Túbine úńilseń tuńǵıyǵyna tartyp ala jóneletin tarıhı derekter árbirimizdi eleń etkizbeı qoımaıdy. Sondyqtan qolǵa túsken tyń dúnıeni oqyrmanmen bólisýge asyǵamyz. Ata-babanyń ótken joly, dúbirli oqıǵalar bizge ótkennen mıras bolyp qalǵan amanat ekenin de eskerýimiz qajet. Tómendegi jazba sizdi de beıjaı qaldyrmasy anyq. Sol sebepti qadirli oqyrmanǵa oı salar degen nıetpen usynýdy jón dep taptym.
1771 jyldyń kańtar aıynda qazaq dalasynyń túpkir-túpkirine sýyq habar tarady. Edil qalmaqtary Jaıyqtan ótip, qalyń qolmen saharaǵa qaraı tónip kele jatyr eken, - degen úreıli sybys shyqty. Olar aıqasýǵa kele me, álde ózge de maqsattary bar ma? Bul jaǵy eshkimge beımálimdeý bolatyn.
1743 jylǵy Jonǵar qontaıshysy Qaldan Serenniń aqyrǵy joıqyn shapqynshylyǵynan keıin qazaq belin bosatqan-dy. 1698 jyly Qaldannyń ákesi Syban Rabdan taqqa otyrǵannan «qyryq jyl qyrǵyn» atalǵan alapat toqtap, 28 jyl boıy qazaq jurty qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan mamyrajaı tirshilikke boı úıretip qalǵan edi. Árıne, mamyrajaı tirshilik dep aıtý artyq bolar. О́ıtkeni 1758 jyly jońǵardy qyryp salyp, jer qaıysqan qolmen qazaq jerine qytaı ımperatory Sıanlýn kiredi. Alaıda Abylaı hannyń kóregendigimen beıbit kelisimge kelip, shapqynshylyq az qanmen shekteldi. Odan qaldy bashqurtpen, edil qalmaqtarymen, Orta Azııa handyqtarymen qaqtyǵystar bolyp turdy. Biraq halqymyzdy aýyr kúızeliske ushyratqan, eldiginen aıyra jazdaǵan jonǵar shapqynshylyǵy tıylǵan zaman bolatyn.
Biz basynda aıtqan 1771 jylǵy sýyq habar qazaq dalasyn dúr silkindirdi. «Aqtabyn shubyryndy» shaıqasyn basynan ótkerip, kózben kórgen kónekóz qarııalar ár qazaq aýylynda áli de bar-tyn. Qalmaqtyń qandaı qaýipti jaý ekenin olar jaqsy bildi. Sondyqtan ár taıpanyń ıgi-jaqsylary jaýshylardan habar alyp, qalmaq qolynyń ár qımylyn ańdap, qystan beri qamdana bastaıdy.
Al endi, Edil qalmaqtary atalǵan oırattyń tórt taıpasynyń ejelgi Altyn Ordanyń kindigi Edil boıyna qashan, qaıdan kelgenin, elimizdiń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan jońǵar memleketinen qashan bólingenin tarıh betinen sholyp kórelik.
Alǵash oırattar týraly derekter reseılik qujattarda 1608 jáne 1618 jyldary oırat taıshylary Vasılıı Shýıskııdiń, odan keıin Mıhaıl Romanovtyń saraıyna kelgeni aıtylady.
XVII ǵasyrdyń basynda oırat taıpalary halha monǵoldyń Altyn-han atalǵan Ýbashı qontaıshynyń bodandyǵyna túsedi. Buǵaýdan qutylýǵa umtylǵan derbet-torǵaýyt odaǵy Horezm, Qazaq handyqtaryna shabýyldap, baqtaryn synap kórdi. Eńsegeı boıly er Esim bılep otyrǵan qazaq ordasy tegeýrindi qarsylyq kórsetip, shapqynshylardy Sibirdegi orys bekinisteriniń janyna baryp bas saýǵalaýǵa májbir etti de. Esim han onysymen toqtamaı Altyn hanmen odaq quryp, qashqan oırattyń sońyna túsip qýdalap, bir bóligin bodan qylyp, qazaq handyǵynyń bıligin moıyndata bildi.
Bir jaǵynan batys Sibirdi jaǵalaı salynǵan orys bekinisteri, ońtústik-batystan Qazaq handyǵy qysqan Baıbaǵys taısha basqarǵan hoshoýttar, Dalaı-Batyr taısha bastaýymen dúrbetter jáne Ho-Orlıýk taısha bastaýymen torǵaýyt taıpalary Ertis, Esil, Tobyldy jaǵalaı Torǵaı oıpaty arqyly Embi boıyna shyǵady.
1630 jyly qazaq, monǵolmen jáne ózara arpalystarda shyńdalǵan oırattarda Sibir tatarlarynyń ustahanalarynda joǵary deńgeıde daıyndalǵan temir qarý-jaraq, bytyraly myltyq, tipti az bolsa da jeńil zeńbirekter bar bolatyn. Osy oırattar ásker óneri XIII ǵasyrdyń deńgeıinde qalyp qoıǵan Noǵaı ordasyna ash bórideı tap beredi. Noǵaılar mundaı surapyl tegeýringe laıyqty qarsylyq kórsete almaı jan-jaqqa ydyrap, bosyp ketti. Basym bóligi Qazaq Ordasynyń panasyna, ekinshisi Qyrym handyǵyna, qalǵany Soltústik Kavkazǵa aýa kóshti. 1644 jyly noǵaıdy qýdalaǵan Ho-Orlıýk taısha Kýban dalasyn jaıpap ótip, Kavkaz taýlarynyń ishinde Kabarda shatqaldaryna basyp kiredi. Sonda ǵana esin jıǵan noǵaılar kabarda, abazın, qarashaı, balqar jáne svandarmen qosylyp qalmaqtarǵa birigip toıtarys bere bildi. Osy shaıqasta 10 myń qalmaqtan 1,5 myńy ǵana tiri qutylady. Taý shatqalynda 90-nan asqan Ho-Orlıýk, tórt birdeı taıshasymen ajal qushady.
Biraq qalmaq munymen toqtamaıdy. Qasha almaı qalǵan noǵaıdy bodan qylyp, Embi men Donnyń arasyn jaılaıdy. Jaıyq, Terek kazaktaryn shapqylap qan qaqsatady. Soǵysty kásipke aınaldyrǵan qalmaqtyń qandaı qaharly jaý ekenin túsingen orys memleketi de qalmaq taıshalarynan sert alyp, olardy ımperııa áskerı qyzymetine tarta bastaıdy. Qalmaq taıpalarynyń basymy Don kazaktar reestrine kirgizilip, 30 myń qalmaq reestr boıynsha Býlavın qalmaqtary atalǵany da sodan. 1655 jyly patsha jarlyǵymen qalmaq ordasy Donnan bastap Edil, Jaıyq boıynda Sarısyn, Samaradan bastap qalaı kóshse de erki bar dep jarııalanady.
Sonymen XVII ǵasyrda ejelgi Deshti-Qypshaq dalasyn, kóshpendilerdi baǵyndyra alamaı dymy quryp otyrǵan, dala shaıqasyn ıgermegen moskvalyqtarǵa 1664 jyly resmı patsha jarlyǵymen moıyndalǵan qalmaq handyǵy daıyn qolshoqpar bolady. 1661-74 jyldary patsha áskeri qatarynda qyrym túbegine Sıvashtan qamys tósep kirip, qyrymdyqtardyń aýyldaryn oırandady. 1676 jyly Kıevke túbinde túrik jańasherleri qorshap alyp kúırete bastaǵan Zaporoje kazaktaryna kómekke kelip, túrikterdi japyryp tastaıdy. 1684 jyly Aıýke qontaıshy qazaq jerine shapqynshylyq uıymdastyrdy. 1696 jyly derbet noıony Móńke-Temir orys áskeri Azovty alǵanda qyrymdyqtardyń atty áskerin talqan qyldy. Buǵan rıza bolǵan Petr birinshi patsha Donnyń tómengi boıynda taıshany saltanaty túrde qabyldap, qurmet kórsetip, alǵysyn bildiredi. Odan ári qalmaqtar aq patshamen birge Poltava dalasynda shvedterge dalalyq atty áskerdiń kúshin kórsetti.
Sóıtip otyryp Aıýke qontaıshy kezinde ábden kúshine mingen qalmaq handyǵy patshaǵa qyr kórsetýge deıin barady. 1680 jyly qalmaqtar Penzany shapty, 1687-89 jyldary Qyrym hany Sálimgereımen odaq quryp, knıaz Golısynnyń qyrym joryqtaryna qatysýdan bas tartady.
Degenmen, 1771 jylǵa deıin qalmaqtardyń atty áskeri Reseı ımperııasynyń úzdiksiz júrgizilgen, ásirese túrik sultanymen bolǵan barlyq joryqtaryna belsene qatysty. Qoryta kelgende Reseı ımperııasynyń qaraýyndaǵy birde-bir kóshpendi halyq orys memleketine osynsha qyzmet etpegen edi. Sondyqtan qalmaq údire kóshkende patsha úkimeti úndemeı ǵana áliptiń artyn baqty.
Noǵaı ordasy, Qyrym handyǵy joıylyp, qazaqtar ımperııaǵa birte-birte bodandyqqa kire bastaǵanda dalalyqtardan keletin qaýip saıabyrsı bastady. Otarshyldar endi qalmaqtardyń burynǵy erkindikterin shektep, buǵaýdy qysqartady. Áskerı mindettiń ústine salyq talap etildi. Imperııa júrgizgen, úzdiksiz soǵystardan qajyǵan qatardaǵy sarbazdarmen qatar torǵaýyt, hoshaýyt taıshalarynyń arasynda narazylyq paıda bolady. Ejelgi otanymyzǵa, qytaı qyrǵynynan keıin qańyrap bos qalǵan jońǵar dalasyn kóshsek degen pikir beleń alady. Bul pikirdi Jonǵarııadan qashyp kelgen Sebek Dorjı bastaǵan lama dinbasylary qyzý qoldap, nasıhatty órshite túsedi. Onyń ústine 1767-68 jyldary qalmaq dalasynda asharshylyq bastaldy. 1770 jyldyń kúzinde Edil jaǵasynda orys-túrik soǵysynan oralǵan jas qontaıshy Ýbashıdiń basshylyǵymen quryltaıda jońǵar dalasyna kóshýge sheshim qabyldandy. Osy quryltaıda Lama dinbasylarynyń astralogııalyq josparymen 1771 jyldyń qańtary kóshýge sátti ýaqyt dep belgilendi.
1771 jyldyń 5 qańtarynda Edildiń sol jaǵalaýyn jaılap otyrǵan torǵaýyt, hoshoýyt taıpalary Ýbashı qontaıshy bastap údire kóshýdi bastady. Tarıhı málimetterde 30 myńnan asa shańyraq, nemese 170 myńnan asa qalmaq qozǵaldy dep jazylǵan. Orys ákimshiligi qalmaqtyń bir jarym ǵasyrlyq ımperııaǵa jasaǵan áskerı qyzymetin eskerip, birden kúsh kórsetýge barmaı, taıshalardy úgitpen toqtatýǵa árekettenedi. Úgitke kóngen qalmaq ulysynyń úshten biri, Edildiń sol jaǵalaýyn mekendegen deni derbet taıpasynan turatyn bóligi Reseı patshalyǵynda qalýǵa sheshim qabyldaıdy. Qazirgi Reseıde turatyn qalmaqtar osylardyń urpaqtary.
18 qańtarda qarýly kósh Jaıyqtan ótedi. Toqtatýǵa áreket qylǵan Jaıyq kazaktarynyń 4 bekinisin, 6 forposty, barlyǵy ózen boılap 70 shaqyrymǵa sozylǵan «Jaıyq syzyǵy» atalatyn áskerı mekenjaılardy qıratyp, taıpap ótedi. Jaıshylyqta mańaıyndaǵy kóshpendi jurttarǵa qasqyrsha tıetin qatygez jaıyq kazaktarynyń qalmaqqa qandaı da bir qarsylyq kórsetýge de shamasy kelmeı qalady.
27 qańtarda EkaterınaII jaıyq kazaktaryna, Orynbor general-gýbernatoryna, Orta jáne Kishi júz handary Nuraly men Abylaıǵa qalmaq kóshin qalaı bolsa da toqtatyńdar degen arnaýly ;arlyq jiberedi. 18 aqpan kúni qalmaq kóshi Embiniń jaǵasyna toqyrap, bir aıdaı demalyp, bas aıaǵyn jınaqtaıdy.
15 naýryzda qalmaq kóshine birinshi bolyp Jamanqara batyr bastaǵan qazaq sarbazdary shabýyl jasaıdy. Biraq muzdaı qarýlanǵan qalmaq áskeri shabýyldy toıtaryp tastaıdy. Ile-shala Nuraly bastaǵan Kishi júz qoly qalmaq áskerin shabýyldaıdy. Biraq bul shabýyl da aıtarlyqtaı nátıje bermeıdi.
12 sáýir kúni Or bekinisinen general Traýbenberg basqarǵan 7 myń áskerı korpýs shyǵady. Korpýsqa basqa orys bekinisterinen edáýir áskerı bólimder qosylǵan. Dese de muzdaı qarýlanǵan, zeńbirekteri de bar, turaqty Reseı áskeriniń quramynda ımperııanyń úzdiksiz soǵystarynda shynyqqan qalmaq sarbazdarynyń áskerı múmkinshilikterin jiti biletin orys generaly bir aıdaı kósh artynan júrip otyrdy. Sosyn azyq-túlik taýsyldy, attar boldyrdy degen jeleýdi alǵa tartyp, syltaýratyp Ýısk bekinisine qaıtyp ketedi. Generaldyń qalmaqpen soǵysýǵa batyly barmaıdy.
Aqyry, shilde aıynyń aıaǵynda artynan orasan kósh shubyrtqan qalmaq áskeri ol zamanda Balqash kóline mol arnamen quıylatyn Moıynty ózeniniń bastaýyna kelip tireledi. Ol jerde olardy Orta júz qoly kútip turǵan bolatyn. Qazaq sarbazdary Moıyntynyń bas jaǵynda qalmaq qolynyń jolyn jaýyp, jan-jaqtan qursaýǵa alady.
Orta júz qolynyń basynda oırattyń jońǵar bóligimen áıgili Qaldan Serenniń kezinde talaı shaıqasty basynan ótkizgen, tájirıbeli bıleýshi Abylaı han tur edi.
1745 jyly Qaldan Seren ólip, jońǵar shapqynshylyǵy toqtaǵanyna 28 jyl ótken. Aqtaban shubyryndy, Ańyraqaıdy bastarynan ótkizegen dańqty qazaq batyr qolbasshylary Bógenbaı, Qabanbaı, Jánibek, Malaısary, Jıdebaı, Balta, Seńkibaılar ómirden ótip, tirisi qarttyqpen attan túsip, jańa býyn Baıan, Buharbaı, Baıǵozy, Jarylǵap, Itqara batyrlar tarıh sahnasyna shyqqan zaman edi. Qazaqtyń ata jaýy jońǵar qurysa da, jaýgershilik alasapyran zaman áli de toqtamaǵan aýmaly-tókpeli kezeń. Ońtústikten Orta Azııa handyqtary, Alataý qyrǵyzdary, soltústikten bashqurt pen jaıyq kazaktary mazalap, batystan edil qalmaqtary, shyǵysta jońǵardy túgimen jutyp qoıǵan qytaı aıdahary turdy. Jan-jaqtan jalaqtaǵan jaý qazaqqa belin bosatyp, jaýyngerlik dástúrin umytýǵa ýaqyt qaldyrmady. Orta júzdiń el bılegen bı, batyrlarynyń aldynda erligi, kóregendigimen orasan bedelge ıe bolǵan Abylaı hanǵa otyz jyldaı jeńilis kórmegen, rýhy joǵary halyqtyń senimi zor edi. Bul maıdannyń basyna qol bastaǵan batyrlar men qatardaǵy ár sarbaz ata jaýy qalmaqty tiri jibermeýge belin tastaı býyp daıyn kelgen bolatyn. Abylaı jan-jaqtan múmkindiginshe jańa úlgili qarý alǵyzyp, qart Bógenbaı sııaqty qolbasshylar han tapsyrmasymen saharanyń túpkir-túpkirin aralap, tekserip, jaýyngerlik daıyndyqty joǵarǵy deńgeıde ustap otyrǵan.
Shaıqasqa qalmaq qoly úsh túmen bolyp saptasty. Ortada tájirıbeli noıandar Bambar, Shaereng jáne Gýnchı bastaǵan negizgi aýyr qol, oń qanatty orys-túrik soǵystarynyń maıtalmany Akýn-Abýshı taısha, sol qanat Bambar taıshanyń uly Seren-Delık taısha, sap artynda iriktelgen sarbazdardan turatyn, zeńbirektermen kúsheıtilgen túmendi Ýbashı qontaıshy ózi basqarady. Qalmaq qoly 35 myń jaýyngerden turdy.
Qazaq áskeri jaýdy Shyńǵys hannyń úrdisimen myńdyqtan túmenge toptasyp, 50 myń sarbazdan turatyn qolmen qarsy aldy.
Jeti aı joryqta attary aryp, ózderi de qajyǵan qalmaq jaǵy zeńbirekteri joq, oq-qarýy az bolsa da, sáıgúlikterdi toq, jınaqy, rýhy bıik qazaq jaýyngerlerinen qaımyǵa bastaıdy. Ata jaýǵa ólispeı berispeýge bekingen, arpalysýǵa bel býǵan qazaqtardyń aıbaryn ańdap, beıbit kelisimge júgindi.
Abylaı hannyń joryq qosynyna kelgen qalmaq elshileri hanǵa syılyqtaryn tartyp, toqal atap, sert berip, qazaqtardy qalmaq kóshin soǵyssyz ótkiziýin qıylyp suraıdy. Aqyrǵy sózderinde qazaq hanyna bodan bolýǵa da baratyndaryn aıtyp ýáde berisedi. Onymen birge qazaq jerinen ótkeni úshin aıyp-pul óteý týraly usynys jasaıdy. Kóshpendilerdiń ejelgi dástúrinde jaıylymyn mal tuıaǵy basyp ótken úshin beriletin tólem aqy «shań basar» atalǵan. Osy joryqtyń «shańdy joryq» atalýy da qalmaq elshileriniń osy sózinen týsa kerek.
Elshiler qosyndaryna keri ketkende Abylaı batyrlaryn jınap, úsh kún keńes qurady. Han pikiri aıdahardaı qytaımen kórshi bolǵansha, úırenshikti, álsiregen qalmaqty ótkizip, bodan jasap, kórshi qylaıyq degenge saıady. Biraq Baıan batyr bastaǵan batyrlar qarsy bolady. Shoqannyń jazbalarynda Baıan batyrdyń: «Han ıem, qalmaq shúrshitti de aldady, orysty da aldady, seni de aldaıdy»,- dep aıtqany keltirilgen.
Qazaqtyń beti beri qaramaıtynyn túsingen qalmaqtar úshinshi túnge aýǵanda qazaq shebin buzyp shyǵady. Biraq qalmaqtyń qandaı aılasyna daıyn otyrǵan at-kóligi tyń qazaq qoly qalmaqty qýyp jetip, shaıqasýǵa májbir etedi. Osy qııan-keski surapylda ata jaýy qalmaqtan kek alýǵa serttesip, belin býyp kelgen qazaq sarbazdary jaýǵa bórideı shaýyp, tarıhta «qalmaqqyrǵan» degen atalǵan, buryn sońdy bolmaǵan qandy qyrǵyn uıymdastyrady. Qyrǵynǵa ushyrap toz-toz bolyp qashqan qalmaqty sýsyz dalaǵa yǵystyra qýady. Qolbasshylardyń jaýdy sý kózderinen alastatyp, shóldetip, dińkeletý amalyn shaıqas aımaǵyn jatqa biletin, jergilikti Itqara batyr bastaǵan Qarakesek rýynyń Kerneı atasynyń sarbazdary júzege asyrady. Itqara alaman jigittermen shyr aınalyp, daladaǵy onsyz da sırek qudyqtardy kómip, jaýdy kól jıegine ótkizbeı shegingen qalmaq qolynyń qarsylasý múmkindigin shekteıdi.
Oısyraı jeńilgen qoldyń jurnaǵymen, qazaqqa tutqynǵa túsip orasan shetinegen kóshtiń qaldyǵymen Ýbashı Balqashtyń ońttústigimen Qastek, Qaskeleń, Qapal arqyly Ileniń bastaýynan Sın memleketine kiredi. Osy qyrǵynnyń aıaǵynda Edilden shyqqan 170 myń qalmaqtyń 35 myńy ǵana qytaı ıemdengen ejelgi jońǵar jerine jetedi.
Qalmaqyrǵan alańynan Tanjý taısha bastap sytylyp shyqqan 10 myńdaı bolatyn bir bóligi kóldiń soltústik jaǵasymen Saıaq, Aıagóz arqyly qashady. Artynan qýǵan qazaq qoly Saıaq janynda qýyp jetip, bul toptyń birazyn qyrǵynǵa ushyratqan. Qazir bul jerden de qalmaqqyrǵan alańy sııaqty qazaq, qalmaq jebeleri, qalmaq jaýyngerleriniń Reseı ımperııasynyń áskerı qyzymeti úshin tólegen jalaqylary, 1760-67 jyldary quıylyp shyqqan EkaterınaII monetalary tabylyp otyr.
Jaýdy jeńip, qaıtar jolda jer ıeleri - Qarakesek rýynyń Kerneı atasynyń taraıtyn Itqara batyr bastaǵan sarbazdar túmenbasy Ýaq Baıan batyrǵa arnap as beredi. As ol zamanda ájepteýir arnasy bar Moıyntynyń Balqash kóline quıatyn jerinde beriledi. Kerneı qosyna Baıan batyr inisi Sarymen jáne bir top sarbazymen keledi. Shildeniń aptap kúni. As sońyńyna qaraı batyrlar ózen sýynan shalap ázirlep ishedi. Moıyntynyń bastaýynda at-jónimen qyrylǵan máıitterden ýlanyp aqqan ózen sýy qantógisten aman shyqqan sarbazdardy qaýipti dertke uryndyrady. Birden boıǵa taraıtyn surapyl dertten Baıan, Itqara batyrlar búkil sarbazdarmen birge jappaı qyrylady. Qantógiste qatygez jaýdy jeńip elge jeńispen qaıtpaq bolǵan batyrlar taǵdyrdyń ámirimen ajalyn Qalmaqkyrǵan alańynan bir kúndik jerde tabady.
Kóne kóz qarttar qaıtys bolǵan sarbazdardyń súıegin elge jetkizý úshin bas kóteretin tirileri ólgenderin atqa óńgerip baılaı bergen deıdi. Baıan, Itqara, Sary batyrlar men tórt Ýaq, elýden asa Kerneı batyrlarynyń denesin artqan qaraly kósh úsh kúnde Kerneıdiń qystaýlary Jámshi ózeniniń boıyndaǵy Aıaqshı, Basshıge jetedi.
Itqara bastaǵan Kerneı sarbazdaryn ózen boıyndaǵy eń bıik shoqynyń basyna qoıady. Itqara batyrdyń basyna úıdeı qylyp, ár sarbazdyń basyna odan sál azyraq tas úıilgen. Bul shoqy 19-ǵasyrdyń saqtalǵan resmı topografııalyq kartalarynda Itqara beıiti dep belgilengen. Jámshiniń oń jaǵasynda bir shaqyrym jerde Baıandy inisimen jáne tórt Ýaq jaýyngerlermen birge jerlegen. Osylaısha qazirgi Shet aýdanynyń Aqjal kentinen 15 shaqyrymdaı jerde ornalasqan eki shoqy elim dep eńiregen batyrlardyń máńgilik mekeni bolyp qaldy.. Qazaq dalasynda baýyrlas batyrlardyń aqyrǵy mekeni bolǵan, bir jerde elý batyr birdeı jerlengen, tarıhy aıqyn, belgili, mundaı aýqymdy qorym joq. Taý jotasynan qorymǵa kóz salsańyz, el úshin janyn shúberekke baılaǵan batyrlardyń erligin elestetý de qıynǵa túspeıdi.
Baýrlastar máıitine jerlengen batyrlardyń birazynyń esimi el esinde qalǵan. Birinshiden, qolbasshy Itqara Balta uly, 1712 jyly týǵan. Bul Arǵynnyń Qarakesek rýynyń Syr boıyn mekendegen ýaqyty. Aqtamberdi jyraýdyń jyrlarynda Itqaranyń atasy Kókbóri atalǵan Kerneı batyr kıeli Túrkistan aımaǵynda, Shaıan, Bógen ózenderiniń boıynda týǵan dep keltirilgen. Itqara Sámeke hannyń bas qolbasshysy bolǵan Balta batyrdyń uly, ákesi Baltanyń da, Itqaranyń da shesheleri jaýyngershilikten kelgen jońǵardyń shor taıpasynyń qyzdary.
Itqara jastaıynan ákesi Baltanyń jasaǵynda jońǵar shapqynshylyǵynyń sońǵy aıqastaryna qatysyp úlgeredi. Balta batyr 1738 jyly bashqurttyń Qarasaqal bastaǵan ult-azattyq kóterlisin qoldap, aǵaıyn-baýyrlary Túıte, Qarash, Kúshik, Jar, tuńǵyshy Qotyr batyrmen toǵyz balasyn ertip, 200 júzdeı qolmen bashqurttqa joryqqa attanǵanda, elde qalǵan aǵaıynǵa bas qylyp Itqara batyrdy qaldyrady. Joryqtan Balta elge qaıtpaıdy, sarbazdarynyń deni qatygez qantógispen janshylǵan bashqurt kóterlisinde orystyń kók myltyǵynan mert bolady. Balta surapyldan tiri shyqqan balalary men jaýyngerlerimen Kishi júzdiń Álim taıpasynyń ishinde qalyp, urpaqtary búgingi kúnde bir rý el bolyp otyr. Balta batyr qaıtys bolǵanda Itqara Sary-Arqadan Oıylǵa baryp, ákesiniń súıegin týǵan jerleri Túrkistanǵa, Qoja Ahmet Iаssaýı kesenesine aparyp jerlegen.
18-shi ǵasyrdyń 40-shy jyldary Arǵyn taıpasy Qazdaýysty Qazybektiń bastaýymen Arqaǵa aýǵanda kerneılikter jazǵy jaılaýy Nura boıynan bastap, qystaýy Jámshi ózeniniń boıyndaǵy Basshı, Ortashı, Aıaqshıge sheıin sozylǵan keń dalany ıemdengen. Itqara batyr ákesi Balta úrdisimen jaýyngershilik toqtaǵan kezde de atalastarynan quralǵan júzdik jasaq ustap, keıingi kóshpen kelgen taıpalastarǵa oryn bermeı, osy keń, shuraıly jerlerdi ustap qalǵan.
El jadynda Itqara batyrmen birge jerlengen aǵaıyndas batyrlardyń birazynyń esimderi saqtalǵan, keıbireýlerine arnalǵan jyr shýmaqtary da el aýyzynda qalǵan. Aıtylǵan baýrlastar zıratynda máńgilik oryn tapqan batyr atalarymyzdyń ishinde búgingi kúnge anyqtalǵandaryn atap óteıik:
Jarqynbaı Karashuly, Itqara batyr keldi Jarqynbaıǵa,
Dedi de ne istep júrsiń, qandaı aıla
Er maǵan, bóten emes, týysqansyń,
Kórmeısiń jamanshylyq ony da oıla.
Begimbet Esuly, El syılaıdy Begimbetteı tarlanbozyn,
Bastap edi eliniń qalyń qolyn,
Artyna belgi etip tastap ketti,
Orazyn, jan teńgermes asyl ulyn.
Toqtar Eseıuly, Meńdibaı Turnııazuly, Jamby Baltauly, Qazygeldy Baltauly, Qazybaı Baltauly, Qarataı Baltauly, Qabyl Túıteuly, Janǵutty Baıdáýletuly, Kótaman Kenildikuly, Taz Quttymbetuly, Saǵyndyq Súıindikuly, Jomart Súıindikuly, Marqa Qýandyquly.
Búgingi tańda batyrlar shoqysynyń basyna qoıylǵan batyrlardyń belgileri osylar. Keleshekte barlyq sarbazdardyń esimderi anyqtalar dep senemiz.
Kelesi jyly elimizdiń tarıhynda úlken iz qaldyrǵan «shańdy joryqtyń» ótkenine 255 jyl tolady eken.
Imantúsip Aımaǵanbetov