas­ty­ryp aıtsaq, kreatıvtilik dáýirdiń bel­gili bir tanymdyq shekterinen shyǵyp, jańa kóz­qarastar keńistigine bastaıdy. Árbir qoǵam óziniń stereotıpterimen ómir súredi. Abaı zamanynda da solaı bol­ǵan. Oıshyl aqynnyń kóptegen óleń­derinde jáne qarasózderinde osyndaı qalyp­tasqan stereotıpterge qarsylyq kúshti.

Abaı poezııasyndaǵy tosyn qubylys­tar­dyń eń úlkeni bizdiń oıymyzsha, óziniń aldyndaǵy ádebıettiń úsh asa iri ókilin synaýy.

Shortanbaı, Dýlat penen Buqar jyraý,

О́leńi biri jamaý, biri quraý.

Átteń, dúnıe-aı, sóz tanyr kisi bolsa,

Kemshiligi ár jerde-aq kórinip tur-aý! –

degen shýmaq M.Áýezovten bastap, qa­zirge deıin kóptegen zertteýshilerdiń nazaryn aýdardy. Sebebi ádebıet tarıhynda zor orny bar Buqar jyraý, Dýlat pen Shortanbaıdy Abaıdyń synaýy bir qara­ǵanda tosyn ekendigi ras. Osy shýmaq tóńi­regine qalam tartqandardyń qaı-qaısy­sy da Abaıdy aqtaýǵa jáne úsheýin de maq­taýǵa tyrysyp baqty. Qalaı desek te, aıtylar sóz aıtyldy. Bul arada shýmaqty kemeńgerdiń tosyndyǵyn kórsetý úshin keltirdik. Alaıda mundaı tosyndyqtyń negizinde ádebı evolıýsııanyń logıkasy bar. Ol meılinshe tolymdy qarastyrýdy qajet etetin másele.

Abaıdaǵy ári tosyn, ári kúrdeli óleńder­diń biri – «Kók tuman – aldyń­daǵy keler zaman...» dep bastalatyn shyǵar­masy.

Kók tuman – aldyńdaǵy keler zaman,

Úmitti sáýle etip kóz kóp qadalǵan.

Kóp jyldar kóp kúndi aıdap kele jatyr,

Sıpat joq, sýret te joq, kózim talǵan.

Ol kúnder – ótken kúnmen bári bir bás,

Keler, keter, artyna iz qaldyrmas.

Sonyń biri – arnaýly taýsynshaq kún,

Arǵysyn bir-aq Alla biledi ras.

Osy bastapqy eki shýmaqtyń ıdeıa­syna qarasaq, ony úlken tarıhı silkinister aldyn­daǵy poetıkalyq seziný retinde baǵa­laýǵa bolady. Sebebi, Abaı da ózgerister qarsańyndaǵy tulǵa. Mundaı aqyndyq kóńil-kúı Batys Eýropa ádebıetinde HIH ǵasyrdyń sońynda, orys ádebıetinde HH ǵasyrdyń basynda bolǵanyn bilemiz. Dekadenttik ádebıet qoǵamdyq sananyń daǵdarysyn jáne soǵan keıigen kóńil-kúıin bildiredi. Dál osy óleńdi Ahmet Baıtursynuly da «túsinýge qıyn» óleńde­riniń qataryna jatqyzǵan. Jalpy shyǵarmashylyq ıelerindegi tosyndyq jańashyldyqtyń qaınary.

Bastapqyda kópshilikke tosyn bolǵan ıdeıalardyń birqatary tájirıbege enip, qoǵamǵa jaıylyp birte-birte qalypty oılarǵa aınalady, tipti arnaýly dástúrge ulasýy da ábden múmkin. Sondaı-aq Abaı syndy kemeńgerdiń jalpy muratyn, shyǵarmashylyq ıdeıalaryn túsiný úshin «oı kózimen» oqysańyz, ózara ishteı sabaqtasqan uǵymdardyń myzǵymas qısyny men júıesin tabasyz.

Abaıǵa tán kóptegen tosyn ıdeıalar áli kúnge deıin zerttelmegenin aıtýǵa tıis­piz. Álbette ol ıdeıalar jóninde ǵasyr­ǵa jýyq ýaqytta ártúrli pikirler qaba­ty qalyp­tasty. Biraq tap basyp tany­dyq deý qıyn. Bul tosyn oılardy tolyq túsiný úshin qazaq ǵylymynyń ádis­namasy jetkiliksiz de shyǵar. Bálkim, kemeń­ger tulǵanyń osyndaı tereń oı­lary jóninde alýan pikirlerdiń bola bere­tini de qalypty jaǵdaı. Muny kópqyr­ly kemeńgerlerge tán erekshelik dese de bolar.

 

 Kósemdik

Kemeńgerlerdiń barshasy da iri kósem­der. Asyly, kemeńgerlik pen kósemdik birge júrmek. A.Baıtursynuly: «Abaı kósem, úlgi shyǵaryp, ónege jaıǵysh bolǵan», deıdi. Jaratýshy ıemiz kemeńgerdiń kó­semdik mıssııany oryndaýyna aıryqsha qabilet bergen. Sondyqtan ol erekshe túısik, ushqyr sezim, aıryqsha ıntýısııa­ǵa ıe. Osyndaı erekshelikteri júregimen qabyldaý, seziný reaksııasynyń, ref­lek­sııasynyń jáne analıtıkalyq oıy­nyń kúshtiligimen tikeleı baılanys­ty. Kemeńger osyndaı aıryqsha tulǵa bol­ǵan­dyqtan, ıdeıalary barlyq dáýir úshin baǵaly hám mańyzdy.

Abaıdyń kemeńgerligin dáleldeıtin il­geride aıtylǵandarǵa qosa gýmanızmi men jańashyldyǵyn aıryqsha ataımyz. Zert­­teýshiler tarapynan ol jóninde aıtyl­­ǵandyqtan, jalpy pikirimizdi ǵana bildirmekpiz.

Oıshyl sýretkerdiń asa iri gýmanıst tulǵa ekendigi ábden moıyndalǵan. Zert­teýshilerdiń barlyǵy da biraýyzdan asa iri adamgershilik murattardyń ıesi ekendigin rastaıdy.

Adamzattyń bárin súı baýyrym dep,

Jáne haq joly osy dep ádiletti.

Osy úsh súıý bolady ımanı gúl,

Imannyń asyly úsh dep sen táhqıq bil

jáne

Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez,

Ne qyzyq bar ómirde onan basqa?

– deıdi «ystyq júrek» pen «nurly aqyldyń» ıesi. Orasan gýmanızmi osy shýmaqtarǵa syıyp tur.

Bularǵa qosa kópshilikke belgili Abaı­dyń ádebı mektep qalyptastyryp, ult ádebıetiniń jańa dáýirin bastaǵanyn, úlken jańashyldyǵyn aıtamyz.

Týabitti zor darynnyń jaratylys qubylystaryn ıntýıtıvti sezinýi, ırrasıonaldy qabyldaýy, sarapshyl oı, adamgershil murattar bıigindegi parasat, týǵan halqyna zor mahabbat Alashqa tarıh pen taǵdyr ótkelinde kemeńger syılady. Allanyń alqaýymen oı tunǵan, qasıet sińgen sózimen aqyndyq pen hakimdigi jalǵasyp, jarasyp, qazaq balasyna baıandy baǵyt nusqady.

Kemeńgerler – adamzat úshin asa iri mıssııany oryndaýshy tańdaýly tulǵa­lar. Alashtyń Abaıy da osyndaı fenomen­dik qubylys.

 

Erbol Tileshov,

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi

Til saıasaty komıtetiniń tóraǵasy