Bilikti ustaz, bilimdi shákirt

Muǵalim mamandyǵyn tańda­ǵan talapkerge qoıylatyn talaptar da qataıyp, olar úshin 2021 jyldan bastap Ulttyq biryńǵaı testileýden ótý baly 50-den 75 balǵa deıin kóterildi. О́tken jyly 1 qyrkúıekten bas­tap bolashaq pedagogterdiń stıpendııasy 20 paıyzǵa kóbeıip, 75 600 teńge boldy. Eń bas­tysy, muǵalimdik mamandyqty tańdaǵan mektep túlekteriniń arasynda úzdik oqyǵan talapker sany artyp keledi. Máselen, 2023 jyly 1528 «Altyn belgi» tósbelgisiniń ıegeri pedagog ma­­mandyǵy boıynsha joǵary oqý oryndaryna (JOO) tús­ken bolsa, byltyr bul kórsetkish 1 797-ge jetken. Ustazdyqty qala­ǵan osyndaı órenderdiń aldy bıyl joǵary bilimi týraly dıp­lom alyp, pedagog­tik eńbek jolyn bastaıdy. Al qazir jumys istep júrgen muǵalimderdiń eleýli bir bóligi – kezinde orta mektepti «úshtik» baǵaǵa bitirip, áıteýir «kók» dıplom alyp shyǵyp, bilim uıymdaryna jumysqa ornalasýdy oılaǵan, biliktiligi tómen mamandar. Bilim salasynda qolǵa alynǵan reformalar oń nátıje bere bastaǵanymen, ilgerileý barysy áli de baıaý eke­niniń negizgi sebebi osy. Muny Ekonomıkalyq yntymaqtas­tyq jáne damý uıymy (EYDU) ­bilim alýshylardy baǵalaý jó­nin­degi PISA-2022 halyqara­lyq zertteýiniń nátıjeleri aıǵaq­tap berdi. Qazaqstan 81 eldiń ishinde matematıkadan 46-shy (2018 jyly – 54-oryn), oqý­dan 61-oryn (2018 jyly – 69-oryn), jaratylystaný páninen 49-oryn­dy (2018 jyly – 69-oryn) ıelendi. Elimiz oqýshylarynyń 64 pa­ıyzy oqý saýattylyǵy boıynsha alty kúrdelilik deńgeıi­niń ekinshisin de eńsere almaǵan. Salystyrý úshin EYDU elde­rindegi ortasha kórsetkish – 26 paıyz. Shákirtterimizdiń 50 pa­­ıyzy matematıka boıynsha ba­za­lyq deńgeıdi ǵana kórset­ken (EYDU-da – 31 paıyz), 45 paıyzy ǵyly­mı saýattylyq bo­ıyn­sha qara­paıym tapsyr­ma­lardy ǵana oryn­daı alǵan (EYDU-da – 24 paıyz). Árbir onyn­shy oqý­shymyz ǵana PISA shka­la­sy boıynsha kreatıvti oı­laý­­dyń joǵary 5-6 deńgeıin kór­set­ken, al Sıngapýrda – ár­bir ekinshi, Estonııada – árbir úshin­shi shákirt osyndaı nátıje­ge ıe bolǵan. Son­daı-aq bilim jetistikteriniń eldik monıtorıngi toǵyzynshy synyp oqýshylarynyń ortasha balynyń 2022 jylǵy 47,3-ten 2023 jyly 36,8-ge deıin tómendegenin kórsetken. Ult­tyq bilim derekteri bazasynyń málimetine qaraǵanda, 8-9 synyp oqýshylarynyń 39 paıyzy­nyń úlgerimi nashar.

Memleket bilim júıe­sin da­mytýǵa basymdyq berip, ony qar­jylandyrýdy jyl­dan-jyl­ǵa arttyryp keledi. Osy salaǵa jum­salǵan shyǵys 2019 jyl­­ǵy 1,3 trln teńgeden 2024 jyly ­­4,8 trln teńgege deıin, ıaǵnı 3 ese ul­ǵaıtyldy. Alaıda Joǵary aýdıtorlyq pa­lata júrgizgen memlekettik aýdıt orta bilimdi damy­tý boıynsha qabylda­nyp jat­qan sharalardyń tıimdi­li­gin tómendetetin birqatar prob­lemalyq másele men kemshi­lik baryn kórsetti. Máselen, bilim salasyndaǵy strategııa­lyq qu­jat­tardyń mınıstr aýys­qan saıyn ózgertilýiniń saldarynan burynǵy bastamalar aıaqsyz qalyp jatady. Sol sebepti bilim saıasatynda sabaqtastyq pen turaqtylyq joq. Oqý josparlaryndaǵy jıi ózgerister oqýlyqtardy qaıta qaraýǵa jáne bıýdjettiń tıimsiz shyǵystaryna ákelip soǵyp otyr. Keıingi 5 jylda oqý­lyqtardy qaıta qaraýdan keltirilgen ekonomıkalyq shy­ǵyn 16 mlrd teńgeden asqan. Lısenzııalaý – sapaly bilimniń kepildigi sanalǵanymen, mem­lekettik mektepterdi qosa al­ǵanda, 66 mektep lısenzııasyz jumys istep kelgen. Orta bilim uıymdarynyń attestat­taýdan sátti ótý paıyzy tómen – nebári 18,2 paıyzy ǵana synaq­tan esh súrinbeı ótken. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń máli­metine súıensek, ótken jyly júrgizilgen pedagogterdiń bili­min baǵalaý barysynda peda­go­gı­kalyq JOO-nyń 7 653 túle­giniń 45 paıyzy ǵana oń ná­tıje kórsetken. Bul mektep muǵalimderin daıarlaý deńgeıi áli de tómen ekenin ańǵar­ta­dy. Osyǵan oraı Parlament depý­tat­tary men sarapshy­lar peda­gogıkalyq joǵary oqý oryn­dary men kolledjderdiń bilim baǵdarlamalaryn jáne pedagogterdiń biliktiligin arttyrý kýrstarynyń qyzmetin qaıta qaraý qajet dep sanaı­dy. Ásirese «О́rleý» aksıoner­lik qoǵamy jumysy tıimdiligi­niń tómendigi alańdaýshylyq týǵy­zyp otyr. Oǵan keıingi 3 jyl­da el qazynasynan 23 mlrd teńge bólingenimen, sonshama qarjynyń qaıtarymy máz emes. Buǵan el oqýshylarynyń alǵan biliminiń sapasy jaqsarmaı turǵany dálel.

Osy rette Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev byltyrǵy «Ádiletti Qazaqstan: zań men tártip, ekonomıkalyq ósim, qoǵamdyq optımızm» Jol­daýynda: «Úzdik oqý baǵdarla­masy, zamanaýı mektepter, ozyq basqarý júıesi bolsa da, ustaz bilikti bolmasa, onyń bári beker ekeni anyq. Sondyqtan peda­gogıkalyq joǵary oqý oryndaryna talapty, qabiletti jastardy qabyldaýǵa basa mán berý kerek», dep atap aıtqan bolatyn.

Bilikti ustaz degende oıy­myzǵa Soltústik Qazaqstan ob­ly­synyń shalǵaıdaǵy Ýálı­ha­nov aýdanynyń ortalyǵy Kish­kenekól aýylyndaǵy №1 orta mektepte uzaq jyldar boıy matematıka páninen sa­baq bergen Abylaı Belgibaev oralady. Eń qıyn pándi óz ádistemesimen oqytyp, oqý­shy­larynyń matematıkaǵa yntasyn oıata bilgen ǵajap ustaz edi. Shákirtteriniń arasynan 20-dan astam fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory men kandıdaty shyqqan. Osy eńbegi úshin oǵan «Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qurmet­ti azamaty» ataǵy berilip, ­oblys ákiminiń qolynan jeńil avtomobıl­diń kiltin syılyqqa alǵan edi. Orny – keńes zamanynda da, elimizdiń táýelsizdigi kezinde de árdaıym tórde boldy. El ishinde muǵalim mamandyǵyn júrek qalaýymen tańdap, kási­bı sheberlik shyńyna shyqqan osyndaı ulaǵatty ustazdar az da bolsa bar. О́kinishke qaraı, dıplomdy kóbinese jekemenshik joǵary oqý oryndarynan satyp alyp, qara basynyń qamy úshin ózin de aldap, oqýshylardy da aldap júrgen muǵalimsymaqtar da bar. Mysaly, burnaǵy jyly prokýrorlar Aqmola obly­­syn­da arnaıy tekseris júr­gi­zip, jalǵan dıplomnyń kómegi­men qyzmetke ornalasyp qana qoı­maı, «Dıplommen – aýyl­­­ǵa!» baǵdarlamasymen memle­ket­tik qoldaý qara­ja­­tyn alǵan 13 adam­dy ásh­kerelegen. Mańǵys­­­­­taý obly­syn­daǵy kolledjder­­­diń ­8 oqytý­shysynyń jalǵan dıp­lommen jumys istep júrgen­­digi anyq­tal­ǵan. Byltyr Qyzylor­­da obly­synyń Baıqońyr qala­­syn­daǵy 2 mektepte – 3 qyzmet­­ker, Qazaly aýdanyndaǵy 3 mektepte – 4 qyzmetker, Qarmaq­­­shy aýdanyndaǵy 1 mektepte 2 qyz­metker bilim týraly qoldan ja­­­­­salǵan qujatpen jumys­qa or­na­­lasqandyǵy áshkere bol­­dy. Budan bólek, arnaıy júrgi­zil­­­­gen taldaý aıasynda JOO-lar ­­1 028-i muǵalimniń dıplomyn óz­deri bergendigin rastamaǵan. Mine, osyndaı ar-uıattan jur­daı jal­ǵan pedagogterden tolyq arylmaıynsha, bilim salasy­nyń órge basýy neǵaıbil.