Tabıǵat-ananyń meıiriminde shek joq. Túrki abyzy Júsip Balasaǵunnyń «Kimde-kim japyraqtan almasa tálim, ony oqyta almas esh muǵalim» degen danalyǵynda mán bar. Nege deseńiz, toǵyz túlep, toqsan shalqyǵan tabıǵat tylsymy adamzatqa jańarýdy, tazarýdy óz qubylystary arqyly úıretip keledi. Naýryz merekesindegi Jańarý kúni bizdiń sol tabıǵatpen birge jańarýymyzdy, rýhanı túleýimizdi meńzese kerek.
Qaı turǵydan qarasaq ta, jańarý kúniniń tamyry tereńde. Naýryzdyń shýaqty kúninde babalarymyz kúnádan tazarýdy murat tutyp, bir-birin keshirip, kıim-keshekterdi tazartyp, úıdi jınap, ókpe-renish pen óshpendilikti umytqan. Sondaı-aq bul kúni ejelde Shyǵys elderi kez kelgen soǵysty toqtatqan desedi. Qazaq aqsaqaldary daýlasqannyń daýyna toqtaý aıtyp, rý-taıpalardyń odaǵyn bitimge keltirgen. Etnograf Bolat Bopaı Jańarý kúniniń maǵynasy jóninde bylaısha oı órbitedi.
– Tabıǵat jańaryp jatyr, aıý, jándikter toǵyzynshy naýryzdan bastap oıana bastaıdy. Jerdiń astyndaǵy ósimdikterdiń tamyry tyrs etip jarylyp, kókteýge bet alady. Indegi tyshqandar jerdiń betine shyǵyp, jorǵalaı bastaıdy, – dep etnograf óz oıyn jalǵady.
– Tabıǵat-anamyz osylaı jaıqalyp, jańaryp jatqan kezde adamdar da jańarýǵa bet alǵan. Synyq ydys, eski kıimderdi tastap, jańa kıim kııýge, jańa nıetke, jańa ómirge umtylǵan. Osylaı dúnıe túlep jatqan kezde Qydyr ata jerge túsedi dep, qazaqtar tórge qos shyraq jaǵyp, esikti ashyp qoıyp, Qydyr atany kúzetip otyrǵan. Qydyr ata – baq ıesi, onyń qasynda baq balasy erip júredi eken, qolynda baq qamshy degen bolady. Sonymen birge jurtymyz bul kúni tal egýdi, orman egýdi bastaǵan. «Atadan mal qalǵansha tal qalsyn» degen naqyl bar. «Orman – eldiń dáýleti, jerdiń sáýleti» deıdi, «myń aǵash ekseń, elge salǵan qorǵanyń, bir aǵashty qıratsań, elge salǵan oıranyń» deıdi. Ormandy kúzetetin Mızan ata degen orman piri bolady, – deıdi etnograf.
Rasynda, Jańarý kúni búgingi ýaqytqa deıin ózektiligin joǵaltpaı, kerisinshe jańǵyryp otyr. Bul shaqta adamdar aldyna jańa maqsattar qoıyp, jańa jobalar bastap, ómirin jaqsartý baǵytynda sheshimder qabyldaıdy. Esik aldyna aǵash otyrǵyzyp, jarqyn bolashaqqa nıet etedi.
Naýryzdyń tarıhnamasyn paraqtasaq, biz izdegen barlyq qazyna tabylary haq. Eýropalyq saıahatshylardy mamyrajaı dástúr-ádebimen tańdandyrǵan ulyq mereke tatýlyqty tý etip, ulttyq kodty áıgileıtin belgilerge toly. Ulystyń uly kúni týrasynda tarıhshy ǵalym Jambyl Artyqbaev:
– Naýryzǵa qatysty meıramdardyń, dástúrlerdiń kópshiligi áli oryndalmaı keledi. Bul – etnograftardyń jáne kóp nárseni qulaqqa ilmeıtin qoǵamnyń kinási. Naýryzdan bir apta buryn bastalatyn Kórisý ǵurpy bar. Kórisýdiń ózi shap berip qol alysyp, qushaqtasý ǵana emes. Ertedegi jurt bir-birimen «Qystan aman shyqtyń ba, mal-jan aman ba, sharýashylyǵyń jaqsy ma» degen sarynda óleńdetip kórisken. Naýryz meıramy aıdyń 21-inen 22-sine qaraǵan túni toılanǵan. Erte ýaqytta ár eldiń esepshileri kún men túnniń teńelgenin eseptep otyrǵan ǵoı. Men jaqsy kóretin súıikti avtorlar – Fon Gern, Nelson Fell qazaq dalasynda kóp bolǵan eken. Sol ǵalymdar «Eýropalyqtar saǵatyna qalaı qarasa, qazaqtar da aspanǵa solaı qaraıdy» dep estelik jazyp ketipti. Bul bizdiń dala esepshileriniń, uly dala ǵulamalarynyń danalyǵyn bildirse kerek-ti. Nelson Fell: «Qazaqtardyń Naýryzdy qarsy alýy óte qyzyq. Olar aldyn ala daıyndalady. Aqsaqaldar qyrdyń basyna shyǵyp, kún men tún teńelgenin kútedi. Jańa aı týdy degen ýaqytta toılaýdy bastap ketedi» dep jazypty. Sondyqtan týra naýryzdyń 21-i nemese 22-si degen qatyp qalǵan ýaqyty joq. Barlyǵy astronomııalyq kún qozǵalysyna baılanysty, – deıdi.
Iá, qazaqtyń dúnıetanymy, rýh shejiresi danalyqqa toly. Naǵyz qazaq bola bilý qıyn, biraq qazaq bolý – úlken baqyt.
Jańarý kúni – naýryz merekesiniń eń qundy bóligi. Tipti merekeniń negizgi mánin ashatyn biregeı konsepsııasy dese bolady. Naýryz sózi «jańa kún» degen uǵymdy bildiredi desek, jańarǵan kún – bizge tolaǵaı maǵyna júktep tur. Jańarýdyń eń úlken dárejesi – oıdyń, aqyldyń, rýhtyń jańarýy. Al bul qasıetterdiń tórkini kisini keshire bilýde jatqany daýsyz. Babalarymyz osy kúni bir-birin keshirse, júrektegi daqty óshirgeni, aqyldy nurlandyrǵany dep túsinsek bolady. Máshhúr Júsip «Qazaqta ekiniń biri – áýlıe» degeni bar, sol áýlıeliktiń qupııasy jan tazalyǵynda, únemi jańǵyryp otyrýynda, keshirimshil bolýynda tursa kerek. Sondyqtan Jańarý kúni – ultymyz úshin mańyzy zor mereke. Bolashaqta bul kúnniń rýhanı turǵydan zamanǵa saı jańa konsepsııasyn jasaı bilsek, nur ústine nur.