Bıyl birtýar aqyn Toqash Berdııarovtyń týǵanyna – 100 jyl! Jeńiske 80 jyl eken. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, Toqań soǵysqa qatysqan maıdanger aqyn. Soǵystan keıin súńgýir qaıyqta teńizshi bolǵan. Keıbir tulǵalardyń tragedııasy sol, sońynda izdeýshisi bolmasa, sol boıy umytylady. El úshin istegen esil eńbegi elenbeı, eskerilmeı jata beredi. Ágárákı, tarıhtyń tegershigi keri aınalyp, adasqan ár shyndyq óz ornyn ádilettilikpen tabar bolsa, ol jerde eń aldymen tuǵyrynan baıqaýsyzda jyljyp ketken tulǵalar tabysar edi. Qazaq ádebıeti tarıhynda óshpesteı aty qalǵan, talanty «tonalǵan», dańqy «urlanǵan» arqaly aqyn Toqash Berdııarov tap osyndaı tulǵalardyń qatarynan ekeni anyq.
«O, óleń! Tabady dertimniń ol emin, – Poezııa estafetasyn, 2000-jyldarǵa alyp barady, Meniń eń kenje óleńim». Fılosof aqynnyń astary tereń osy bir ǵajaıyp óleńin ádebıettegi izbasar inileri búginde tebirene aıtyp júr. Nege deseńiz, olar ustaz aldyndaǵy rýhanı qaryzyn jaqsy túsinedi. Átteń, «Qolymyzda bılik joq. Bıligiń bolmaǵan soń, kórgen kúniń kún emes, aqyn óleńin oqýdan basqa ne isteı alamyz?» deıdi olar. Aıtyp otyrǵan ýájderin eriksiz moıyndaısyń. Áıteýir, ıgi jaqsylar bas qosqan jıyndarda ákim-qaralar «Toqańdy umytpaımyz, ol umytylatyn aqyn emes» dep neshe jyldan beri urandaýmen keledi. Ázirge aqyn atyn arqalaǵan aýylyndaǵy shaǵyn mektepten basqa eshteńe buıyrmaı tur.
Basqa qalalardy aıtpaǵanda búkil sanaly ǵumyryn ótkergen, nebir tamasha týyndysyn dúnıege ákelip, ómirlik qyzyǵy men shyjyǵyn qatar kórgen Almatynyń ózinde ne mektep, ne kóshe, ne aqynǵa arnap turǵyzylǵan eskertkish joq. Ol-ol ma, tipti aqyn turǵan úıge kez kelgenge buıyryp jatqan eskertkish taqta da ornatylmaǵan. Mundaı ulyqtaýlardy Toqańnyń týyp-ósken jeri shyraıly Shymkentten de, kıeli Túrkistan qalasynan da taba almaısyń. Nege bulaı? Týǵan topyraq belsendileri nege únsiz? Álde, ońtústikke aqyn kerek emes pe? Álde, alys aýyldaǵy shaǵyn mektepke ǵana shúkirshilik etip otyr ma?
1995 jyly týǵan jeri Keles aýdanynda ótken aqynnyń 70 jyldyq mereıtoıynda arnaıy baıandama jasaǵan belgili jazýshy, marqum Marhabat Baıǵut «Shymkentte Toqash Berdııarovtyń atyna kóshe beriletin boldy!» dep súıinshilegenin áli el umytqan joq. Sol jyly lebiz barsha Túrkistan jurtynyń jadynda. Bılik basyndaǵylar Keles aýdanynda bir emes, eki ret kezdesetin eldi meken attaryn shatastyrmas úshin aqyn týǵan aýylǵa Toqash Berdııarov atyn berýge de ýáde etken bolatyn. Mine, sodan beri otyz jyl ótti. Aqynnyń týǵan topyraǵy tyrp eter emes. Sonda berilgen ýáde áli kúnge deıin saǵyzsha sozylyp, naqty sheshimin tappaı keledi. 2015 jyly aqynnyń 90 jyldyǵynda sóılegen sózinde aýdan ákimi B.Parmanov: «Bul máselemen arnaıy shuǵyldanamyz», dep halyq aldynda ýaǵda baılasqanymen, jeme-jemge kelgende ol da aıaqsyz qaldy.
Aıtpaqshy, osy tusta halyq qyzmetshileriniń esine salatyn bir nárse: aqyn Toqash Berdııarov ótken ǵasyrdyń 80-jyldary óziniń baspadan shyqqan kitabynyń qalamaqysyna (ıaǵnı óz qarajatyna) týǵan aýyly Ushqynǵa asfalt jol tósettirip bergenin búginde bireý bilse, bireý bilmeıdi. Ol osy áreketimen kezinde qanshama adamǵa úlgi-ónege boldy, elge qalaı qyzmet kórsetýdiń jolyn kórsetti.
T.Berdııarov týraly estelikter de, zertteýler de óte kóp. Oqyrman qaýymǵa endi ǵana tanyla bastaǵan jas aqynnyń «Men ómir súremin» atty poemasy kezinde syn tezine ushyrady. Ádebıetshi-ǵalym, Keńes Odaǵynyń batyry Málik Ǵabdýllın baspasóz betinde elge belgili bir top aqynnyń shyǵarmashylyǵyn sóz ete kele, Toqańnyń atalǵan poemasyn synap, «Muhtar Áýezovke hat» degen maqala («Qazaq ádebıeti», 28 qyrkúıek, 1955 jyl) jazady.
О́ziniń shyǵarmalary jóninde ádiletsiz kózqarasqa tózbegen Toqash ta uly Muqańa hat jazýǵa májbúr bolǵan (589-papka). Sonda jas aqynnyń hatyna túsinistikpen qaraǵan suńǵyla jazýshy ony orynsyz daý-damaıdan arashalap qalady. Muqańnyń «Málik Ǵabdýllınge jaýap hat» atty maqalasy «Qazaq ádebıeti» gazetiniń 1955 jyly 11 qarasha kúngi sanynda jaryq kórdi. Onda Muqań bylaı deıdi: «...Málik, siz jeke joldaryn synaǵanmen, áńgime jelisin qabyldamaǵanyńyzben, men ózim tyń tabys dep jas Toqashtyń jańa poemasy – «Men ómir súremindi» aıtar edim.
...Obraz izdený jóninde batyldyq kerek. Joldas Málik, bul jóninde sizdiń Toqash Berdııarovtyń poemasyna jalpy bergen baǵańyz men úshin túgelimen daýly. Sizdiń synyńyz bul jóninde ádil emes. Dostoevskıı prozasynyń ózinde «Karamazovtyń mańdaıy jez edi» deıdi. Ardyń mańdaıy bop, onyń jez bolǵanyn neshe atadan kórip edik? Obraz jónindegi jáne túr-tusyndaǵy izdenýlerge soqqanda tegi bizdiń synshylar, ásirese ádebıet sabaǵyn júrgizetin oqytýshylarymyz úırenshiktiden basqany jatyrqaǵysh minezdi az qoldaný kerek. Orys ádebıeti syny kóleminde ondaıdy «akademızm» dep ataıdy...».
Osy jerde jazýshy M.Gorkııdiń kemeńgerligi eske túsedi. Onyń kemeńgerliginiń syry sonda – ózi sonaý Italııada jatyp, «Esenındi minezine qarap emes, talanty úshin syılap, baǵalaý kerek, saqtaý kerek», dep A.V.Lýnacharskııge bir emes, birneshe ret hat jazǵan eken. M.Áýezovtiń myqtylyǵy da osynda. Kemeńger jazýshymyz kóregendik tanytyp, Toqashty ádiletsiz daý-damaıdan osylaısha arashalap qalǵan. Al klassıktiń izgi nıetinen qanattanǵan aqyn shyntýaıtynda qazaq poezııasyna tyńnan túren salǵany málim.
Belgili ádebıet synshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qulbek Ergóbek aıtady: «Toqash Berdııarov – qazaq poezııasyna qaıtalanbas olja salǵan sarabdal aqyn bolǵanyna daý joq. Ol óz aldyna, qazaq poezııasyna aqyndyq jańa lep ala kelgen aqyn poezııasy rýhynda aqyndyq jańa lek qalyptasty. M.Maqataev, T.Aıbergenov, О́.Nurǵalıev syndy tegeýrindi talanttarymyz Toqash poezııasynan kóp úırengen. Ol tapqan óleń órnegin ilip alyp ketip, damytyp, óz jolyn taýyp jatty olar. Ol tapqan obrazdy shákirtteri damyta jyrlap, tamasha jemister úzgeni málim». Aqyn О́tejan Nurǵalıev: «Toqash – bárimizdiń ustazymyz. Bizge lırıkany sol aqyn úıretti. Oǵan deıingi óleńderimiz iship alǵan adamnyń sózi sııaqty arsy-gúrsi keletin. Al Toqańnyń máneri ismer etikshiniń ádebindeı bolatyn», dep eske alady.
Jaza bersek, «aıaqtalmaıtyn áńgime» sııaqty (E.Raýshanov) Toqash Berdııarov jaıly maǵlumat jetkilikti. Dese de bul baǵytta áli atqarylatyn, zertteletin jaıttar az emes. Al bizdiń aıtpaǵymyz, qazaqtyń Toqashtaı aqynynyń atynda týyp-ósken ońtústiktegi Shymkent, Túrkistannan bastap, ózi súısine jyrǵa qosqan Almaty qalasynan bir kósheniń buıyrmaýy uıat-aq. Ár týǵan kúni ótken saıyn ádebıet aqsaqaldary men izbasar aqyn-jazýshylar osy máseleni jabyla sóz etkenimen, tıisti jerine jetpeı, orta jolda qalyp qoıyp jatqany ókinishti. Endi qarańyz: 2015 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy bolǵan Shymkent qalasy aýmaǵynan aqynǵa kóshe atyn berý týraly usynystar aıtyldy. Toqashtyń 90 jyldyq mereıtoıynda. Jurtshylyqtyń súıikti aqynyna degen sheksiz mahabbatynan rýhtanǵan biz osy usynystardyń negizinde Ońtústik Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi B.Atamqulovtyń atyna arnaıy usynys hat jazýymyzǵa týra keldi. Hatqa Memlekettik syılyqtyń laýreattary Temirhan Medetbek, Esenǵalı Raýshanov, akademık Baqtııar Smanov, «Prezıdent jáne halyq» gazetiniń bas redaktory Marat Toqashbaev, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Sáýirbek Rýzıddınov, fızıka ǵylymdarynyń doktory Bekbolat Toqbolatuly bastaǵan bir top zııaly qaýym ókili men mádenıet salasynyń qyzmetkerleri qol qoıdy. «Týǵan jerin jyrǵa qosqan Toqash edi» degen taqyryppen «Ana tili» gazetiniń 2016 jylǵy 9 maýsymdaǵy sanynda jarııalanǵan usynys hat barlyq resmı zańdylyǵy saqtalyp, tıisti jerine joldandy. Kóp kúttirmeı Ońtústik Qazaqstan oblysy Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy qol qoıǵan, ataý berý jáne qaıta ataý máselesine ýaqytsha moratorıı jarııalanǵany, búgingi kúnde moratorııdi toqtatý, bul baǵytta jumysty jalǵastyrý múmkin emestigi aıtylǵan jaýap hat qolymyzǵa tıdi.
Keıin bul istiń anyq-qanyǵyna kóz jetkizý maqsatymen basqarma basshysy N.Sharafıevke jeke habarlastyq. «Kóshe berý-bermeý – meniń quzyrymdaǵy nárse emes. Eger el azamattary qujattardy muqııattap ákelse, kómektesýge daıynmyn. Alaıda bir nárseni eskerý kerek. Shymkent qalasynan kóshe berý oblys ákimdiginiń quzyryna kirmeıdi. Zańǵa sáıkes ol qalalyq ákimdiktiń ókilettigine jatady», dedi ol.
Biz ýaqyt sozbaı Shymkent qalasynyń ákimi M.Áıtenovtiń atyna qaıyra hat jazdyq. «Talantymen tamsandyrǵan Toqash edi» degen taqyryppen ol hat ta «Ana tili» gazetinde (27 aqpan, 2020 jyl) jaryq kórdi. Hatta: «Ult ádebıetine sińirgen zor eńbegin eskere otyryp, ózińiz basqaratyn Shymkent qalasynan qazaqtyń birtýar aqyny Toqash Berdııarovqa qalanyń jańa túsip jatqan aýdandarynyń birinen kóshe berilse, sol kósheniń boıynan eskertkishi ornatylsa» degen usynys aıtqan bolatynbyz. Odan keıin atalǵan gazet betinde «Toqash esimi umytylmaýǵa tıis» degen taqyryppen (14 mamyr, 2020 jyl) bir top mádenıet jáne ádebıet qaıratkeriniń Shymkent qalasynan aqynǵa kóshe berý jáne eskertkish turǵyzý týraly usynysymyzǵa qoldaý kórsetken hattary jarııalandy. Osylardyń barlyǵyn muqııat jınap, qattap, tıisti jerlerge jiberdik. Alaıda Shymkent qalalyq ákimdiginen de «bul máselege baılanysty moratorıı jarııalanǵandyqtan, ony sheshý múmkin emes» degen syńaıda syrǵytpa jaýap keldi. Qysqasy, Toqash Berdııarov atyna kóshe berý máselesi baıaǵy jartas, sol jartas kúıinde áli tur.
Aty ańyzǵa aınalǵan aqynǵa kóshe atyn berýge, eskertkish ornatýǵa Shymkent qalasynyń qaýqary da, qarjysy da jetedi. «Eskertpedi, usynbady» dep kináni basqaǵa arta salý da durys baılam emes. Bul máselede tek shyraıly Shymkent qalasyn basqaryp otyrǵan halyq qyzmetshileriniń súıikti aqynymyzǵa yqylasy túspeı tur-aý dep qana joramaldaýǵa bolatyndaı. Halyq usynysy – «sen tımeseń, men tımenge» uqsap bara jatqandaı...
О́mirimen de, óleńimen de oqyrmandaryn tańǵaldyryp ótken erekshe jaratylys ıesiniń ólimi de kútpegen jerden bolypty. Taýdaǵy bir demalys úıinde basqyshpen túsip kele jatqanda jazataıym aıaǵy taıyp qulaǵan aqyn tasqa dál qaraqusymen túsipti, sol kúıi til tartpaı ketken. Arda azamat, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardageri, daraboz aqyn 1988 jyly 29 shildede osylaısha kenetten qaıtys bolǵan.
Tosyn Toqańa topyraq ta týǵan jerinen buıyrǵan. Ol Keles óńirindegi Kókten ata qorymynda máńgi tynystap jatyr.
Kóz kórgenderdiń aıtýynsha, Toqań ómiriniń sońǵy kezeńderinde el jaqqa kóshýdi oılastyryp júripti. Jerlesterine: «Men elge qaıtýdy oılastyryp júrmin. Maǵan Nuh babam kemesin qaıyrǵan Qazyǵurttyń basynan bir aǵash úı salyp berseńder boldy, senderden basqa eshteńe suramaımyn», deıdi eken ázil-shyny aralas. «Biz kózi tirisinde Toqańnyń sol armanyn oryndaı almadyq» dep ókinish bildiredi aqynnyń jerlesteri búginde. Múmkin, búkil bolmys-bitimimen týǵan jerin súıip ótken marqumnyń armany endi oryndalatyn shyǵar. Shymkent qalasynyń tórinen qazaq poezııasynda óz qoltańbasy aıqyn, shyn mánindegi halyqtyq aqynǵa aınalǵan Toqash Berdııarovqa kóshe berilip, sol kóshe boıynan eńseli eskertkishi turǵyzylyp jatsa... Budan asqan qurmet bar ma? Halyqtyń kútkeni de osy emes pe?
Iá, bıyl daraboz aqyn, maıdanger Toqash Berdııarovtyń týǵanyna –100 jyl. Jeńiske – 80 jyl. Túrkistandyqtarǵa dańqty jerlesterin qalaı qurmettep, ulyqtaımyn dese de jarasady. On jylda bir keletin bir rettik mereıtoıyn ótkizip, asta-tók as berýmen is bitpeıdi. Tarıhı tulǵanyń esimi kóshege, mádenıet ordasyna berilse, eskertkish turǵyzylsa, bizdińshe, óskeleń urpaqqa qamqorlyq degen sol.
Al aqyndy ardaqtaý, atyn ulyqtaý óz qolymyzda ekeni aıqyn.
Bolat ShARAHYMBAI,
aqyn, Toqash Berdııarov murasyn zertteýshi