О́tken apta sońynda QR PIB Prezıdenttik ortalyǵynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy prezıdenttik ınstıtýt: evolıýsııa, syn-qaterler jáne perspektıvalar» taqyrybynda dóńgelek ústel ótti. Bul is-shara Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń qurylǵanyna 35 jyl tolýyna arnaldy.
«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy prezıdenttik ınstıtýt memlekettik bılik qurylymynda basty oryn alady, saıası turaqtylyq pen strategııalyq damýdyń negizgi faktorlarynyń biri bolyp tabylady. Bul – elimizdiń saıası júıesiniń ózegin quraıtyn ınstıtýttardyń biri, sońǵy úsh jarym onjyldyqta el damýyna aıqyndaýshy áser etti. Búgin, 24 sáýirde, Qazaqstanda Prezıdent laýazymynyń qurylǵanyna 35 jyl tolýyn atap ótýdemiz. Osy jyldar ishinde biz saıası modeldiń evolıýsııasyn baıqadyq, birneshe mańyzdy kezeńderden óttik. 1990 jyly qalyptasýdan bastap, 1995-2007 jyldar aralyǵynda sýperprezıdenttik bılikke transformasııa kezeńi, 2007-2017 jyldary lıberalızasııa kezeńi ótti.
2019 jyldan bastap saıası transformasııa kezeńi bastaldy, belsendi demokratııalyq reformalar júrgizilip, bılik ókilettikteri qaıta bólindi. 2022 jylǵy Konstıtýsııalyq reforma bul proseste erekshe ról atqardy, el damýynyń jańa kezeńin belgiledi. Negizgi zańnyń 30-dan astam babyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Bul ózgerister bılikti ortalyqsyzdandyrýǵa jáne sýperprezıdenttik basqarý formasynan yqpaldy Parlamenti bar prezıdenttik respýblıkaǵa kóshýge baǵyttaldy. Azamattardyń memlekettik basqarýǵa qatysýyn keńeıtý, jańa saıası mádenıetti qalyptastyrýǵa basa nazar aýdaryldy. Reforma bılik modelin ózgertti: Prezıdenttiń bir rettik jeti jyldyq merzimi engizildi; Memleket basshysynyń partııalyq músheliginen bas tartý; Parlament pen máslıhattardyń ókilettikterin kúsheıtý; qoǵammen keri baılanysty nyǵaıtý. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» formýlasy aıqyndaldy. Bul prosester evolıýsııalyq joldyń bir bóligi bolyp tabylady jáne qoǵamnyń neǵurlym demokratııalyq memlekettik basqarý formalaryna umtylysyn kórsetedi. Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýt óz beıimdiligi men ózgerýge qabilettiligin dáleldedi. Búginde onyń aldynda jańa mindetter tur. Bul – ashyqtyqty, esep berýshilikti, azamattyq qoǵammen dıalogty arttyrý, zań ústemdigin qamtamasyz etý, sondaı-aq qazirgi geosaıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerge tıimdi áreket etý», dedi Prezıdenttik ortalyqtyń dırektory Baqytjan Temirbolat.
О́z sózinde QR Prezıdenti Arhıviniń perspektıvti zertteýler sektorynyń meńgerýshisi Sholpan Tlepına qazaq qoǵamyndaǵy prezıdenttik ınstıtýttyń evolıýsııasy, saıası oı sabaqtastyǵy jáne HH ǵasyrdyń basynda prezıdenttik ınstıtýttyń engizilýi, bul ınstıtýttyń quqyqtyq resimdelýi máselelerine toqtaldy. Sonymen qatar, baıandamashy KSRO-nyń sońǵy jyldary men postkeńestik kezeńniń alǵashqy jyldaryndaǵy prezıdenttik ınstıtýt engiziler aldyndaǵy quqyqtyq aktilerdi taldaý nátıjelerin keltirdi.
Is-shara aıasynda Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy prezıdenttik bıliktiń evolıýsııasy, konstıtýsııalyq jáne ınstıtýsıonaldyq qyrlary, sondaı-aq eldegi saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýdegi Prezıdenttiń orny men róli syndy ózekti máseleler talqylandy.
«Táýelsizdik jyldarynda prezıdenttik ınstıtýt elimizdiń turaqtylyǵy men qarqyndy damýyn qamtamasyz etken memlekettik júıeniń basty ózegine aınaldy. Búginde álemdegi geosaıası turaqsyzdyq, saýda soǵystarynyń kúsheıýi jáne jahandyq naryqtardaǵy qubylmalylyq aıasynda prezıdenttik ınstıtýttyń «turaqtandyrýshy» róli qaıtadan erekshe mánge ıe bolyp jatyr», dedi Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń dırektorynyń mindetin atqarýshy Jumabek Sarabekov.
Qazaqstandaǵy prezıdenttik ınstıtýt birneshe damý kezeńderinen ótti. Prezıdenttik bıliktiń tarıhı negizderi men onyń keıingi damýy 1990 jylǵy 24 sáýirde qabyldanǵan «Qazaq SSR Prezıdenti qyzmetin engizý jáne Qazaq SSR Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Qazaq SSR Zańymen tikeleı baılanysty. Bul mańyzdy oqıǵa táýelsiz memlekettiń saıası júıesiniń qalyptasýyna sheshýshi yqpal etip, memlekettik bıliktiń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etti. Qazaqstanda prezıdenttik bıliktiń evolıýsııasy eldiń jedel damýyna qozǵaýshy kúsh boldy. Onyń ár kezeńdegi transformasııasy obektıvti qajettilikke saı bolyp, táýelsiz memleket úshin týyndaǵan syn-qaterler men qaýipterdi eńserýge múmkindik berdi.
Bıylǵy qańtar aıynda «Ana tili» gazetine bergen suhbatynda Qazaqstan Prezıdenti Q.K.Toqaev: «Qazirgi kezeńde jáne taıaý bolashaqta prezıdenttik basqarý nysany Qazaqstan úshin eń ońtaılysy», dep atap ótti. Osylaısha, qazirgi jahandyq syrtqy jáne ishki syn-qaterler jaǵdaıynda prezıdenttik ınstıtýttyń saıası turaqtylyqty, tıimdi basqarýdy jáne strategııalyq damýdy qamtamasyz etýdegi róli ózekti bolyp otyr.
Jıyn barysynda Parlamentarızm ınstıtýtynyń atqarýshy dırektory Almas Qanatov, QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligine qarasty Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Japsarbaı Qýanyshev, L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Qarǵash Janpeıisova sóz sóıledi.
Is-sharaǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik organdarynyń, ǵylymı-zertteý mekemeleri men joǵary oqý oryndarynyń ókilderi, sondaı-aq sarapshylar qatarynan 40-dan astam adam qatysty.
Is-shara qorytyndysy boıynsha osy dóńgelek ústelde sóz sóılegen spıkerlerdiń baıandamalary jınaqtalǵan elektrondyq jınaq ázirlenedi.