Dala mádenıetindegi áıel taǵdyry

«Arhıv-2025» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda Orta­lyq memlekettik kıno-fotoqu­jattar men dybys jazbalary arhıvi mamandary tarapynan 2022–2024 jyldary shetel arhıvterinen – 73 kıno, 41 – fo­no, 944 birlik fotoqujat áke­lin­gen. Qujattardyń deni Máskeý mańyndaǵy Krasnodar ar­hıvi, Armenııa, Belarýs, Moń­ǵolııadan jetken. Ger­manııanyń Gambýrg qa­lasyndaǵy kitaphanada saqtalǵan fotograf S.Dýdınniń «Semeı ekspedısııasyna» qatysty sýretteri kórmeniń mazmunyn asha tústi.

Fotoqujattar sol kezeńdegi qazaq dalasyndaǵy turmys-tir­shilikti, áıelder ómirinen mol maǵlumat beredi. Dırektor Ilııas Ys­qaqovtyń aıtýynsha, fotomaterıaldar arhıv qoryn tolyqtyryp qana qoımaı, jańa zertteýlerge jol ashady. «XIX–HH ǵasyrlardaǵy qujattarǵa súıene otyryp, qa­zaq qoǵamynda, áıelderdiń alatyn orny erekshe ekenin jáne de ata-babalarymyz qyz balaǵa qur­metpen qaraǵanyn kórmedegi ár­bir fo­toqujat aıǵaqtaıdy. Qazaq áıelderi bala tárbıesimen qatar sharýa­shylyqqa da ıe bolǵan. Ár sý­rettiń mazmunyna qarap, áıel­diń qazaq turmysyndaǵy ja­ýapkershiligi joǵary bolǵanyn kóremiz. Olar erlermen teń atqa qonyp, kóshpeli ómirdiń syn-saǵatynda moıymaı, erlikpen para-par is atqarǵan», deıdi Ilııas Basharuly. Atap ótkendeı, arhıv mamandary shetel arhıvterimen jumysty jalǵastyra otyryp, el tarıhyna qatysty qorlarmen aınalysyp jatyr. Sońǵy ýaqyttyń ózinde Germanııa, Mońǵolııa elde­riniń árqaısysynan 100 shaqty materıal ákelingen.

«Arhıv qujattarynsyz ­­­gý- m­a­­nı­tarlyq nemese jara­ty­­­lystaný-ǵylymı bilimdi ta­rıhı tur­­ǵy­dan shynaıy baǵa­laı almaımyz. Aýdıo­vızýaldy muramyzdy saq­taý arqyly ǵana ata-babalary­myzdan qalǵan murany, mádenı kodymyzdy saqtaımyz. Qazaqtyń mádenı kody ulttyń genotúrin anyqtaıtyn qurylym ispetti ári rýhanı mura, salt-dástúr, til, otbasy, sharýashylyq júıe­si sııaqty mańyzdy tarmaqtardan turady. Kóshpeliler órkenıetiniń tabıǵatty paıdalanýda myńjyl­dyq tarıhy bar. Kóshpeli halyq­tar álemi «terra incognita» bolyp tabylady» deıdi arhıv dırek­torynyń orynbasary Sáýle Sa­taeva. Sondyqtan Uly dalada bolǵan ejelgi órkenıet­ter­­den qalǵan baı murany qas­ter­leý, arhıv qujattary ar­qy­­ly ǵylymı mánin ashyp, zertteý­shilerdi, ǵalymdardy, pedagogter men kınoqujatshylardy jaqyndastyra otyryp, qazaq halqynyń tarıhy men mádenıetin zerdeleýge jáne dáripteýge birlese kiriskenimiz abzal.

Kórmege qoıylǵan fotoqu­jattardyń deni HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń basynda Aqtóbe oblysy Temir ýezi, Pavlodar oblysy, Semeı, Jetisý, Ońtústik Qazaqstan óńirindegi áıelder­diń turmys-tirshiligin beıneleıdi. Fotoqujattar qazaq áıeliniń qashanda bet-júzi jarqyn, ajary ashyq júrgenin, dástúrli turmys-tirshiligine saı oramal salý, taqııa, bórik kııý, áshekeı taǵý dástúri qalyptasqanyn, kıim kıisi, júris-turysy men turmystyq, salttyq buıymdardy qoldanýdyń ádebi men erejesin saqtaý arqyly kóshpeli turmystyń órkenıettik qalpyn saqtap otyrǵanyn aıǵaq­taıdy.

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory Leıla Ahmetova atap ótkendeı, qazaq áıelderiniń turmystaǵy bet-beınesi kóbine tarıh tasasynda qalyp keldi. Ult basynan ótken náýbet jyldarda er adamdardyń júgin teń kótergen áıelder bala ósirip, otbasyndaǵy aýyr taǵdyrdy moınymen kótere bildi. Endigi kezekte mundaı kór­melerdi elimizdiń barlyq óńirinde ótkizýdi dástúrge aınal­dyrǵan abzal. «Kórmege qoıylǵan árbir fotoqujattan bir áıel ǵana emes, tutas ulttyń sol kezeńde bastan keshken taǵdyr-talaıyna qanyqtyq. El basyna tóngen náýbet jyldary qazaq áıeliniń ultty saqtap qalǵan erlik isterin árqashan dáriptep otyrýǵa tıispiz», deıdi tarıhshy.

Is-shara aıasynda 1927 jylǵy «Sovetskıı Kazahstan» kınojýr­naly kórsetildi. Fılmge sol zamandaǵy qazaq áıelderiniń kel­beti men ujymdastyrý keze­ńin­degi turmys-tirshiligi, qazaq aýy­lyndaǵy sosıalıstik qaıta qurý arqaý bolǵan. Dóńgelek ústelge qatysqan Aqmaral Ysqaq, Gúl­nar Eleýqulova, Evgenııa О́te­sheva, Gaý­har Bısenǵalıeva, Dınara Asanova, Djýlııa Ǵanı, Nazym Adambaı syndy belgili ǵalymdar, kınematografıster, sýretshiler, mýzeı mamandary kórme, fılm týraly pikirlerin bil­dirip, óz eńbekterine arqaý áıel taǵdyry, bolmysyna qatysty zertteýlerimen bólisti.

ALMATY