Taldybeıit taǵylymy

Qońyr kúzdiń jaımashýaq kún­deri janyńdy jadyratady. So­naý kóz ushynda Aqsorań mań­ǵazdanyp tur. Odan beride Begazy shyńy kólbeńdeıdi. Irgede Jińishke ózeni aǵyp jatyr. Dál osy ózenniń boıynda ataqty Taldybeıit – tórelerdiń zıraty tur. Odan ári – Jeltaý. Álıhannyń kindik qany tamǵan kıeli meken – osy jer.

Aqtoǵaıdaǵy arheologııalyq-etnogra­fııalyq murajaıdyń sol tustaǵy dırek­tory Tuńǵyshbaı Muqan: «Biraz jyl bu­ryn As­tanada Álıhan Bókeıhanǵa ar­nalǵan ǵylymı-praktıkalyq kon­feren­sııa ótti. Sol jıynnyń alǵashqy bóliminde Álekeńniń saıası qyzmeti jóninde áńgime qozǵaldy. Sonyń basy-qasynda júrgen sol tusta jaýapty saıası qyzmette bolǵan Erlan Qarın edi. Keıinirek ol Aqtoǵaı óńirine saparlaı keldi. Negizgi jospary túrki dáýiriniń muralaryn, balbal tastardy zertteý eken. Biz sol saparda Erlan Tynymbaıulyna Álekeńniń kindik qany tamǵan meken men babalary jerlengen Taldybeıit qorymy osy mańda ekenin aıttyq. Ol sál oılanyp: «Búgingi maqsa­tym – balbaldardy zerdeleý. Álekeń týǵan jerge jolaı soqqanym jaramas. Arnaıy kelýim kerek», dedi.

«Qyzmet baby moıyn burǵyza ma, qaıtyp keler me, kelmes pe eken» degen oıdyń qylań bergeni de shyndyq. Bir kúni oıda joqta Erlan baýyr telefon soqty. «Tuńǵysh aǵa, men Álekeńniń basyna kele jatyrmyn. Jolǵa shyqtym», deıdi. Kútip aldyq. Dalanyń kódesi jol talǵamaıtyn kóliktiń astyna oralyp, qa­ýip-qater týǵyzady. Birneshe kólik osyndaı jaǵdaıdan órtenip te ketkeni bar. Álsin-álsin astynan kódeni alyp, tazalap otyrý kerek. «Erlan baýyr, myna kódeni tazalap otyraıyq», desem, «Eshteńe etpeıdi, Álekeńniń arýaǵy qoldaıdy» dep tarta berdi. Sol joly ol Álekeńniń týǵan jerin aralap, birqatar tarıhı derekti zerdelep qaıtty», deıdi.

Tuqań tynystap alyp, áń­gimesin ári qaraı sabaqtady. «Alash qaıratkeriniń ata-babalary máńgilik meken etken qorymdy «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda qamqorlyqqa aldyq. 2011 jyly Qaraǵandy oblystyq mádenıet basqarmasynyń ja­nyndaǵy tarıhı eskertkishterdi qorǵaý ınspeksııasy arnaıy bólingen 3,5 mln teńge qarjyǵa qorshaý turǵyzdy. Ol qor­shaý álemdik talǵamǵa saı keletin jab­dyqtan jasaldy. Mazardy ózgertýge bolmaıdy. Mazardyń syrtqy túbi betonmen qaptaldy. Mazardyń jıegine Álekeńniń ata-babalary meken etken Jel­taýdyń jaqpar tas­tarynan tó­senish jasaldy. Ǵalymdar zertteý júrgizip, Álekeńniń ata-babalary meken etken 4 qystaqtyń ornynan Muqannyń qorasy dep atalǵan Jeltaýdyń baýraıyndaǵy oryn tańdap alyndy. El aýzynan estigen Álekeń otyrǵan tań­baly tas ta osy jerde. Nege tańdap alyn­dy? Sebebi bul jerdegi qo­rym­nyń revo­lıýsııaǵa deıin, HIH ǵasyrda salynǵany derek­termen aıǵaqtaldy. Ǵylymı turǵyda dálel­den­gendikten, osy jer, ıaǵnı Jekejal Ále­keńniń kindik qany tamǵan oryn dep belgilendi. Jeke­jal Qasym qorasynan alys emes».

Tuqań jol bastady. Aýdan ákimdiginiń jigitteri Qaırat, Saı­laý, Samat, redaktor Músir­kep, Álekeńniń taǵy bir urpaǵy Qazybek, jas jýrnalıst Qýanysh, jastar jetekshisi Álisher Bala­barshyn aǵamyzdy qoltyqtap alǵan. Ata-baba qystaýyna tabany tıgen soń, Balabarshyn aǵamyz jadyraı tústi.

Osy jerde Álekeń mektep ashqan. Myna tómengi Toqyraýyn ózeniniń boıyndaǵy Qarasýda Bıjannyń Qaseni de mektep ashqan. «Álıhan bala oqytyp jatyr» degen habardy estigen soń, sol Bıjannyń Qaseni osy mektepke oqýlyqtar ákelip tapsyrǵan. Kórip turǵandaı, eski qystaýdyń orny ájeptáýir aýyl bolǵanyn kórsetedi. Álekeń otyrǵan qus tastyń basyna shyqtyq. Sonaý kóz ushynda kólbeı jatqan Qy­zylaraı, Begazy taýlary alaqanǵa salǵandaı anyq kórinedi. Irgede ataqty Keregetas tur. Onyń ar jaǵynda Maılyqtyń qara shoqysy, odan ári kóz salsańyz, Qar­shyǵaly taýlaryn da baıqaı alasyz. Dál osy arada otyryp Álekeń búkil álemdi kóńil eleginen ótkizip, sholyp otyrǵan ǵoı.

* * *

Asyldyń synyǵy Balabarshyn Sma­hanuly Taldybeıittiń basyna barǵanda sheshilip, biraz máseleni júıelep aıtyp berdi. Taldybeıitte kimder jatyr? Qulpytastaǵy jazýlar nendeı syr sher­tedi? Osynyń bárine Balabarshyn aǵamyz tııanaqty jaýap berdi. Qolyndaǵy qaǵazdy anda-sanda muqııat qarap qoıady.

«Biz turǵan jerdiń Taldybeıit dep atalýynyń da ózindik tarıhy bar. Ákesiniń qazasy týraly habar jetkende, Ombyda qyzmette júrip, topyraq sala almaǵan úlken uly Álıhan keshtetip kelip, beıit basyna sonaý Brazılııada ósetin aǵashtyń úsh túp jas shybyǵyn ákelip ekken eken. Sodan bul qorym Taldybeıit atalyp ketken. Sol aǵashtar osy kúnge deıin ósip tur. Álekeńniń áýleti týraly áńgime qozǵalǵanda, sonaý Shyńǵyshannan bastaý alatyn tóre áýletiniń 23-urpaǵy ekenin esten shyǵarmaýymyz abzal. Dúnıejúzilik Shyǵystaný zertteýshileriniń ǵylymı eńbek­terinde dáleldengen.

Ataqty Baraq sultannyń balasy – Bókeıhan. Bókeıhannyń 11 ulynyń biri – Batyr sultan. Batyrdan Rústem, Áshimtaı, Myr­zataı. Myrzataıdan – Nurmu­hamed, Ábdihan, Qoske, Sholaq. Nur­muhamedten – Álıhan, Ázi­han, Táttihan, Nurbek, Smahan, Bazylhan taraıdy.

Rústem orysqa qaramaımyn dep bolystyǵyn tastap, inileri Beksultan men Myrzataıdy er­tip, Kenesary Qasymuly basta­ǵan ult-azattyq kóterilisine qa­tynasady. Kenesary Aqmola­ny alǵanda Bókeıdiń bes nemere­si qolbasshymen qoıan-qoltyq birge júredi.

Sodan 1858 jyly Rústem, Myrzataı Toqyraýynǵa Sarym ishine kelip, úlken Jeltaý aınalasyn, Toqyraýyn, Aqtumsyq, Aıaq Saryterek, Qyzyl Ashyqty alypty. Sarym Shabanbaı bı áýletinen shyqqan Shońbaımen jaqsy qarym-qatynasta bolady. Shońbaı 27 jyl (9 saılaý) úzbeı bolys bolǵan. Keıinirekte tipti qudandaly bolyp, týystyǵy nyǵaıa tús­ken», deıdi Balabarshyn Smahanuly.

Budan soń ol Taldybeıittegi Álekeń­niń ata-analary men týǵan-týystaryna qo­ıylǵan kóktas­tardaǵy arab grafıkasymen ja­zylǵan derekterdiń aýdarmalaryna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qulpytastaǵy jazýlardy alǵash Shabanbaı bı aýylynyń týmasy Aıdarjan Baltabaıuly eskishe qaripten kırıll grafıkasyna kóshirip, hatqa túsirgen eken.

1-tas (ońtústikte):

Bókeıhan tuqymy Nurmuhamed hanymy Begejan (Tobyqty Mamaı batyr urpaǵy) 77 jasynda, 1918 jyly 27 sentıabrde dúnıeden ótti.

Jetim menen jesirdiń,

Jel jaǵynda panasy.

Yq jaǵynda qalasy.

Tońǵanda bolǵan ton,

Júdegende bolǵan óń,

Shóldegende bolǵan sýsyn,

Jylaǵannyń anasy,

Jyǵylǵannyń súıenishi,

Súıiskenniń sáýlesi,

Begjekem tasy osy jerde,

Taý Jeltaý, ózen Jińishke.

Tasty jazdyrǵan: balasy Smahan.

2-tas:

Shyńǵyshan... Bókeıhan, Batyr, Myrza­taı, Ábdihan – 1926 jyly mart 22 ramazan sharıf, segizi, dúısenbi kúni 84 jasynda dúnıeden ótti hám nemeresi Qasymhan balasy О́sýmurat 17 (sıyr) ramazan sharıf úshinshi sársenbi kúni 7 jasynda ofat boldy. Ǵumyr súrgen jeri Saryarqa, Qarqaraly ýezi, jurty qarakesek, týǵan jeri Toqyraýyn, Jeltaý. Bul tasty qoıǵan jeri Jińishke ózeni, Toqyraýyn taraýy.

Tas jazdyrýshy: Zeınesh, Nur­jámıla, Zaza, Sháhıza, Serik, Qasymhan.

Rústem tóre 1884 jyly 84 jasynda qaıtys bolǵan. Beıiti Aıaq Saryterekte.

Batyruly Rústem urpaqtary – Sona, Qaratal, Qońyrat eldi mekenderinde jerlengen.

3-tas (tolyq aýdarylmaǵan):

...Shyńǵys áýleti, Bókeıhan arýaǵy marqum Sultan Nurmu­hamed Myrzataıuly 1839 jyly dúnıege keldi, 1901 jyly 1 aprelde jáne Hıjrad 1318 zýmjdja sharıf 25-shi jeksenbi kúni 62 jasynda bul dúnıeden o dúnıege safar qyldy.

4-tas:

Shyńǵyshan, Joshyhan... Bókeı­han, Batyr, Myrzataı. Sul­­tan Myrzataı 1913 jyly 12 martta 93 jasynda opat boldy. Shyńǵyshan, Joshyhan násilinen ǵumyr súrgen jeri Saryarqa ýezi, Qarqaraly. Babasy Bókeıhan, jurty qarakesek. Týǵan jeri To­qyraýyn. Bul tasty qoıǵan jeri Jińishke ózeni, Toqyraýyn taraýy.

Tasyn jazdyrýshy nemeresi: Ǵalıhan, Ázihan, Bazylhan, Qa­symhan, Mánerhan, Ádihan, Máthan, Smahan – Nurmuhamed balalary.

5-tas (soltústik shyǵysta):

Shyńǵyshan... Bókeıhan, Batyr, Myrza­taı, Nurmuhamed.

Táttihan Nurmuhameduly 1905 jyly 25 fevralda 25 jasynda opat boldy. Shyńǵyshan, Joshyhan násilinen. Ǵumyr súrgen jeri Arqa, Qarqaraly oıazy. Babasy Bókeıhan. Jurty Arǵyn, qarakesek. Týǵan jeri Toqyraýyn, Jeltaý. Bul tasty qoıǵan jeri – Jińishke ózeni, Toqyraýyn taraýy.

Anasy Begimhanym hám týystary Ǵalıhan, Ázihan, Bazylhan. Tas qoıýǵa bas bolǵan – Smahan.

Osy jerde Balabarshyn Smahanuly Taldybeıittegi kók­tastardyń rettik sany soltústikten bastalyp, tómendegi tártipte oqylsyn dep, qaǵazǵa uqypty ja­zylǵan tizimdi qolymyzǵa ustatty. Ony da qosa bere keteıik:

№1 tas. Nurmuhamed 62 jasynda, 01.04.1901 jyly dúnıeden ótti.

№2 tas. Táttihan 25 jasynda, 25.02.1905 jyly dúnıeden ótti.

№3 tas. Myrzataı 93 jasynda, 12.03.1913 jyly dúnıeden ótti.

№4 tas. Begimhanym 77 jasynda, 27.09.1918 jyly dúnıeden ótti.

№5 tas. Ábdihan 84 jasynda, 22.03.1926 jyly dúnıeden ótti.

№ 6 tas. Álıhan 71 jasynda, 27.09.1937 jyly Máskeýdiń Býtyrkasynda atyldy.

Tastardy jazdyrǵan Smahan Bókeıhan.

86 jasynda 25.01. 1966 jyly qaıtys bolǵan.

Taldybeıit. Jeltaý.

Alashymdy jetkizemin, ozdyramyn degen oıdan basqany maldanbaǵan Álıhan Bókeıhan 1937 jyldyń 27 qyrkúıeginde Máskeýde ólim jazasyna kesilip, týǵan jerinen topyraq buıyrmady. Sonaý Máskeýde qalǵan aǵasyn, óziniń ǵana emes, eldiń aǵasyn, qyr balasyn joqtap, ishteı zar jylaǵan Smahan tóre boldy. Qazirgi Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdanyna qaraǵan To­qyraýyn – Jeltaýdaǵy Taldybeıit zıratyna jerlengen ákesiniń qasyna, kezinde Ǵumar Qarashuly bir óleńinde jyrlap ótken Álekeńniń baskıimin yrymyn jasap jerlep, tóte jáne búgingi jazýmen ómirbaıanyn qashatyp, basyna tas qoıdyrǵan – osy Smahan tóre.

Álekeń men Smekeńniń rýhtaryna baǵyshtap, shaǵyn belgitas ornatqandar – Balabarshyn Sma­hanuly men onyń nemeresi Temirlan Balabarshynuly.

Smahan Nurmuhameduly tymaý súzek­pen aýyryp, Balqash qalasynda 1967 jyldyń 25 qań­tarynda qaıtys bolǵan. Ata-babalarynyń jerinde áke-she­shesiniń janyna jerlengen. Smahan tóre hanymy Marııa Nur­shına Shońbaı urpaǵy, 1979 jyly 27 jeltoqsanda 84 jasynda ómirden ozdy. Taldybeıitke jerlendi.

 

Oralbek JÚNISULY,

Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi