Shamǵon Saǵaddınuly QAJYǴALIEV

Qazaq mádenıeti men óneri aýyr qazaǵa ushyrady. 2015 jylǵy 2 mamyrda KSRO jáne Qazaq KSR halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, professor Shamǵon Saǵaddınuly Qajyǵalıev 88 jasynda dúnıeden ozdy. Shamǵon Qajyǵalıev abyroıly eńbek etip, ǵıbratty ómir súrdi. Ol Almaty kon­­servatorııasynyń halyq aspaptar bó­li­minde dombyrany – Qazaq KSR halyq ártisi Q.Jantileýovten, skrıpkany – pro­fessor I.Lesmannan jáne dırıjer maman­dyǵy boıynsha A.Jubanov pen dosent L.Shargorodskııden joǵary bilim aldy. Keıin Lenıngrad konservatorııasynda professor E.Grıkýrovtyń klasyn opera-sımfonııa dırıjeri mamandyǵy boıynsha bitirdi. Sh.Qajyǵalıev 1951 jyldan bastap Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik halyq aspaptar orkestriniń bas dırıjeri boldy. 1953 jyly Rýmynııanyń Býharest qalasynda jastar men stýdentterdiń IV dúnıejúzilik festıvalinde orkestr altyn medal jeńip aldy. Sh. Qajyǵalıevtyń kásibı dırıjerlik jáne joǵary uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda orkestrdiń repertýary jaqsaryp, oǵan altyn qordaǵy ulttyq mýzykalyq klassıkanyń tereń qoınaýyndaǵy halyqtyń ataqty kompozıtorlary Qurmanǵazydan bas­tap Dına Nurpeıisovanyń, Dáýletkereıdiń, Súgirdiń kúıleri kirdi. 1967 jyly orkestrge respýblıkanyń eńbek sińirgen ujymy, 1978 jyly akademııalyq ataqtary berildi. Al 1984 jyly «Halyqtar dostyǵy» ordenimen marapattaldy. Tájirıbeli ustaz onshaqty ádistemelik baǵdarlama men oqý quralynyń repertýaryn jasady. Shamǵon Qajyǵalıev halyq aspaptar orkestri úshin 200-den astam qazaq, orys, shetel sazgerleriniń týyndysyn óńdep, Ahmet Jubanovtyń shyǵarmashylyq murasynan 20 kúıdiń partıtýralaryn jazdy. Onyń dırıjerlik óneri óz ýaqytymen únemi astasyp, shyǵarmashylyǵy tańǵaldyrmaı qoıǵan emes. Orkestr kóptegen halyqaralyq já­ne respýblıkalyq festıvalder men kon­kýrstarǵa qatysty. Polsha, Rýmynııa, Ven­grııa, Chehoslovakııa, Germanııa, Fran­sııa, Shvesııa, Fın­lıandııa, Danııa, Por­týgalııa, Úndistan, Aýǵanstan, Qytaı jáne taǵy basqa elderde óner kórsetip, halyqty tánti etti. Sh.Qajyǵalıev 1968 jyldan 1971 jylǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik sımfonııalyq orkestriniń kórkemdik jetekshisi jáne bas dırıjeri boldy. 1971 jyldan Qurmanǵazy atyn­daǵy memlekettik halyq aspaptar orkestriniń bas dırıjeri, al 1980 jyldan Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty kon­servatorııasynyń professory min­detterin atqardy. Ol 1992 jyly Qaraǵandy oblysy ákimdiginiń shaqyrtýymen Táttimbet atyn­­daǵy akademııalyq halyq aspaptar orkes­triniń kórkemdik jetekshisi boldy. О́ziniń jarty ǵumyrlyq kórkem tájirıbesin ujym­nyń oryndaýshylyq ónerin órletý úshin barynsha paıdalandy. Shamǵon Saǵaddınuly Qajyǵalıevtiń eren eńbegi memlekettik joǵary nagradalarmen marapattaldy. Ol «Parasat», «Otan» ordenderiniń ıegeri, Oral qalasynyń qurmetti azamaty atandy. Abzal azamat, kórnekti óner qaıratkeri Shamǵon Qajyǵalıevtiń jarqyn beınesi el jadynda árdaıym saqtalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi.

Shyń

Uly dala mádenıetiniń jaýhar týyndylaryn álemdik deńgeıdegi sahnalarǵa alyp shyǵýda orasan zor eńbek sińirgen sırek tulǵalar jaıynda sóz qozǵalǵan tusta, jadymyzǵa búkil shyǵarmashylyq qýatyn ulttyq múddege, rýhanı tamyry halyqtyq qaınardan bastaý alatyn dúnıelerdiń órkendeýine jumsaǵan Shamǵon aǵa sııaqty bitimi kesek jaısań jandardyń aldymen oralýynda úlken syr bar. Ol kisiniń asqaraly óner jolyndaǵy ulan-ǵaıyr qyzmetiniń qyr-syryn jan-jaqty tolymdy túrde sıpattaýdyń ózi edáýir kúrdeli sharýa jáne Shamǵontaný ilimine at izin salatyn keleshek maman-zertteýshilerge mýzykant murasynyń tereńinen teńdessiz marjan terýdiń ózi de jeńil is bola qoımasyn túsinemin. Sóz saptap, sóılem quraýy, júris-turysy, bilim óresi – bári de ózine jarasyp turatyn Shamǵon aǵamyzdan óz basym orkestrde kóp nárse úırendim. Bas dırıjerdiń tulǵalyq bolmysyna tán erekshe qasıetterin aıtpaǵanda, Shamǵon aǵanyń óz kásibine tııanaqtylyǵy sonshalyq ol partıtýrany ón boıynan ótkizip, ajyrata alatyn qasıetke ıe edi. Sondyqtan da orkestr músheleri tarapynan orynsyz suraq qoıylyp nemese qasaqana artyq dybys­tar alyp, teris oınaý sııaqty qısynsyz qylyqqa jol berilmeıtin. Onyń: «Men 24 jol partıtýrany túgel estip turamyn, al senderdiń bir jol partııany oınap otyryp, jańylysýlaryńa ne joryq?» degen syn-eskertpesi bizderge úlken sabaq bolatyn. Dırıjer aǵamyz repetısııaǵa arnalǵan ýaqytty tıimdi paıdalanyp, orkestrmen jumys isteý ádistemesin durys uıymdastyrýǵa zor mańyz beretin. Osal oryndaýshy toptardy keıinge qaldyryp, qaıta oınatyp, qate tustary túzelgennen keıin ǵana negizgi topqa qosýǵa ruqsat etiletin. Asyl aǵamyz týraly sýyq habardy qulaǵym shalǵanda naǵyz zııalyǵa tán ásem bolmysy, Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrde onymen birge halyqqa óner syılaǵan shat-shadyman sátterim eriksiz esime tústi. Shákirti retinde 80 jyldyq mereıtoıyna arnap «Shamǵon shyńy» esteligin jazǵanym kúni keshe sııaqty edi. Endi onyń bári keıingi urpaqqa ónege, shákirtterine úlken mektep bolyp qalatyn ulttyq qundylyǵymyzǵa aınaldy. Oılap otyrsam, osy bir erekshe janmen men sonaý stýdenttik shaǵymnan bastap tanys ekenmin. Anadaı jerden aǵamyzdyń sulbasyn kórgen sátten shybyqtaı ıilip tura qalatynbyz. Naǵyz ustazǵa degen qurmet osylaı ár júrekten laıyqty oryn taba alǵan adamǵa ǵana kórsetilse kerek. Jaǵalaı jamyrap amandasamyz. Shamǵon aǵa basyn aqyryn ǵana jaımen ızep, qasymyzdan qalqyp óte shyǵatyn sol bir sáttiń óz qýanyshy, jas júrekti eljireter óz mahabbaty bolýshy edi. Sol kelisti kelbet qazir de janymyzdan janaı ótip, kóz qıyǵy jetpes qııandaǵy quzǵa sińip ketip bara jatyr. Jannyń bir bólshegin sýyryp áketkendeı álsizdikke baılanǵan orkestr aspaptarynyń pernesinen aragidik kúı ańyraıdy... Basqa salalardy qaıdam, mýzyka áleminde dál mundaı qaraly kúnderdegi halyq joqtaýy, kóp muńy áýen arqyly tarqatylady. Bárimizdiń ol kisige degen súıispenshiligimiz sonyń ishinde. Áýenniń, mýzykanyń qudireti sonda. Sol qudiretti ıgere alǵan jannyń jan-dúnıesin qalaı asqaqtatsaq ta mundaı qurmetke ol ábden laıyqty. Orynbaı DÚISEN, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ASTANA.

Qudiretti Qajyǵalıev edi

Bárimizge uly ustaz, aıaýly jan Sham­ǵon aǵanyń ortamyzdan ozýy júre­gimizge qatty batýyn aıtyp jet­kize almaspyz. Bizge qazaq óneriniń qaı­talanbas tulǵasy tálimin kórip, she­berligin kókirekke qondyrǵan izba­sarlary turǵysynda jarqyn beınesi kókiregimizden eshqashan ketpek emes. 1992 jyly aıtýly qaıratkerdiń Qaraǵandy oblystyq Táttimbet atyndaǵy halyq aspaptary orkestrine kórkemdik jetekshi – bas dırıjerlik qyzmetke sha­qyrýdy qabyl alyp, ol ýaqytta on­sha­lyqty tanymal emes shyǵarmashylyq ujymymyzben tabysýyn keremet qýa­nyshpen qarsy alǵanymyz qalaısha umytylar. Ol óziniń ónerdiń órindegi jarty ǵasyrlyq baı tájirıbesin orkestrdiń kásibı deńgeıi men oryndaýshylyq sheberligin kóterýge aıanbaı jumsady. Onyń basshylyǵymen elimizdiń mýzy­kalyq úrdisinde tuńǵysh ret orkes­trimizben «Abaı» jáne «Qyz Jibek» operalarynyń konserttik varıanttary oryndaldy. Osyndaı úlken izdenis pen eren eńbektiń arqasynda orkestrdi akademııalyq ataǵyna jetkizdi. Shynaıy óner – máńgilik. Qurman­ǵazy, Táttimbet, Qazanǵap, Dáýletkereı, Seı­tek, Dına kúıleri jáne qazaq kom­pozı­torlarynyń shyǵarmalary kúni búginge deıin Shamǵon aǵamyz jasaǵan úlgide oryndalyp kelse, budan bylaı da solaı jalǵasa beredi. О́mirdiń ózindeı shynshyldyǵy, aqıqattyń ózindeı aıqyndyǵy, tabıǵattyń ózindeı tabıǵılylyǵy sonsha, olardy basqasha oryndaý múmkin emestigin bilemiz. Shamǵon Qajyǵalıevtiń qudi­rettiligi de osynda. Ultymen máń­gilik jasaı berer ǵajaıyp qazyna qaldyrýdan artyq qandaı baqyt bolar. Ol sondaı máńgilik baqyt qushaǵynda terbetiler jan. Búginde orkestrimizdiń ataq-dań­qy alysqa aıan. Ony jańǵyrtýshy Sham­ǵondaı uly ustazymyz jasaǵan repertýar baılyǵynyń jyldan-jylǵa qundylyǵy arta túsip, ulttyq ónerimiz mártebesin ósirip keledi. Osyny ama­nat etken Shamǵondaı alyp óner ıesi­niń senimine adal bolý, selkeý túsirmeý bizge zor mereı bolmaq. Rymbala OMARBEKOVA, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Talǵat YDYRYSOV, Q.Baıjanov atyndaǵy konserttik birlestiktiń dırektory. QARAǴANDY.

Shákirtterin balasyndaı kóretin

Jalǵan ómir-aı... Qazaqtan shyqqan tuńǵysh kásibı dırıjer, KSRO halyq ártisi Shamǵon aǵa Qajyǵalıev dú­nıeden ozdy. Osynaý qara­ly habar qabyrǵamyzdy qaıystyryp jiberdi. Shamǵon aǵa dara daryn edi. Shynaıy talant ıesi óziniń maǵynaly ómirin tek óner salasyna arnady. Bala kúninen qolyna dombyrasyn ustap, ulttyq ónerdiń órken jaıýyna ólsheýsiz eńbek sińirdi. Ásirese, Qurmanǵazy atyndaǵy qazaq memlekettik halyq aspaptary orkestrine jetekshilik etken tusta talanty erekshe tanyldy. Bul orkestr Shamǵon aǵanyń jetekshiligimen M.Glın­­ka, L.Bethoven, V.Mo­sart, G.Berlıoz, P.Chaı­kov­skıı, S.Rahmanınov, S.Pro­kofev, A.Hachatýrıan, D.Shos­takovıch, A.Jubanov, M.Tó­lebaev, Ǵ.Jubanova, S.Mu­hamedjanov syndy ataqty kompozıtorlardyń shyǵar­malaryn oryndady. Ustazdyǵy tipten erekshe edi. О́nerge yqylasy aýǵan shákirtteriniń eshqaısysyn alalamaıtyn. О́ziniń balasyndaı janyna jaqyn tartyp, bıikten kórinýge talpyndyratyn. Ony dáris alǵan shákirtteriniń barlyǵy qurmetteıtin. Men de asyl aǵany ustaz tutýshy edim. Kezdesken saıyn ónerdegi jetis­tigimdi surap, balasha qýanyp otyratyn. Baqul bolyńyz, ulttyq ónerdiń korıfeıi, janashyry, qamqory, aıaýly ustaz! Oraq JAÝYROV,  D.Nurpeıisova atyndaǵy akademııalyq halyq aspaptar orkestriniń kórkemdik jetekshisi, Atyraý oblysynyń qurmetti azamaty. ATYRAÝ.