Onyń kitabyn tutas oqyp bitpeı, eki-úsh óleńin súzip shyqqannan keıin-aq qanyń týlap qoıa beretini, keýdeńde áldebir sezim kúmbir-sambyr etip shyǵa keletini nesi eken? Eger oqyrmannyń ózi qolyna qalam ustaıtyny bar ma, onda osy aqynsha tebirenip ketetini anyq. О́ıtkeni bul – óleńi de minezdi, ómiri de ózgeshe Saǵat Ábdýǵalıev.
22 aqpan kúni ómirge kelgen Saǵat Ábdýǵalıev esimi, ásirese, týǵan kúni qarsańynda aıtylyp, jazylyp turady. Saǵat aqyndy biletin oqyrman kóp bolǵanmen, ol týraly jazýshy az. Ol haqynda sál keıinirek. Ázirge Saǵattyń bıylǵy týǵan kúnine tosynsyı bop turǵan bir oqıǵany baıandap bersek deımiz.
Almaty qalalyq memlekettik arhıvi – qazynaǵa baı ǵımarat. Izdegen dúnıeńiz aldyńyzdan shyǵa kelse, sonda qona jatýǵa barsyz. Al tozańdanǵan qujattar, sarǵaıǵan qaǵazdar arasynan ózińe beımálim dúnıeler jarq etip shyqsa, qandaı kúıde bolatynyńyzdy oılap kórińizshi. Qadyr Myrza Áli aqynnyń qoryn aqtaryp otyrǵanda osy kúıdi biz de bastan ótkerdik. Hattar birinen soń biri shyǵyp jatyr. Bári de túpnusqa. Bári de aıaýly. Myna hat – Tólegen Aıbergenovten, myna hat Ábishten kelipti. Qudaı-aý, jıyrmadan endi asqan Ábish osynsha tolǵanǵany ma? Aıbergenov kitap berip jibereıin deıdi. Kenet... «Túrmeden kelgen hattar» degen papkaǵa kóz tústi. Qadekeńniń o jaqta da oqyrmandary bolǵan eken-aý dep oılap úlgerdik. Sóıtkenshe, hat sońyndaǵy tanys esim-soıdy kózimiz birden tapty. «Saǵat Ábdýǵalıev». Onyń abaqtyda otyrǵanynan habardarmyz. Ne jazdy eken? Hatty aıtam.
«Qymbatty Qadyr aǵa» dep bastalǵan hat, álbette, aman-saýlyqtan bastalypty. Ári qaraı óz jaıyn baıandaıdy. Qapastaǵy adam syryn aqtarmaǵanda qaıtýshi edi?
«О́zim shama-sharqym kelgenshe jyrlaǵan týǵan elimniń túrmesinde azdy-kópti aıtqan aqıqat úshin de qaǵajý kórip, quqaı qabyldaýǵa májbúr etti. Biraq aqıqat jeńedi degen dinim men dátim berik! Otan kimniń aq, kimniń boq ekenin túbi aıyrady». Osy sóılemderdiń asty qyzylmen syzylypty. Ony syzǵan Saǵat pa, Qadyr ma? «Eldegi rýshyl, ymyrashyldarǵa da zaýal jeter, aspanǵa qaraǵan kózder aıaq astyna aǵyp túser dep otyrmyn. Dúnıedegi jalǵyz súıenishim – jazý, sosyn ózińiz sekildi oń qabaq, aq sút emgen azamattar ǵoı. Alla solarǵa qýat bersin!».
Hattyń mátinin tutas keltirý artyq bolar. Degenmen hatqa qarap Saǵat aqynnyń sol kezdegi jaǵdaıyn, kóńil-kúıin birshama shamalaýǵa bolady. «Myna jaqtaǵy sońǵy jylymdy bastadym. Shyqqan soń týberkýlezden emdelemin» deıdi. Úmiti zor. О́ziniń aınalasynan biraz quqaı kórip júrgenimen, Qadyr sekildi qalamger aǵalarynyń alqaýy biraz serpin bergeni baıqalady. «Qazirgi kásibim – jazý. «Kózaıym-keleshek» atty dúnıemdi daıyndap, sizge kórsetip alaıyn dep josparlap otyrmyn, tirlik bolsa... Bir qoljazbam Moldahmettiń seıfinde jatyr. Saýlyǵym jarasa, shyqqan boıda Almatyǵa tartamyn. Qoldan kelgen kómekterińizdi kútem ǵoı. Anaý-mynaýsyn rettermin. Jaıyq – irgemde».
Hatta ózin qamatqandarǵa kijinedi. «Izime 6 aı sham alyp tústi ǵoı. Solarǵa, dúnıeparastarǵa qyrsyqqanda, aqyndyǵymdy, azamattyǵymdy dáleldeýim kerek!».
Hat osy sóılemmen támamdalady. «Túrmeden kelgen hattar» ishindegi Saǵatqa tıesili jalǵyz hat. Qadekeńniń uqyptylyǵyna qarap, Saǵattan ózge hat kelmegenin shamalaýǵa bolady. Hat sol kezdegi «Mańǵyshlaq oblysy, Jańaózen qalasyndaǵy ÝPR GM-172/4» mekenjaıynan joldanǵan. Jazylǵan ýaqyty – 30.11.1982. Al Qadyr aǵasynyń Saǵatqa kózqarasy qalaı boldy?
Joǵaryda Saǵat aqynnyń izdeýshisi az ekenin aıttyq. Al negizgi izdeýshisi aqyn, zertteýshi Qazybek Quttymuratuly desek, eshkim daýlasa qoımas. Jyl saıyn týǵan kúni qarsańynda Saǵat Ábdýǵalıev esimin eldiń esine salyp otyratyn da, mereıtoılary tusynda dúrkin-dúrkin maqala jazyp otyratyn da Qazybek aǵamyz. Saǵat aqynnyń joqshysy bul hatty kezdestirmegenin aıtyp, Qadekeńniń Saǵat poezııasyna, dálirek «Qulynshaq kóktem» óleńder jınaǵyna jazǵan alǵysózin joldady. Úzindi keltirelik:
«...Saǵat Ábdýǵalıevtiń jóni bir bólek. Bul ádebıetke ónerimen de, bilimimen de barynsha daıyn kelgen tulǵa. Taqyryp tańdaýynyń ózinde úlken talǵam, ony jup-jumyr etip jazýynyń ózinde úlken ádebı mádenıet jatyr. Mundaı jigitter, men bilsem, únemi úırenýge, únemi ósýge beıim. Olardy kóre bilý, qoldaı bilý ǵana kerek. Saǵat Ábdýǵalıevterge qyzmet etý – túbinde ádebıetke qyzmet etý bolyp shyǵady... Bir sózben aıtqanda, Ábdýǵalıev Saǵattyń «Qulynshaq kóktem» atty óleńderin jeke jınaq etip jarııalaýǵa ábden bolady. Bul – oılanyp aıtqan sóz. Qadyr Myrzalıev, 17 oktıabr, 1979 jyl».
Bul alǵysóz Saǵat aqynǵa birshama qanat bitirgeni keıingi hat almasyp turǵanynan baıqalady. Tar qapasta jatsa da joǵarydaǵy hatta «Almatyǵa baramyn» dep jigerlenýi Qadekeńniń de dem berýinen bolsa kerek.
Alǵysózdegi «ádebıetke ónerimen de, bilimimen de daıyn kelgen» degen sóılemder taǵy bir jaıtty eske túsirdi. Ol – «Qazaqstan pıoneri» gazetiniń (búgingi «Ulan» gazeti) arhıvtegi tigindisin aqtarǵandaǵy stýdent Saǵat Ábdýǵalıevtiń eki óleńiniń ushyrasýy. 1968 jylǵy 17 sáýirde «Saǵynysh» jáne «Ata sózi» atty eki óleńi berilipti.
«Jylaǵam talaı jata qap,
О́zine onyń bári izgi.
Sondaǵy tıgen shapalaq,
О́mirdi nusqaý tárizdi»
dep keletin anaǵa jazǵan óleńi stýdent bolsa da Saǵattyń ádebıet jolyna úlken jaýapkershilik arqalap shyqqandyǵyn baıqatady.
Mine, Saǵat Ábdýǵalıevtiń bıylǵy týǵan kúni qarsańynda oqyrmandaryna usynyp otyrǵan tosynsyıymyz osy edi. Qadyrǵa jazǵan haty men stýdent kezdegi jarııalanǵan eki óleńin – onyń murasyn izdeýshilerge qajet dep eseptep usynyp otyrmyz. Al onyń az ǵumyrynda artynda qalǵan shap-shaǵyn bolsa da shyp-shymyr poezııasy týraly áli talaı aıtyla da, jazyla da bermek.
Asylan TILEGEN
Almaty