Ǵalym Súleımen – Seıdahmet Berdiqul negizin qalaǵan qazaq sport jýrnalıstıkasynyń kórnekti ókilderiniń biri. Onyń sport taqyrybyna qalam tartqanyna otyz jyldan asa ýaqyt ótti. Sport jýrnalıstıkasy – áý bastan Ǵalymnyń peshenesine jazylǵan sorap. Ult darabozdaryna degen qylaýsyz kóńili, elim degende eshteńege aıyrbastamaıtyn shuǵylaly peıili ony sport jýrnalıstıkasynyń asqaraly bıigine bastady.
Ǵalymnyń qalamyn qaırap, namysyn janı bastaǵan kezi HH ǵasyrdyń 90-jyldarynyń orta tusy desek, sol jyldary qazaq sportshylary álemdik arenada dúrkireı bastaǵan edi. «Qulannyń qasýyna, myltyqtyń basýy» demekshi, suńǵaq boıly, juqaltań sary jigit sol dúrmekke bilek sybanyp, qoıdy da ketti.
Bir joly baspasózde boksshy Ermahan Ibraıymov týraly maqalasy jarq ete qaldy. Ǵalym inim Ermahannyń jurt kózinen tasa, áli jarııaǵa shyǵa qoımaǵan sátterin maıyn tamyzyp jazyp shyǵypty. Jasy jıyrmadan jańa asqan túbit murt Ermahan Qazaq teleradıosynyń jarysynda ońbaı súrinip, mańdaıy tasqa tıgendeı bolyp júrgen kez. Sonaý Jambyldan ákesi Saǵı keledi Almatyǵa. Keshtetip ulynyń jatar ornyna barsa, Ermahan joq. Jastyqtyń jeligimen qydyryp ketse kerek. Ashýly áke ulyn jetektep aýylǵa qaıtady da, Ermahandy esekke mingizip, maldyń sońyna salyp qoıady. Úıde minis aty bar. Biraq ulynyń qylyǵyna renjigen ákeniń sheshimi osy bolypty. Sodan Ermahan esektiń ústinde eki ókshesimen jer syzyp júrip mal baǵady. Bir kúni aýylǵa syrttan jumysqa stýdentter keledi. Ishinde bir soıqan bar eken. Aýyldyń «menmin» degen jigitterin bet qaratpaıdy ǵoı. Ermahan shyǵady álgige qarsy. Shyqpasa, aýylynyń namysy kúıip barady. Mal qamaıtyn ashyq aranda ekeýi salysady kep. Ermahan shydatpaıdy. Sodan Saǵı áke jibip, ulyn Almatyǵa razylyqpen qaıta jiberedi. Áke tegeýrini, áke sheshimi, eski qazaqtyń esti joly – uldyń soǵan moıynsunýy, túptep kelgende Allanyń razylyǵyna jetkizetin tóte jol. Ǵalym osy oqıǵany artyq boıaý qospaı, qaz-qalpynda qarapaıym qalypta jazǵan eken. Oqyp rıza boldyq.
Ǵalym sportshynyń jan dúnıesine tereń úńilýge tyrysady. Buǵan bir mysal retinde onyń grek-rım kúresinen dúnıejúziniń chempıony Baqtııar Baıseıitovtiń zaıyby Marjanmen suhbatyn keltirýge bolady. Sportshynyń áıeli bolýdyń qanshalyqty kúrdeli ekenin jaqsy bilemiz. Endi Marjannyń myna biraýyz sózin oqyp kórińiz: « ... náresteli bolǵanda úı ıesiniń janyńda bolmaǵany qıyn eken. Tuńǵyshymyz Sanjar 1994 jyly 4 maýsymda dúnıege keldi. Biraq ol kezde Qazaqstan quramasy Túrkııaǵa ushyp ketken edi. Baqtııar ulyn bir aıdan keıin ǵana kórdi. Sálim týatyn tusta Qazaqstan quramasy Atlanta olımpıadasyna daıarlanyp jatty. Bul 1996 jyl edi. Olar jolǵa shyǵýǵa ázir. Jańa bosanǵan men táýekelge basyp dárigerge qolhat jazyp, úıge merziminen buryn shyǵyp aldym. Baqtııar jańa týǵan balasyn birer saǵat alaqanyna salyp aıalady da, sol túni Atlantaǵa ushyp ketti». Júrek tolqytatyn sát. Ǵalym otbasyndaǵy osy bir qyldan da jińishke ári óte áserli sátti esh boıamasyz qalpynda oqyrmanǵa usynǵan eken. Bárekeldi deısiń.
Taǵy da Marjandy tyńdaıyq: «Baqtııardyń álem chempıony bolǵanyn bapkeri Tańat Saǵyndyqovtyń zaıyby Gúlnár tátem telefonmen habarlady. Áýelde ne isterimdi bilmeı, abdyrap qaldym. Qýanyshymdy bóliseıin desem, úıde eshkim joq. Dalaǵa shyǵyp, bar daýysymmen aıǵaı salǵym keldi. О́ıtkeni bul jeńis Baqtııarǵa qandaı azappen kelgenin jaqsy bilemin. ...Bir joly Baqtııarǵa «Talaı jarysta top jardyń, el sportyna eńbegi sińgen adam sendeı-aq bolsyn, kúresti qoısań qaıtedi», dep edim, ol: «Bári durys qoı, biraq álem chempıony bola almasam – azamattyǵyma syn», dedi baıyppen. Endi, mine, sol armanǵa jettik». Oqyp otyryp jon arqam shym ete qaldy. Ǵalymnyń myńdaǵan oqyrmany men qusap eriksiz tolqyǵan shyǵar. Sebebi bul sózdi balýannyń ómirlik serigi, balalarynyń anasy aıtyp otyr. Adamı qalyptaǵy, otbasylyq jaǵdaı. Onyń ar jaǵynda Baqtııardyń tabandy minezi, aq almastaı jarqyldaǵan ór namysy tur.
Ǵalymnyń taǵy bir keıipkeri – ataqty balýan Máýlen Mamyrov. 5-6 bettik shaǵyn ǵana ocherkte Máýlenniń eń basty jeńisteri, kókeıde tunǵan oı-armandary, basynan ótkergen qym-qıǵash sátteri ádemi qamtylǵan. Mamyrovtyń Atlanta olımpıadasynda erkin kúresten álemniń 7 dúrkin chempıony, bolgar jigiti V.Iordanovty qalaı sastyrǵanyn kózimmen kórdim. Sol sátti Ǵalym Máýlenniń ózinen jazyp alǵan eken: «Tóreshi belgi bergen bette men birden shabýyldap, onyń aıaǵynan ilip ákettim de, jerge alyp urdym. Úsh balǵa tatıtyn ádis edi, alaıda tóreshiler bir ǵana upaı berdi. Jerde aýnatyp aldym da, taǵy eki upaı oljaladym. Sálden keıin qolyn «kisendedim» de, jaýyrynyn jerge qadaýǵa yńǵaılandym. Iordanovtyń sondaǵy bet-álpetin kórseńiz, óńinde qan-sól joq, sup-sur. ...Bir mezette onyń jan aıqaıy búkil zaldy jańǵyrtty. Tóreshi básekeni dereý toqtatyp, ortaǵa dárigerlerdi shaqyrdy. Olar Valentınniń qolyn ustap kórip, eshteńe bolmaǵanyna kóz jetkizgen soń, qaıta kilemge shyǵardy. Mundaı jaǵdaıda maǵan eki upaı berip, qarsylasymdy qaıtadan tórttaǵanǵa salý kerek edi. Olaı bolmady. Endi men qatelestim». Álemniń 7 márte chempıony Iordanov Mamyrovtyń temir qursaýynan qýlyqpen, jan-dármen kúıde amalsyz aıqaılap qutylǵan eken. Al tóreshiler Máýlenniń birneshe upaıyn «jep qoıǵan». Ǵalym osy oqıǵany tasqa basyp, Olımpııa oıyndarynyń ózinde osyndaı ádiletsizdik bolatynyn hatqa túsirdi. Jýrnalıstiń sezimtaldyǵy, eseń ketken tusty eskertip otyrýy keıingi jastarǵa úlgi bolsa kerek.
Iá, Ǵalym sport sańlaqtary men qalyń jankúıerler arasyndaǵy sezimtal dáneker, jeńis shejireshisi ispetti. Ol júzdegen sportshymen tildesti, júzdegen bapkermen syrlasty. Osylaı eńbektene júrip adam janyn tereń uǵýdy úırendi. Osylaı eńbektene júrip myńdaǵan oqyrmanyna ne qajet ekenin túısindi. Onyń qalamynan týǵan «El namysy bir keýdege syıǵan ba?», «Baqtııar», «Sańlaqtar», «Topjarǵan» kitaptary – osyndaı jankeshti eńbektiń, uzaq jylǵy tynymsyz izdenistiń nátıjesi. Osy tolymdy eńbekterine qosa ol «Qazaq balýandary», «Qazaq boksshylary» derekti jınaqtarynyń jaryqqa shyǵýyna atsalysty.
Eńbek jolyn «О́rken-Gorızont» basylymynda bastaǵan Ǵalym Súleımen 1996–2004 jyldary «Egemen Qazaqstan» gazetiniń sport bóliminde qyzmet istedi. 2004 jyly ol respýblıkalyq «Sport» gazetiniń bas redaktory qyzmetine taǵaıyndaldy. Bul jyldary «Sport» gazetinde oqyrmandardyń kóńilinen shyǵatyn, ult namysyn tý etken maqalalar jıi basyldy. Qazaqtyń betke ustar sportshylary osy gazettiń betinde tileýlesterimen tabysyp jatty. 2007 jyly Ǵalym respýblıkalyq «Aıqyn» gazetiniń sport sholýshysy bola júrip, «Beren» sport jýrnalynyń jumysyn qosa júrgizdi. Izdenimpaz azamat 2010 jyly respýblıkalyq Aýyr atletıka federasııasynyń baspasóz hatshysy bolyp taǵaıyndaldy. Ǵalymnyń belsene kirisýimen Aýyr atletıka federasııasynyń nasıhaty kúsheıip, atqarylǵan sharýa jurtshylyqtyń nazaryna ýaqytynda jetip jatty.
Ǵalym Súleımen Nagano, Sıdneı, Vankýver, London olımpıadalaryna sport jýrnalısi retinde qatysyp, bes qurlyq kóz tikken alaman dodalardyń qanqyzý sátterin hatqa túsirdi. Bulardan basqa birneshe álem jáne Azııa chempıonattarynan, iri elaralyq jarystardan reportajdar, jolsapar ocherkter jazdy.
Izdenimpaz azamat jazba jýrnalıstıkamen shektelmeı, kommentatorlyq kásipke de shyndap den qoıdy. Ol 2008 jyldan bastap «Qazaqstan», «Qazsport» jáne «Sport+» telearnalary arqyly Olımpıada jáne Azııa oıyndarynan, álem jáne Azııa, Qazaqstan chempıonattarynan reportajdar júrgize bastady. Sport salasynyń ońy men solyn erinbeı zerttep, tanyp úlgergen Ǵalym bul baǵytta da kópshiliktiń yqylasyna bólendi. Ol kóp uzamaı tanymal telearnalar arnaıy shaqyrtyp, reportaj usynatyn beldi kommentatorǵa aınaldy.
Ǵalym «YouTube» arnasynda «BEREN LIVE» suhbat kanalyn ashty. Keıipkerleri qazaqtyń mańdaıyna basqan – Ermahan Ibraıymov, Muhtarhan Dildábekov, Aqjúrek Tańatarov, Ǵusman Qyrǵyzbaev, Almas О́teshov, Dáýlet Nııazbekov, Baqyt Sársekbaev, Qýat Hamıt, Aısara Kerimbekova, Ábıba Ábýjaqynova, Dáýren Bekmuhambetov, Asý Almabaev sekildi eldiń nazarynda júrgen sport sańlaqtary. Bul suhbattarda buryn qalyń jankúıer bile bermeıtin talaı ashy másele aıtyldy. Ǵalymnyń «Bereni» az ýaqyttyń ishinde jurtshylyq asyǵa kútetin beldi baǵdarlamaǵa aınaldy.
Eńbek eshqashan esh ketpeıdi. Ǵalym Súleımen – sport jýrnalısteriniń respýblıkalyq Seıdahmet Berdiqul atyndaǵy syılyǵynyń, Halyqaralyq «Shabyt» festıvaliniń «Jýrnalıstıka» atalymynyń laýreaty, eki ret respýblıka boıynsha «Jyldyń úzdik sport jýrnalısi» atandy. «Qazaqstannyń daryndy jastary» atalymy boıynsha Prezıdent stıpendıaty, eki márte Qazaqstan Prezıdentiniń Qurmet gramotasymen marapattaldy. «Qazaqstan Respýblıkasynda dene shynyqtyrý men sportty damytýǵa qosqan úlesi úshin» tósbelgisiniń ıegeri.
Qoryta aıtqanda, Ǵalym Súleımen besaspap jýrnalıst. Eń bastysy, ulttyq namystyń adamy. Mundaı azamattyń qadirine jetý, eńbegin baǵalaý – bizge syn. Osyndaı nardyń júgin arqalaǵan shákirtim bolǵanyna men de qýanyshtymyn.
Qydyrbek Rysbek,
jýrnalıst