«Kózimnen jańbyr jaýǵanyn,Sezdiń be, týǵan taýlarym.Baýryńa jetip laýladym...Qyzaryp kúndeı batqaly,О́zińe keldim jatqaly...». Bul – qazaq poezııasynyń kórnekti ókili, taǵdyrly aqyn Tóleýjan Ysmaıylovtyń «Abyralymen aryzdasý» atty óleńinen úzindi. Ol nebári qyryq jasynda ómirden ozdy, ózi sýrettegendeı, týǵan taýlaryna kóz jasyn jańbyrsha tógip, qyzaryp baryp batqan kúndeı máńgilik mekenine jol tartyp kete bardy.
Osy bir esimdi múldem umytyp ketken joqpyz ba? Bálkim óte sırek eske alatyn shyǵarmyz. Sodan shyǵar, umytylyp ketkendeı bolyp kórinetini. Daryndy aqyn ǵana emes, talantty aýdarmashy, satırık, ádebıet synshysy, pýblısıst Tóleýjan Ysmaıylovtyń «Qoshtasý jyry» degen óleńi bar. Osy týyndysynan aqynnyń poezııadaǵy kelisti órneginiń, sýretkerliginiń, ekpininiń bıik deńgeıin ańǵara qoıasyz.
«Shyqtym kep boz dóń basyna,
Qyzyǵym qalǵan jasymda.
Izderim jatyr josylyp,
Soqpaqqa jańa qosylyp.
Beldeý bop dóńge asyla,
Jarysyp jaıaý shashyla...»
Týǵan jerinen nár alyp, daryndy aqyn bolyp jaralǵan, bálkim qalyptasqan perzent «Tanydym tarǵyl tasynan, Kózimniń tamǵan jasyn da», dep jyrlamaýy múmkin be?
«Qoshtasý jyry» degen óleńinen avtordyń talaıly taǵdyryn, aqynnyń ózin, ómir jolyn kórgendeı bolasyń.
«...Eńiske qaraı asyǵa,
Qulyndaı quldyr shaǵymda.
Ilestirmeı shańyma.
Kelsem de báıge aldynda.
Baq izdegen basyma,
Osynaý dóńniń qasynda.
Sharlaı da sharlaı san jerdi,
Ne ańsap keldim, al endi.
Aq kirgen kezde shashyma?..»
Bul suraq aqynnyń jan dúnıesin mazalap, júregin aýyrtady, týǵan jerinen arman qýyp attanǵan bala aqyn óse kele poezııa tórine órlep, keıin ósken topyraǵyna oralǵanda ózine artylǵan úmitti aqtaı almaı keri qaıtqandaı sezinip kúıinedi.
«...Osy oıdan kenet shoshyna.
Jan bitip dóńniń tasyna,
Jaýardaı meniń basyma!
Montıǵan momyn boz dóńim,
Daýyl ǵyp burqaı óz demin.
Silkilep túzdi ashyna,
Basar ma eken ashýǵa...»
deıdi aqyn ákedeı kórer boz dóńiniń aldynda kishireıip, basyn ıip. Iá, aqyn óziniń boz dóńine aıtyp aqtalar sóz bar. Aqyn ómirge bos kelip, bos ketken joq.
«...Til qattym jasym sorǵalap,
Balalyq shaqtyń dosyna.
Ketip em senen, boz dóńim,
Shyǵam dep shyńnyń basyna,
Basynda máńgi muz jatqan,
Asqardyń bardym qasyna.
Tańǵalyp qarap quz jaqqa,
О́rledim jaqpar tasyna.
Júzindeı ýyz qyzdardyń,
Almasyn aldym nýynan.
О́kirgen shýlap quzdardyń,
Bet jýdym tentek sýynan...» deıdi aqyn.
Iá, aqyn taǵdyryna ese jibergen bolýy múmkin, biraq myna dúnıedegi mıssııasyn, dáliregi ózine artylǵan aqyndyq mindetti abyroımen atqardy. Ol sáldeli shyńnan qyrannyń qalqyp ushqanyn, sorǵalap kelip dushpanyn, bolat tuıaqpen tarpyǵanyn kórdi, týǵan jerdiń gúlderin tósine taqty, boz dóńine erkeledi, muńyn shaqty...
«...It kóılegim irigen.
Kindigim sende shirigen,
Qaıran da meniń boz dóńim...» dep jyrlaǵan aqyn óziniń boz dóńine qulaq túredi. Boz dóńi oǵan bylaı syr shertedi:
«...Topyraq bolǵan arýaqtar,
Zárý me topyraq salýǵa.
Jer-jeksen qabir tep-tegis,
Ýaqyt, ajal О́tken is.
Jasamas jan jubanbas,
Balalyq shaq – ótken is,
Jastyq shaq –
janyp ketken is.
Qarttyqty kóńil qup almas,
Seni eshkim mendeı uǵa almas...». Aqynnyń boz dóńi osylaı deıdi.
Ol 1972 jyly tamyz aıynda Semeı aýrýhanasynda ókpe aýrýynan qaıtys boldy. Sońynda birneshe kitaby, ádebı syn maqalalary, resenzııalary men ocherkteri qalǵan, qazaq ádebıeti aıdynynyń irileri moıyndap, poezııasyn joǵary baǵalaǵan, jyr alabyn az ǵana ýaqyt meken etse de, óleń ólkesinde ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan Tóleýjan aqyn búgingi oqyrman úshin ashylmaǵan aral, jumbaq álem sekildi. Sondyqtan Tóleýjan Ysmaıylovtyń ómirine, shyǵarmashylyǵyna nazar aýdarýymyz qajet-aq.