Baýkeńmen birge soǵysqan...

«Tulǵaly adam taý sııaqty, alystaǵan saıyn bıikteı beredi» degen sóz bar ǵoı. Biraq aramyzda júrgende-aq óz bıiginen bir súıem de alasarmaǵan bir adam bar. Ol batyr Baýkeń, kóziniń tiri­- sin­de-aq aty ańyzǵa aınalǵan Baýyrjan Momyshuly. Batyr degende, eń aldymen, esińe túsetin Bógenbaı, Qabanbaı babalarymyzdy biz kóre almadyq, árıne. Biraq bizdiń urpaqqa solardyń sarqytyndaı, ózderi bolmasa da kózderindeı bolǵan Baýyrjan, Málik sııaqty qaharmandardy kórýdi jazypty. Solardyń sońǵy tuıaǵyndaı bolyp jýyrda ǵana Talǵat Bıgeldınov te ketti dúnıeden. Qazirgi júrgen biraz jazýshy, jýrnalıster Málik Ǵabdýllın aǵamyzdyń aldyn kórip, dáris te aldyq. Keýdesinde Altyn Juldyzy jarqyrap otyryp aýyz ádebıetinen dáris beretin. Al batyr Baýkeńdi keıbir bas qosýlarda syrtynan kóz salyp, qyzyǵa qaraǵanym bolmasa óz basym aldynda bola almappyn. Bul rette ol kisige tikeleı jolyǵyp, suhbat alǵan Janbolat Aýpbaev dosymnyń joly júdá bolǵan endi. – Áı, – deıdi Baýkeń qabyldaýyn surap qońyraý soqqan Janbolatqa, – sen osy menen qansha shaqyrym jerde tursyń? – Bir shaqyrymdaı jerde... – Onda jeti mınýt saǵan jetedi. A ný-ka, begom marsh! О́zi de kıiktiń asyǵyndaı Aýpbaev asfaltqa túsip alyp, eki etegi dalaqtap ańyratqan ǵoı. «Bul – oıyn emes, bul – tártip, bul – buıryq» degen sózder sanamda jarq-jurq oınaıdy» dep jazdy ózi keıin. Iá, kóziniń tirisinde-aq batyr aǵamyz jóninde ańyzǵa bergisiz nebir áńgimeler aıtylǵany ras. Sol kezde Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyzdyń «Ańyz ben aqıqat» degen kitaby shyǵyp, batyr týraly shyndyqqa sýsap otyrǵan halyqtyń sýsynyn bir qandyrǵany bar. Teginde jýrnalıstiń oıy ushqyr ǵoı. Júgirip kele jatqan Janbolattyń oıy da shyndyqtyń sheńberine dóp túsken. Batyr aǵamyz jasandy qylyq, jadaǵaı tirlikke eshýaqytta barmaǵan. Jeteli janǵa ol kisiniń ár sózi, ár qımyly telegeı-teńiz tálim men tárbıege toly bolǵan. Sonyń bir tamshysyn da qaldyrmaı jınap, tarıhymyzdyń tálimi zor, bereri mol altyn tostaǵanynyń biri etip toltyryp qoıý bizge paryz, urpaqqa úlgi, aǵaıyn! Sonyń bir parasy retinde Baýkeńniń bir aýyz sózi shamshyraqtaı jarqyrap, búkil ómirin nurlandyrǵan Nurlybaı Qasymbekov jaıly aıtyp bersem deımin. Ońtústik óńirde ekeýi eki oblysqa qarasa da, enshisi bólinbegen egiz eki aýdan bar. Onyń biri keshegi Baýkeńnen bastap búgingi Baqytjanǵa (Ertaevty aıtamyn) deıingi batyrlardy dúnıege ákelgen qyrandar uıasy Jýaly da, ekinshisi, Turardyń eli Túlkibas. Bizdiń keıipkerimiz osy Túlkibastyń týmasy. Kúni keshe ǵana Elbasymyz eske salǵandaı, qazaqtaı qasiretti kóp kórgen el neken-saıaq. Nurlybaı aǵamyz kezekti bir asharshylyq jaılaǵan aýyr kezeńde 1922 jyly dúnıe esigin ashyp, jas­taı jetim qalǵan. Nurlybaı men qaryndasy Baıannyń bar bolashaǵy endi otyzǵa jetpeı jetim qalǵan analary Rázııanyń qolynda bolady. Asyl ana balapandaryn asharshylyq degen áp jylannyń aýzyna túsirmeı, bir dán bolsa da aýyzdaryna salyp, aman-esen jetkizedi. Túlkibastyń bir borandy beketinde týyp-ósken balań jigittiń bar armany mashınıst bolyp, anasy men qaryndasyn joqshylyqtan qutqarý edi. Sol armanyn arqalap mektep bitirisimen Almatyǵa kelip temirjol tehnıkýmyna túsedi. Alaıda, uzamaı adamzat balasy basynan keshken eń bir surapyl soǵys bastalyp, armanynyń tas-talqany shyǵady. Ol alǵashqylardyń biri bolyp áskerge alynyp, Petropavl qalasyna keledi. Bir jyl bolsa da tehnıkýmda oqyǵany bar, sony eskerdi me eken, muny osynda ushaqtardy kútip baptaıtyn áýejaıǵa jiberedi. Al munyń esil-derti qatarynan qalmaı maıdanǵa jetip, qanquıly jaýmen betpe-bet aıqasý edi. Soǵys endi bastalǵan alasapyran kez, sondaı bir túıindi jáıt durys tarqatylmaı qaldy ma eken, bulardy kútpegen jerden kóp uzamaı elge qaıtarady. Anasy men qaryndasynyń qýanyshynda shek joq. Al bul bolsa soqtaldaı bolyp soǵysqa jete almaı qaıtyp kelgenine sondaı bir yńǵaısyz kúı keship, qatty jabyrqaýly. Qoıshy, áıteýir, «Maıdanǵa jiberińiz» dep digerlep voenkomnyń esigin tozdyryp baqty. Aqyry kópten kútken shaqyrý qaǵaz da keldi bir kúni. Bul joly Qazaly qalasyna ákelip, úsh aıdaı daıyndap, aqyry alǵy shepke ákelip bir-aq shyǵardy. Mine, onyń sol kezde-aq aty shyqqan Baýkeńmen joly túıisetini osy kez. Ataqty Máskeý úshin shaıqasta jeńiske jetip, alaıda, shebi seldirep qalǵan 8-gvardııalyq dıvızııanyń Baýyrjan Momyshuly basqara­tyn 19-polkiniń bular kelip qataryn tolyq­tyrdy. Júırik attaı jaraý, symdaı tartylǵan symbatty, áskerı ómirdiń qataldyǵy men qaısarlyǵynyń qazanynda ábden qaınap, sharbolattaı shyńdalǵan komandırine bul kún saıyn súısine qaraıtyn. Alaıda, onyń sustylyǵy sondaı, bir aýyz tildesýge kópke deıin dáti barmady. Bir kúni onyń da reti keldi-aý aqyry. Bul kádimgi aýyldaǵydaı «Assalaýmaǵaleıkúm, Baýke!» dep sándep turyp sálem beredi. – Kimsiń? – deıdi batyr buǵan shanshyla qarap. Bul jónin aıtady. Baýkeń bolsa sol susty qalpy: – «Qoıandy qamys, erdi namys óltiredi» degen máteldi bilesiń be? – deıdi. – Bilemin, Baýke. – Onda namysyńdy esh ýaqytta qoldan berme, ponıatno tebe! Batyrdyń osy sózi munyń jetesine jetip, júreginde jattalyp qaldy. Tipti qalǵan búkil ǵumyryna baǵdar berip, sáýle túsirip turdy desek durys bolar. Bárinen de buryn sóz qudiretin qapysyz túsingen sol kezdegi naýsha jigit Nurekeńniń óziniń kókiregi oıaý, kóńil kóziniń ashyq bolǵanyn aıtsańyzshy. Túlkibas pen Jýalynyń jaıyn joǵaryda aıttyq. Demek, ol ekeýi naǵyz jerlester. Sol jerde Baýkeń: «Oıbuı, baýyrym-aı, jerlesim ekensiń ǵoı. Jaý betine basqalar bara jatar, sen anda baryp jan saqtaı tur» dep Nurekeńniń qolyna shómish berip, as-sý jaqqa qaraı jón siltep, alǵy shepten shettetip jiberse eshkim oǵan qoı demes edi. О́z kezeginde Nurlybaı ákemiz de ondaı qyńqyl bildirmegen. Qaıta batyr aǵasynyń álgi sózin arqalanyp, jaýmen jan aıamaı jaǵalasýmen bolǵan. Kóp urystyń birinde jaý oǵynyń tańdaýy osyǵan tústi me, álde jaý mergeniniń kózine túsip, suǵy ótti me, áıteýir, naq basynan jaralanyp, dala gospıtaline túsedi. Esin jıǵanda komandıriniń «Namysyńdy qoldan berme!» degen qatqyl sózi qulaǵynda qaıtalana jańǵyryp tur edi. Jarasy qaraqotyrlanyp bite salysymen óz polkine qaıta kelip, endi tipti, esesi ketkendeı ekilene soǵysady. Eń bastysy jerlesiniń aldynda osaldyq tanytqan jeri joq. Ol bolsa munyń janynan ótip bara jatqanda qyran qabaǵy sál jazylyp, bolar-bolmas bir jylylyqtyń ushqyny jylt etkendeı bolady. Munyń janyn jadyratyp, jigerin janýǵa sol jetip jatyr. Sóıtip júrgende ekinshi ret jaralandy. Mına jaryqshaǵy jambas etin julyp ketipti. Áıteýir, súıegi aman sııaqty. Bul – 1944 jyl. Jeńistiń jeli keýdeni uryp, soǵystyń beti belgili bolyp qalǵan kez. El basshylary endi bolashaqqa kóz sala bastasa kerek, júreginde jalyny, kózinde oty bar muny jaraqaty jazylǵan soń Kamyshınsk degen qalaǵa jaıaý ásker ýchılıshesine oqýǵa jiberedi. Ony bitirgenshe, kúndeı kúrkirep baryp soǵys ta aıaqtalyp, ofıser shenindegi Nurlybaı Qasymbekov 1946 jyly aman-esen eline oralady. Qolyndaǵy anasy men qaryndasyn eskerip, muny áskerı qyzmetten qaldyrady. Endi beıbit ómirge beıimdelý kerek. Soǵystan keıingi joqshylyq jaılaǵan júdeý ómir. Aty beıbit bolǵanymen, tirshilik úshin kúresten múlt ketseń qurdymǵa qulaǵanyń. Baýkeń aıtqan máteldi ómirine azyq, tirligine qazyq qylǵan Nurekeń bul kúreste de jeńimpaz atanǵanyna daý joq. Bir aıyrmashylyǵy ómir maıdanynda endi olar ekeý bolyp kúresti. Kórshi Kúmisbastaý aýylynyń Bolaı degen qyzy buǵan adal jar ǵana emes, senimdi serigi de boldy. Ol da tekti jerdiń qyzy. Qazaqy jónmen aıtsaq, eli Shilmenbet. Baıaǵy uly Muhtardyń týyndysy «Qarash-Qarash oqıǵasyndaǵy» Turardyń ákesi Rysqul shyqqan Taý Shilmenbetter bar emes pe. Bul da sol Shilmenbet. Tipti, Bolaı sheshemizdiń erterekte bolys bolǵan bir atasynyń aty da Rysqulbek. Bir aıta keterligi, Nurekeńniń arǵy atalary shanyshqyly Berdiqoja batyrdyń súıegi men týyp ósken Shet aýdanynyń Semeı jaq betinde jatyr. Belgili tarıhshy-qalamger Muhtar Maǵaýın men aqyn Nesipbek Aıtuly bastaǵan Arqanyń azamattary jaý qolynan qapylysta qaza tapqan batyrdyń súıegin qazyp alyp, aq jaýyp arýlap, quran baǵyshtap qoıǵaly da biraz jyl. Al jetinshi atasy Qaremende batyr da qalmaqtarǵa qarsy myńdy basqaryp kelip Qarqaraly mańaıynda qaharmandyqpen qaza taýypty. Jat jurttyq jaýdan eldi qorǵaımyn dep júrip mert bolǵan. Árdaıym esimizde júrýge tıis eldik te, erlik te qasıet bul. Bulardyń tanysyp, úılenýi de bólekshe. Sol kezdegi dástúr boıynsha Bolaı soǵysta júrgen Nurlybaı degen jaýyngerge hat jazyp turady. Oıy qan maıdanda júrgen jerlesine rýh berip, eldiń habaryn jetkizip turý. Alaıda, qarlyǵashtaı qalyqtap elden jetip turǵan ol úshbý hattardyń jyraqta júrgen jaýyngerdiń júregine uıa salyp qoıǵanyn aýyldaǵy arý bilgen de joq edi. Sezimge berik Nurlybaı bolsa maıdannan qaıtsymen uzatpaı-aq ol qyzdy taýyp alyp, birin biri shyn unatyp, ortaq shańyraq qurady. Tekti jerdiń qyzy Rázııa ájemizdiń shańyraǵyna qut bolyp kirip, birinen biri ótken on nemere súıdiredi. Tatýlyqtyń arqasynda ekeýi talaı asýdan asty. Ekeýi de Abaıyl aýlyndaǵy mektepte qyryq jyl boıy ustaz boldy. Jalpy, Túlkibas kezinde ońtústiktegi basqa ulty basym aýdan bolǵan ǵoı. Abaıyl da sondaı. Is qaǵazynyń bári oryssha. Ondaıda búkil aýyldyń qazaǵy Nurlybaıǵa keledi. Úıi tirelgen kitap, bilmeıtini joq. Biraq aspaıdy da, saspaıdy. Qashan kórseń jibekteı esilgen qalpy. Jumysyna da qylap. «Qazaqstannyń halyqqa bilim berý isiniń úzdigi» ataǵy tegin berilmese kerek. Baýkeńniń sapynda soǵysqan Nurlybaı Qasymbekov aqsaqal aýzy ýáli, aıtqany dýaly eldiń qasıetti qarııasy bolyp 84 jasynda baqılyq boldy. О́zi qyryq jyl ustazdyq etip, basshy bolǵan Abaıyl aýylynyń mektebi búginde sol kisiniń atynda. Bir qyzyǵy, Nurekeńniń týǵan kúni de 9 Maı. Jeńis kúni qart maıdanger omyraýy altynǵa malyp alǵandaı orden, medalǵa tolyp shyǵa kelgende oǵan súısinip qaramaıtyn jan qalmaıtyn. Ásirese, shákirtteriniń qyzyǵa qaraǵanyn kórseńiz. Halyq arasynda «jeńistiń avtory» atanyp ketken sol kezdegi ortaq memleketimizdiń bas marshaly Jýkov atyndaǵy medal tipti ol kisi shaý tartqan shaǵynda buıyrdy. «Meniń eń joǵary da qaıtalanbas ataǵym – Batyrdyń kelini bolýym» dep kelinderdiń kelistisi Zeınep jeńgemiz aıtqandaı, áıtse de, Nurekeń úshin de eń joǵary ataq Baýkeńniń maıdandasy bolǵany edi. Ol kisi ol ataqqa qylaý túsirmeı ótti. Dańqty komandıriniń aıtqanyn buljytpaı oryndap, maıdanda da, beıbit ómirde de namysty qoldan bergen joq. «О́temisten on edik, onymyz atqa qonǵanda, jer qaıysqan qol edik» dep Mahambet jyrlaǵandaı, Nurekeń men Bolaı anadan taraǵan on perzenttiń bári de táýelsiz elimizdiń bir-bir kirpishi bolyp qalanyp otyr. Aldy Máskeýden, arty Almatydan bitirgen olardyń bári de joǵary bilimdi. Batyrdyń bir aýyz naqylııaty baǵdar berip, baq bolyp daryǵan bir áýlettiń tarıhy osyndaı. Aıtpaqshy, ózi de búgin Baýkeńniń sol kezdegi jasyna taqap qalǵan Janbolat dosymyzdyń sondaǵy jazǵan batyr týraly ocherki de «Namysuly» dep atalady. Taýyp qoıylǵan taqyryp! Sáýlebek JÁMKENULY, ádilet polkovnıgi.