Adamzat tarıhynda álemde alǵash ret kóshpeliler ım-perııasyn qurǵan – ǵundar. Maǵjan Jumabaev «Erte kúnde otty kúnnen ǵun týǵan, Otty ǵunnan ot bop oınap men týǵam» degenindeı, ejelgi ata-babamyzdan qalǵan mura kóp. Kúlli Eýrazııa dalasynda ǵundarǵa tán 13 qorǵan-keshen bolsa, osylardyń toǵyzy mońǵol dalasynda eken.
Jýyqta mońǵol arheolog-teri О́týken dalasynda ornalasqan ǵun aqsúıeginiń qorǵanyn qazdy. Kóptegen artefakti muralar shyqty. Sonyń biri – kúmispen kúptelgen ártúrli poshymdaǵy syńar múıizdi júzdegen eliktiń beınesi.
Mamandardyń paıymdaýynsha, mundaı syńar múıizdi elik-maral týraly ejelgi úndi, grek, rom, qytaı, japon, káris, tıbet, vetnam halyqtarynda árqıly ańyz-áńgime, áfsanalar saqtalǵan.
Biraq ataýlary ártúrli. Mysaly, úndiler elikti ıýnıkorn (uncornus, licorn, einhorn), grekter monoseros (monoceros), qytaılar sılın (qilin, cilin, kirin, kilin), japondar arıharımo (hariharimo) deıdi eken.
Mundaı syńar múıizdi qońyr ańnyń músini buǵan deıin Noıon ýla kesheniniń 20 obasynan 12 dana, 22 obasynan 18 dana tabylsa, eki jyl buryn Gol mod eskertkish kesheniniń II qorǵanynyń 1 obasynan 54 danasy tabylypty.