Súıikti aqynym Ońaıgúl Turjan týraly jazýǵa otyrǵan boıda esime Marına Svetaevanyń «Vladımır Maıakovskıı men Borıs Pasternak» atty essesi tústi: «Skolko chıtateleı ý Pasternaka – stolko golov. Ý Maıakovskogo odın chıtatel – Rossııa. V Pasternake sebıa ne zabyvaıýt: obretaıýt ı sebıa, ı Pasternaka, to est novyı glaz, novyı slýh. V Maıakovskom zabyvaıýt ı sebıa, ı Maıakovskogo». Marına Svetaeva aıtqan osy aqıqatpen kelispeý múmkin emes. Shynynda da, halyq Maıakovskııdi jamyrap oqýdan jalyqpaǵan. Al Pasternakty tunyq poezııany óziniń boıtumaryndaı ardaqtaı biletinder ormanda otyryp jasyrynyp oqydy.
Ońaıgúl Turjan da – talǵamy joǵary oqyrmannyń enshisine ǵana buıyratyn jumbaq aqyn. Osy tusta onyń Farıza apasyna arnap jazǵan jyryndaǵy myna joldary óte ózekti:
«Aqyndyq-aı, ólshemmen sanalmaǵan,
Aral syndy ol, kópshilik bara almaǵan.
Uly aqyndyq degen de uly jumbaq,
Eshkim áli sheshýin taba almaǵan».
Bir anyq: uly jumbaqty sheshýge umtylǵan arý aqyndy oqyǵan adam ózin de tabady, Ońaıgúldi de tabady. Kerisinshe kestelesek, onyń óleńderinen ózin taba almaǵandar Ońaıgúldi de túsine qoıýy ekitalaı. Sondyqtan bolar Ońaıgúl Turjandy dara aqyndaı kóremin. Onyń poezııasy oıǵa jetelep turatynyn talaı aıtyp júrmin. Qazaq jyryna abstraksıonızm elementterin alyp kelgen aqynnyń sýbektıvtik kóńil-kúıinen týǵan týyndylary muńsyz adamnyń ózin oılandyra alatynyna bás tigemin. Másele sol týyndyǵa kirige alýyńda jatyr. Iá, kirigý – qıyn. Kirige alsań, mıyń qozǵalysqa tústi deı ber.
Maǵan Ońaıgúl poezııasynyń yrǵaqtyq-ıntonasııalyq júıesi erekshe unaıdy. Nege? Negesi sol, onyń jyrlarynda qazirgi qoǵamnyń damý úrdisi anyq baıqalady. Ol jeke adam máselesin aldyńǵy planǵa shyǵara alýymen tórge shyǵyp tur. Pendeniń derbes jan dúnıesindegi jańǵyrýdy jyrǵa qosqan aqyn amplýasy eriksiz ózine tartyp turatyny da – qudiretti qubylys. Ońaıgúl poezııasynyń ıntonasııalyq mazmuny kórkem deklamasııaǵa negizdelýimen qatar ındıvıdýaldyq sıpatqa da ıe ekenin de qatar aıtqan lázim.
«Solarǵa qarap san taraý joldy kese ótem,
Elý jyl ótti, el jańa degen – osy eken.
Búgingi kúni jaınap tursa da, adamnyń
Baıaǵy kúnin saǵynatyny nesi eken?»
Aqyn bir óleńinde osylaı tolǵanady. Ońaıgúl oıdyń eń mańyzdy sátine erekshe aksent jasaý ónerin jetik meńgergen. Kórkem deklamasııa dep otyrǵanym sondyqtan. «Adam-Ýaqyt-Keńistik» úshtaǵanyndaǵy organıkalyq tutastyq ındıvıdýmnyń jan dúnıesin aldyńa aqtaryp salady. Bul oraıda Ońaıgúl taqyryp jaǵynan bolsyn, kórkemdik-beınelik sapa turǵysynan bolsyn, qazaq poezııasyna jańalyq alyp keldi.
Qýanarlyǵy sol, Ońaıgúl – poezzııanyń ishki saraıy men onyń syrtqy qurylymdyq qaltarystaryn birdeı meńgergen aqyn. Onyń dál osy qasıeti aqynnyń bitimin bólektep turady. Bir óleńinen úzindi:
«Bárin túsindim dep júresiń – kókiregiń shyradaı.
Biraq, О́mir fılosofııasy – alaǵaı da bulaǵaı,
Bir ǵana suraq turady sońyńda: Bu qalaı?».
Ol jyrlarynda bireýge aqyl aıtatynymen emes, oqyrmanmen oılasyp otyryp oı aıtatynymen alǵa ozyp tur. Ol bireýge aqyl aıtý aqyldyń tasyǵanynan emes, aqyldyń toqyraýynan ekenin jaqsy biledi. Ońaıgúl – óziniń ádemi názik áleminde óleńin órkenıetti óre biletin jany aqyq jan. Shıllerdiń bir shyǵarmasynda ǵajap devız bar: «Live and Let Live» – «Jıvı ı davaı jıt drýgım». Gınzbýrg muny, tipti, keremet aýdarǵan: «Sam ne robeı ı drýgıh ne trevoj». Ońaıgúldiń ómir súrý devızi uly aqynnyń osy ádebı qaǵıdatymen úndes jatqanyna janyń súısinedi.
Ońaıgúl lırıkasy dúnıeni erekshe sezinýmen ushtasyp jatyr. Onda názik fılosofııa bar. Onyń poezııasyna tán dara qasıetter men tyń taqyryptar alýandyǵy da tańdaı qaqtyrady. Maǵan ol keıde fýtýrıst aqyndaı kórinedi, biraq onda sımvolızm basym. Sodan da bolar, onyń óleńderinde «juldyzdar» máńgiliktiń obrazyndaı kórinse, «boran» adamǵa ıe bermeıtin stıhııany kóz aldyńa alyp keledi. Aqyn otan taqyrybynyń ózin metaforalyq jáne sımvolıkalyq obrazdarmen tuǵyrǵa qondyratyny da – osynyń aıqyn dáleli. Týǵan jeri týraly qashanda tereń tolǵanatyn Ońaıgúl aqyn birde bylaı shabyttanady:
«Tóbeler jatyr únsiz saq-qamaldaı,
Tur deseń, qazir turyp attanardaı.
Jer sharyn shyr aınalyp jelip júrip,
Bizdiń aýyl tusyna toqtaǵandaı».
Aqyn týǵan jerdiń asqaqtyǵyn, danalyǵyn, márttigin ásirepafossyz jyrlaıdy. Aıqaılap urandamaıdy. Jalǵan patrıotızmnen boıyn aýlaq ustaıdy. Týǵan jerdiń lúp etken jelin de óziniń júrek lúpili arqyly baısaldy garmonııamen jetkizedi. Biraq sol ishki úılesimdiktiń ón boıynan aqynnyń móldir mahabbaty atoılap turady. Onyń óleńderi tyń metaforalarǵa qurylýymen de, tabıǵat pen adam baılanysynyń jasyrynyp turǵan shyǵarmashylyq kúshin asha bilýimen de árkimge parasatty poezııa darbazasyn ashýǵa múmkindik beredi. Múmkindik berip ǵana qoımaıdy, sol alyp poezııaǵa degen alǵaýsyz súıispenshiligin oıatady.
Jyldar boıy baıqaǵanym, Ońaıgúl Turjan poezııasy óziniń bastaýynan búgingi kúnge deıin úlken evolıýsııalyq joldan ótip keledi. Onyń óleńderindegi kez kelgen motıv tórtkúl dúnıeni pálsápalyq turǵydan túsinýge uıytatynymen shattyqqa bóleıdi. Ásirese izdenis pen talpynysqa toly óziniń ishki álemindegi býyrqanǵan úderisterdi jete sezine biletin aqyn tabıǵattyń tamyrshysyndaı kez kelgen qubylysty dóp basa biletinimen qaıran qaldyrady. Aqyn mańǵaz Mańǵystaýy men qart Kaspııin jyrlaǵanda da osy qasıeti sát saıyn sezilip turady:
«Mańǵystaýda mańyp júr keremetter,
Bir-bir mazar kótergen tóbe-bókter.
Kemer qumnyń kózinde keńesedi,
Sary dalaǵa úı tikken ebelekter» nemese
«Jata qalyp juldyzdardy sanaıdy,
Kók Táńirdi joramaldap tabarǵa.
Tolqyn sosyn júz burylyp qaraıdy,
Jaǵadaǵy jalǵyz turǵan saǵan da».
Aqynnyń Mańǵystaý men Kaspıı týraly óleńderindegi syrshyl lırıka sakraldy kıelikpen astasyp jatqany da – aqynnyń ádemi fıshkasy. Taǵy bir toqtala ketetin nárse, Ońaıgúldiń erekshe rıtmıkalyq qurylymdaǵy óleńderin oqyǵannan góri tyńdaǵannan kóbirek lázzat alasyń. О́ıtkeni onyń óleńderinde dybys baılyǵy barynsha jarqyraı kórinedi. Jyrlary úılesimdi úndestik zańyna baǵynady. Osy qasıetinen de onyń abstraksııaǵa jaqyn ekenin baıqaısyń. Ádette, abstraksııa avtordyń ózine ǵana túsinikti obrazdar jıyntyǵy bolyp keledi. Degenmen, aqynnyń tosyn tylsym teńeýleri tutas bir tujyrymǵa qurylǵandyqtan da oılaýǵa umtylǵan oqyrmanǵa Ońaıgúl jyrlaryn uǵyný sonshalyqty qıynǵa túse qoımaıdy. Onyń basty sebebi, abstrakty teńeýlerdi tynymsyz tabýǵa ádettengen Ońaıgúl ár óleńin tutastaı abstraksııa aıasynda qarastyrmaıdy. Ol Anton Chehovtyń («Shekten asqanda eń ádemi nárse usqynsyz bolyp qalady») ólshem shekarasyn qatań saqtaıdy. Ol túsiniksiz aıqysh-uıqysh óleń joldarynyń sapyrylysynan góri barynsha sergek stıl men kontenttik kreatıvke umtylǵandy unatady. Onyń óleńderindegi dúleı dınamıka, konseptýaldyq yrǵaq jáne jarqyn jańashyldyq aqyndy abstraksııanyń alasapyran apanyna túpkilikti túsip ketýden saqtap tur. Shekaradan aspaıdy dep otyrǵanymyz sol. Osy turǵydan alǵanda Ońaıgúl abstraksııalyq metafora muhıtynda erkin júzetinin talaı dáleldedi.
Aıtary joq, Ońaıgúl poezııasyn abstraksııaǵa jatqyzýymyzdyń basty syry adamnyń túsine kirmeıtin, óńińde esińnen tandyratyn, eshkim buǵan deıin qoldanbaǵan eksklıýzıvti metafora men teńeýlerdiń adam balasyn tereń oılarǵa tarta jóneletindiginde jatyr. Aqynnyń tańdaı qaqtyrar til oralymy, ınstınkti oıatatyn izgi ıinderi men ıirimderi, poezııadaǵy parasatty pármeni men Astana qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy oqshaý sóz qoldanysy tosynnan aıtylǵan oı sııaqty sanańdy jaýlap alady. Aqyn bir óleńinde «úsip óldi úmitim» deıdi. Tańdanbaı kór?! Ádette úmit bitkenniń bári úziledi ne óshedi. Munda úsip óledi. Tapqyrlyq pa? Tapqyrlyq. Bastapqyda qabyldaý qıyn. Sál oılansań, úmittiń de úsip óletinine ılanasyń. Eń bastysy, oqyrmandy oılaýǵa úıretip tur. Bul – aqyn úshin úlken nátıje. Búgingi pragmatızm zamanynda oqyrmandy oıdan qurastyrylǵan dramatýrgııaǵa elite almaısyń. Olar tek ǵana nátıjege moıyn usynady. Sondyqtan da aqyn kózi ashyq, kókiregi oıaý oqyrmanyn erkinen tys óz degenine kóndirý arqyly tól túpki maqsatyna jete aldy dep batyl aıtýǵa bolady.
Taǵy bir mysal: «Qara jermen jarysqan kıikterge,/Quıyndar jalt qarady toqtaı qalyp». Ǵajap sýret. Kalka emes. Klıshe emes. Tosyn kartına. Dınamıkaǵa qurylǵan dańǵaıyr teńeý. Eki jol birinen biri asyp túsedi. Qara jermen jarysyp bara jatqan kıikterge tańyrqap turǵanda surapyl tabıǵatyn bir sátke ysyryp qoıyp, kıikterge jalt qaraǵan quıyndy kórgende basqa planetada júrgendeı kúı keship ketetiniń taǵy bar.
Aqynnyń taǵy bir teńeýi tipti, tań-tamasha qylady adamdy: «Kaspıı kúnge qyzdyrynyp jatady». Al kerek bolsa? Budan asqan kontrasty teńeý tapqan emespin poezııadan. Abstraksııa aqynyna aıamaı qol soǵasyń. О́leńdi oqyp otyryp. Nege? Mıyńdy qozǵalysqa túsirgeni úshin.
Myna sýretke ne deısiń?! «Dalaǵa kelsem,/qobyzy synǵan kúılerdiń,/ yrǵaǵy áli jylap tur». Qobyzy synǵan kúıdi kóz aldyńa elestete aldyń ba? Salǵan bette elestete almaı qınalasyń. Sál oılanyp kór. Men aıtpasam da, aqyn seni báribir soǵan májbúrlep tur. Sondyqtan da muńaıyp otyryp oıǵa erik beresiń. Mine, mine, sen endi kórdiń, kúıdiń qobyzy synǵanyn. О́ıtkeni kúıdiń jylaǵanynan qobyzdyń parsha-parshasy shyqqany kózińe endi shalyndy. Daý joq, aqyn abstraksııasynyń qudiretine ózińniń qalaı astar bolǵanyńdy bilmeı qalasyń. «Bul dúnııadan pirler de kóshken,/Tas shaınap tańdaı jibitken» nemese «О́leń bolyp kóshedi bizdiń arman,/Súıegi syqyrlaǵan qaǵazdarǵa». Ońaıgúlde mundaı qıynnan qıystyryp, qısynyn keltirgen keremet troptar top-tobymen júr. Júzdep sanalady. Mundaı eki aıaǵynan tik turǵan sátti abstraktili teńeýlerdi Ońaıgúldiń jyr-jınaqtarynyń ataýynan da kezdestiresiz: «Teńizder de shóldeıdi» nemese «Mıftiń túbi – aqıqat». Ras-aý, teńizdiń shóldeıtinine jáne mıftiń aqıqat ekenine mıyń jetpeı biraz sarsańkesekke túsesiń. Sálden keıin esińdi jınap alǵanda toǵyspaıtyn parallelderdi bir syzyqtyń boıyna túzeı bilgen shaıyr sheberligine shyn qýanasyń. Oqyrmandy oılaýǵa úıretýdiń klassıkalyq úlgisi demesińe shara qaısy?
Ońaıgúl Turjannyń poezııasynda taǵy bir erekshe toqtalýdy qajet etetin taqyryp bar. Ol – neologızm men passeızmniń sıntezine jetken aqyn. Aqyn passeızm (kóne) men neologızmdi (jańa) aǵaıyndy qońyr qazdaı bir shýmaqta tabystyratyny da – shyn sheberlik. Mysal deısiz be? Mysal jetedi. Minekeıińiz!
«Kedergiler de aldyńdy kesip júz ótpek,
Kóbik moraldan qarap turatyn kúzet kóp.
Dápter betinde jaǵalasady menimen,
Qııalyńdaǵy assımetrııany túzet dep.
Intellektýaldyq ıppodromdar shaqyryp,
Men otyramyn – sháı demdeýim de taqyryp.
Kesemniń beti aıdyn sııaqty kórinip,
Júzip baratam eltitip meni haq-úmit».
Osy eki shýmaqtaǵy kóbik, haq-úmit sııaqty passeızmder assımetrııa, ıppodrom sekildi neologızm sózdermen qabysyp kete barady. Endi myna bir shýmaqty oqyp kórińiz. Kóne qazaqtyń mentalıtetindegi pir men qara qazan sııaqty uǵymdar Hachatýrıannyń baletinde birge bılep bara jatqandaı:
«Shabyt júrgende júz kelip, sosyn júz kelmeı,
Ol kezde sháınek áni de demeý pir-demdeı.
Qara qazannyń qaınaýy da ǵajap burqyraı,
Hachatýrıannyń baleti munda júrgendeı».
Taǵy bir mysal:
«Tabıǵat qoı – táńirdiń týra bıi,
Kóktem edi – kóńildiń týǵan úıi.
Japyraqtar ushty endi kúzden qashyp,
Sekildenip sezimniń sýnamıi».
Táńir men sýnamı yntymaǵy jarasyp, kóńildiń túkpirine ádemi jaıǵasa salǵan.
«Myna jelmaıa-zamanda,
Stereotıpterdiń báteńkesi
tarlyq eter dep qadamǵa,
Tiken kirmes dep bizdegi túıe-tabanǵa,
Jol basshy bolar dep aqyl-dúz,
О́shpeı turǵanda burynǵylardyń aqyrǵy iz,
Dospambetterdiń qabylan jyrynyń ishinde,
Qasqaıyp kele jatyrmyz».
Bul shýmaqta da jelmaıa men stereotıp egiz qozydaı bir-birine emirenip tur emes pe?! Nesin aıtasyz, Ońaıgúl bul turǵydan alǵanda da basqa aqyndardyń aıaǵy tımegen jerden jemisin terip júrgen oljaly aqyn ekeni daýsyz.
Degenmen, aqyn Ońaıgúl Turjanǵa beriler ádil baǵa óziniń túp tóreligine ozdy dep aıta almaımyz. Árıne, mundaıda abyz Ábishtiń bizdiń keıipkerimizge qaratyp aıtqan sózi oıǵa oralmaı qoımaıdy: «Gımalaı taýlary bar ǵoı. Sol Gımalaı taýlarynyń artqy jaǵynda taǵy da dál sondaı taýlar bar. Biraq Gımalaı óziniń zor dańqymen ol taýlardy baıqatpaı, kórsetpeı turady. Sol sııaqty biz Farıza ekeýimiz atyshýly ataǵymyzben seni kólegeılep qoıdyq qoı». Endiginiń sózi de, ózi de Tursyn Jurtbaı aǵamnyń da aıtqany esimde: «Ońaıgúldiń óleńderi adamdy transqa jiberedi». Kórnekti kókbóri aqyn Serik Aqsuńqaruly bylaısha tebirenedi: «Onyń (Ońaıgúldiń – Sh.Q.) poezııasynan qara óleńge Abaı ákelgen Abaı-Eýropa mádenıeti aıqulaqtanyp kórinip turady». Úsh aǵam da kelistirip-aq aıtqan. Osy pikirlerdiń ózi-aq Ońaıgúl poezııasyn aspandatýǵa jetip-aq jatyr.
Alaıda, munyń bári sóz arasynda aıtylǵan bir aýyz pikir ekenin joqqa shyǵara almaımyn. О́kinishti, Ońaıgúl poezııasyna áli kúnge deıin keń qulashty taldaý jasalmaı keledi. Erek poezııa da terek sııaqty. Kútim kerek. Kútimnen buryn yqylas kerek. Ol óz aldyna, Ońaıgúl Turjandy zertteý qazaq poezııasynyń teorııasy, tarıhy jáne tájirıbesi úshin aýadaı qajet.
* * *
Abstraksııa – qısyq aınalar patshalyǵy. Bul patshalyqqa Baıron sııaqty batyl jandy bard-jıvopıses bara alady. Osal ne ortań qol aqyndardyń bul patshalyqtyń esigin qaǵýǵa júregi daýalaı qoımaıdy. Qazaq aqyndarynyń arasynan birinshi bolyp osy patshalyqtyń sharbaǵyn aıqara ashqan Ońaıgúl ekenin moıyndaıtyn kez keldi. Arý aqyn abstraksııasynyń aınasy – alabóten aına. Atalmysh aınanyń ózine emes, astaryna úńilý kerek. Shynynda da, bul aına túsinbegen adamǵa qısyq aınadaı kórinedi. Al túsingen janǵa bul – qısyq aınalar patshalyǵy.
Sonaý jetpisinshi jyldary aqyndyqqa bet burǵan órimdeı Ońaıgúl bertin kele batyldyqpen attaǵan qısyq aınalar patshalyǵynda barlyq qıyndyqty jeńip shyqty. Poezııadaǵy óziniń tól qasıetiniń arman qusyn qolyna qondyrdy. Naǵyz aqynǵa tán kúreskerlik qasıetti boıyna sińirdi. Ol osy patshalyqta basqalarǵa uqsamaýdyń sara jolyn taba bildi. Bólek bitimin qalyptastyrdy. Qysqasy, tanymal fentezıdegi Olıa sııaqty Ońaıgúl de bul patshalyqtan óz ortasyna, qazaq poezııasyna baqytty bolyp oraldy. Metafora Madonnasy bolyp oraldy. Trop táńirindeı oraldy. Ońaıgúl bizge eń aldymen osynysymen qundy.
Sharhan QAZYǴUL