«Rústem qyrǵyny» dastany qalaı jazyldy?

Bul týyndy týraly taldap-tol­ǵap ja­zyl­ǵan eńbek joqqa tán. Tek qana fılo­logııa ǵy­lym­darynyń doktory, pro­fessor Muratbek Imanǵazınovtyń «Rús­­tem qyrǵyny» dastany qazaq ha­lqy ómi­rin­degi jaýgershilik kezeńdi – qalmaqqa qar­sy kúresti, feodaldyq dáýirdiń ker­tart­pa qaqtyǵystaryn, azat­tyq, táýel­siz­dik jolyndaǵy kúresti, rýlyq kez­degi adam­ǵa, malǵa baılanysty kúres-tar­tys eski­lik kózqarastardy, sonyń sarqyn­shaqta­ryn tanytady. Ásirese naıman men úısin rýlarynyń arasyndaǵy qaqtyǵys, adam taǵdyry, el namysy tezine túsedi», degen paıymynan basqa sóz joq.

Dastannyń «Rústem qyrǵyny» atalýyna sebep, HVII ǵasyrdyń alǵashqy shıreginde patshalyq Reseı Jetisý óńirin otarlaý saıasaty saldarynan qonys-órisi tarylǵan qazaq rý-taıpalary ári-beri bosyp kóshkendikten jaıylymǵa talas, barymta-syrymta óristep, onyń aqyry qyrǵynǵa ulasqany aıtylady. Osy qyrǵyndy uıymdastyrǵan adam – Rústem tóre.

Osy oraıda «Rústem tóre kim?» degen suraq týyndaıdy. Osydan ǵasyr buryn jazylyp, Ortalyq memlekettik arhıvte saqtalǵan ataqty bolys Qudaıbergen Turysbekulynyń dereginde bul adamdy «Nan atqan tóre» dep baıandapty. Zert­teýshi Q.Ahmetov «Kenesary handy jaýǵa tastap ketken qaı Rústem?» atty maqalasynda: «Ońtústik óńirde Arys ózeni boıynda Rústem tóreniń urpaqtary qonystanǵan. Olar ózderin «Nan atqan tóremiz» dep aıtady» dese, Abaı atamyzdyń shákirti Kókbaı aqynnyń «Tórt tóre» atty dastanynda: «Rústem Kenemenen nemere edi, Qolynan bir kisiniń ne keledi? Astyrtyn júrýshi edi habarlasyp, Aqyl men qaıraty mol kemel edi» degen shýmaqtar bar. Osydan Rústem tóre Kenesarynyń atalas aǵaıyny ekenin ańǵaramyz. Bul sózimiz Shoqan Ýálıhanov jazbalaryndaǵy: «Rústem tóre Abylaıdyń Qashqar beginiń qyzy Babaq hanymnan týǵan alty uldyń ekinshisi» degen málimetin naqtylaı túsedi.

Sondaı-aq shyǵystanýshy hám aq patshanyń qupııa keńesshisi 1830 – 1846 jyldary Reseı ımperııasy Syrtqy ister mınıstrliginiń Azııa departamentinde qyzmet atqarǵan Nıkolaı Lıýbımovtiń «Shyǵysqa sapar» atty jazbasynda: «Rústem tóre áýeli Qoqan ıeliginde kóship júrgen, keıin olarmen arazdasyp, alysyraq Úlken ordaǵa qonys aýdarǵan. Qystygúni ol Quljaǵa jaqyn mańda kóship júredi» deıdi. Bul tóreniń Qulja mańyna oıy­sýy­na sebep «naǵashysy qashqarlyq» ekenin joǵaryda aıttyq.

* * *

Shyǵarmadaǵy qyrǵynda sha­bylǵan el – Jetisý óńirin meken etken naıman-mataı jurty. Osy topyraqta týyp-ósip túlegen dúldúl aqyn Ilııas Jansúgirov 20-jyldary osy oqıǵany jazý úshin el ishinen derek jınaı­dy. Kózi­qaraqty el-jer tarıhyn biledi-aý degen adamdarǵa arnaıy hat jazyp, olarǵa «Rústem qyrǵyny» týraly esti­gen-bilgenin jazyp, berýdi ótinedi.

Aqynnan osyndaı ótinish alǵan adam­nyń biri Qudaıbergen bolys eken. Bul kisi ataqty Maman baı Qalqabaıulynyń nemeresi hám baıyrǵy jetisýlyqtar súı­sinip aıtatyn «Quısań tolmaıtyn, tókseń ortaımaıtyn, Maman – Turys­bektiń baılyǵyn bersin!» deıtin qundy batada aty aıtylǵan Turysbektiń bel balasy.

О́tken jyly «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 8 qarasha kúngi №217 sanynda jarııalanǵan «Romanovtar toıyna qa­tysqan qazaq» atty maqalada: «Qu­daı­bergen bolys óz tusynda Alash arys­­ta­rymen dostyq qarym-qatynasta bol­ǵan hám ǵasyr basynda ulttyq aǵar­tý­shylyq baǵyt ustanǵan qazaq basylymyna kómektesip turǵan. Alash qaı­ratkeri Muhamedjan Tynyshbaevpen dos bolǵan. Tarıhshy ǵalym «Qyrǵyz-qazaq rýlarynyń shejiresi» atty eńbegin jazý kezinde oǵan Qudaıbergen bolys el arasynan derek jınap kómektesken» delinipti.

* * *

Endi myna derekke nazar aýda­raıyq. Jazýshy-aqyn Ilııasqa jazǵan Qu­daıbergenniń haty – Almaty qalasyn­daǵy Ortalyq memlekettik muraǵatynda (qor 1368, tizimdeme 1, is 2, papka 117-121) saqtaýly tur. Hatqa «Qudaıbergen Turysbek balasynan – Ilııasqa» dep taqyryp qoıylyp, hat arab qarpinde jazylǵan. Iаǵnı Ilııas aqyn Qudaıbergen bolysqa jazbasha túrde birneshe suraq joldap, estigen-bilgenin hatqa túsirip berýdi ótingen. Qudaıbergen bolys bolsa, aqynnyń ótinishin jerge tas­tamaı jaýap hat jazǵan. Osy hatta baıan­dalǵan oqıǵalardy aqyn keıin das­tan jazǵanda derek retinde paıdalanyp, hatty memlekettik arhıvke tapsyrǵan. Sóıtip, bul hat bizge jetip otyr.

Osy hatty arhıvtanýshy Ábilhan Ábilasan kırıllısa jazýyna túsirip, kópshilikke usynǵan eken. Júz jyl buryn qaryndashpen jazylǵan mátinniń kóp tustary óshýge aınalǵan. Keıbir árip, sózderi óship te ketken. «Hattyń sońǵy bos jerine aqyn qyrǵyn bolǵan jyldardy mólsherlep «Aq tyshqan – 1868 jyl» nemese «Jeti aıaz – 1872 jyl» degen sózder jazypty», deıdi arhıvtanýshy maman Á.Ábilasan myrza.

* * *

Sol dáýir oqıǵasyn bilgisi kelgen nemese reseılik otarlaý dáýirinde qazaq rý-taıpalary bastan ke­shirgen qıyndyqtar týraly derek izdeý­shi mamandar úshin bul hat qundy ekeni anyq. Hattyń qysqasha mátini mynadaı:

 

«Qudaıbergen Turysbek balasynan – Ilııasqa

Ardaqty inimiz Ilııasqa!

Siz maǵan jazǵan ekensiz. Soǵan ja­ýap qaıtara almaǵan sebebim: ala jazdaı bez­gek bolyp jaza almadym. Aıypqa buıyr­­mańyz! Endi bilgenimizshe jazyp kó­reıik. Biz burynǵy eski oqýmen oqy­ǵan­byz. Jazýymyz uǵymsyz bolsa da, aqı­daǵa salyp oqyrsyz. Sizdiń suraǵan sózińiz:

Rústem tóreniń qyrǵyz hám qaı násilden ekeni; Bizdiń eldiń (naıman-mataı elin aıtady) kóbisiniń aýǵany; Bizden basqa aýǵan el bar ma? Bizdiń eldi qaratqan orystyń bastyǵy kim?

Bul suraqtaryńyzǵa hálimshe jaýap qa­taıyn. Rústem tóre osy kúnnen (1924 jyldy aıtady) júz jyl shamasyn­da buryn týǵan. Handardyń tusynda zeket­shilerin óltirip, aýylymen kóship qashyp Shý men Ileniń arasyndaǵy jolmen qudyq-qudyqqa ıt óltirip tastap, bizdiń elmen japsarlas jalaıyr eline kelipti. Qudyqqa ıt óltirip salǵan sebebi, arttan qýǵan kisi bolsa, qudyqta ıt jatqanyn kórip, sý ishe almaı qaıtyp ketsin degen amaly eken. Aqyrynda sol aqyly durys kelip, qýǵan sarbazdar qudyqtaǵy ıtti kórip, joldan keri qaıtyp ketipti.

Rústem tóreniń anyq qaı tuqymnan ekenin bile almadym. Bir shaldardan surap edim «nanatqan tóreniń tuqymy» dedi. Ol «nan atqan tóreni» eshbir tarıhtan kórgenim joq. Bizdiń qazaqqa dál han bolǵan Esimhan edi. Onyń balasy qanisher Abylaı. Onyń balasy Ýálı, Baqy degen ekeý eken. Sonyń bireýiniń balasy máshhúr Abylaı han. Esimhannyń kishi qatynynan Táýke han balasy Ábilmámbet, onyń balasy Ábilfaıyz bolar dedik. Ishinde «nanatqan» tóre joq.

Biraq Shyńǵys hannyń tórt balasy­nyń bireýiniń tuqymynyń jýasyn bil­meımin. Áıteýir kim bolsa ol bolsyn, jalaıyr ishine kelip tóre bolyp turypty. Ol zamanda úı­sin-naıman bir-birinen mal qýyp, barymta, qýǵyn-súrgin qylyp júredi eken.

Sonan soń Rústem tóre bizdiń elden de, úısinnen de kisi shaqyrtyp: «Men dám-tuzym aýyp bul jerge kelip qaldym. Sizderdiń tatý bolyp turýlaryńyzdy tileımin. Eger de osydan bylaı bireýdiń bireýde aqysy bolsa mal qýmaı, ásili el jaqsylaryna aıtyp, sóılesip alsyn! Eger sóılespeı mal qýyp, barymta alsa, eki eldiń jaqsy azamattary, bı-tóreleri sol mal qýǵan tentekterdiń óteýinde bolyp, aıyp salyp jazaly qylalyq» dep, boz bıe alyp kelip, aıtyp so­ıyp, bata qylyp eki jaq ýaǵda qylyp tarqapty.

Sonan soń bizdiń el taǵy mal qýyp, barym­ta alyp qoısa kerek. Rústem tóre eki jaqtan el jınap, burynǵy ýaǵda boıyn­sha mal alǵan adamdarǵa aıyp kesip, qatty jaza qylmaq bolsa, bizdiń el oǵan (naıman – mataı eli) kónbeıdi. Sonan soń tóre bizdiń eldiń jaqsylaryna, batyr­­la­ryna ókpelep, ýaǵdasyz el ekensiń dep artyna kek saqtap qalady. Sóıtip, arazdasyp turǵan mezgilde, orys kelip kishi júzdi hám arǵyndy alyp kele jatyr degen soń bizdiń el sóılesip, «bul kápirge qaıtip qaraımyz, áıteýir sart bolsa da musylman ǵoı, endi Qoqan handyǵyna qaraıyq, úısin de qarap tur» dep kóship úısin ishine barypty.

Bizdiń Táneke batyrdyń artynan er­gen el botpaı Toıshybek batyrdyń qasy­na barypty. Tastambek batyrdyń artynan ergen el taǵy bir jerge barypty. Sol eki bolystaı elge bas bolǵannyń bireýi qydyráli Táneke batyr, bireýi qulshan Tastambek batyr. Ekeýi bir borbaıdyń (týys degen maǵynada) balasy jáne de eki ba­tyr ózara araz bolsa kerek. Al endi ol jerge barǵan soń Qoqan hanǵa ba­ryp bilinýge, kórinýge kerek bolǵan soń tar­týǵa at aıdap, eki kisi basshy bolyp bizdiń jaqtan meniń úlken atam Qalqabaı, ekinshi jaqtan Tastambek batyr ekeýi baryp hanǵa kórinip, tartý-taralǵysyn berip, qansha el kelgeni haqynda esep-qısabyn berip qaıtypty.

Han bizdiń atamyz Qalqabaıǵa qodas­tyń quıryǵy tý beripti. «Elderińe aıt: ur­lyq qylyp, ótirik aıtpasyn jáne kór­shi bolyp turǵan elderińmen tatý turyń­dar!» dep jarlyǵyn aıtyp qaıtarypty. Olar aman-esen elge kelipti. Al endi adam balasy úırengen isin qoıa ma. Taǵy da ty­nysh turmaı ózderiniń úrkip qashyp júr­genin umytyp, sol elden mal urlaı bas­tapty. Sonan soń úısinniń adamdary han­ǵa bilgizipti. Myna qashyp kelgen el maly­myzdy urlap mazamyzdy ketirdi dep».

* * *

Joǵarydaǵy hatta jazylǵan oqıǵany aqyn Ilekeń «Rústem qyrǵyny» dastanynda bylaı dep jyrlapty:

Jetisý úısin, naıman qonystanǵan,

Kezinde orta júzdi orys alǵan.

Qarady túgelimen arǵyn, naıman,

Qalpymen qarakereı bodan boldy,

Kúni edi sadyrdyń da qarap qalǵan.

 

Qoqannyń ol ýaqytta qulqynynda ed,

Uly júz – úısin, sýan, dýlat, alban,

Orystaǵy orta júz bólektenip,

О́te úrikti mataı bitken Qarataldan.

 

El ishi qashan aman daý-shataqtan,

Barymta, basyp alys bolyp jatqan,

Arada neshe túrli adam ólip,

Jaýlasyp rý-rý qanǵa batqan.

 

Osy yza úısin-naıman arasynda,

Sozylyp birtalaıdan kele jatqan,

Arada neshe túrli adam ólip,

Jaýlasyp rý-rý qanǵa batqan.

Kelgender bitim izdep Rústemge,

Qapyda qolǵa túsip boldy pende,

Sypyryp atyn, tonyn jalańashtap,

Masqara qyldy ábden áıgili elge.

* * *

Hat mátini odan keıin bylaı dep jalǵasypty: «Sonan soń han bizdiń el­diń adam­daryn shaqyrtypty. Oǵan barý­ǵa taǵy qorqyp, óz jerimizge bara­myz dep kóshpek bolsa, (úısinder) jaqsy at, jaqsy túıe, sulý qyzdaryn [alyp] qalmaq bol[yp], oǵan bizdiń el kónbeı soǵys salypty. Sol soǵysta shapyrashty Saýryq batyrdyń balasy Ystambek degen ólip qalǵan soń, el aldyn ala kóship qasha beripti. Táneke batyrdyń sońy­na ergen el aman-esen óz jerine jetip­ti. Anaý bir bólek el kóship kele jatyp, Rústem tóreniń aýylyna kez kelipti. Sonan soń Rústem tóre «qudaı berdi» dep aldap qonaqqa shaqyryp, qul­jannan Tastambek, Bektas ekeýin, tórt­sary degen elden Estemes degen batyr­dy jáne qasyndaǵy úsh-tórt joldasymen baýyzdap óltiripti dep úlken áke­miz Qalqabaıdan ózim estidim jáne ózim bolys kúnimde sol batyrlarmen birge baryp, baılaýdan qashyp qutylǵan Kúrjuman degen shaldan «qandaı qylyp óltirdi» dep surap edim, maǵan aıtqany mynaý:

 – Tyshqan burqan degen uzyn sýdyń boıynda tóreniń aýylyna jaqyn kelip qonyp jatyr edik. «Batyrlardy qonaq­qa shaqyrdy» dep bir adam kelgen soń, qastaryna meni birinshi qylyp Tastam­bek, Bektas eki batyr jáne eki-úsh kisi alyp Rústem tóreniń aýylyna keldik. Estemes batyr kelgen joq eken, sony tosqan sııaqtanyp otyrdy. Sodan keshke jaqyn Estemes batyr keldi. Qasynda eki-úsh joldasy bar. Olar kelgen soń keshikpeı-aq bárimizdiń qol-aıaǵymyzdy baılap, bir bos úıge kirgizip qoıdy. Tún boldy. Baılaý ótken soń, árqaısysymyz oıbaılap edik, Estemes batyr «Áı, ıtter, kimge erkelep oıbaılaısyńdar? Olar onyńdy bilmeı otyr ma? Bul qan ısharat. Bizdi óltirmeı jibermeıdi. Oıbaılap dushpannyń kúńkilin ósirgenshe, qudaıǵa senip úndemeı jata berińder. Biz ólsek te naımannyń tuqymy quryp qalǵan joq. Qunymyzdy suraıtyn kisi tabylar», dedi.

Sonan soń úndemeı jattyq. Túnde bireý kelip meni túrtip qalyp: «Estemes qaısyń, bir kisi ony bosatyp jiber dedi» degen soń men «Estemes men edim» dedim. Sonan soń qol-aıaǵymdy bosatyp, «al endi qash bireý kórmesin» dep meni qoıa berdi» dedi. Úıden shyǵa kelsem, tań atyp kele jatyr eken. Júgirgen kúıde Tyshqan burqannyń sýyna túsip ketip, sýdyń astymen súńgip aǵyp baryp, aýyl­dan uzaǵan soń bir jerden shyǵyp, ál-dármenim ketip, bir aǵashtyń túbine jatyp, kishkene esimdi jıǵan soń aýylǵa zorǵa jetip jyǵyldym, – dedi. – Sonan soń keshikpeı habar estidik, Rústem tóre bárin óltirip tastady dep. Sonan soń sol kóp tútin úrkip kóship, jolǵa kóp toqtamaı ózimizdiń jerge keldik, dep sózin támam qyldy...».

* * *

Joǵarydaǵy hatta baıandalǵan oqıǵa «Rústem qyrǵyny» dastanynda bylaı dep jyrlanypty:

«Estemes esil sabaz óledi-aý» dep,

Syrtynan ashyǵany qyzdyń jany,

Mataıdy mańyratpaı aǵytýǵa,

Tún aýa qyzdyń osy kelgen shaǵy.

 

Baqylap qyz jylystap esikke kep,

Aqyryn esik ashyp kirdi eptep,

Qaltyrap óne boıy qorqyp qyzdyń,

Aqyryn dybystady «Estemes» dep,

Eń shette kógendeýli Kúrjuman qý,

Kúńk etti «Men Estemes... nemene» dep.

Meıirimdi dirildegen jyly qolmen,

Burshaqty qyz aǵytty «jónelgin» dep,

Kúrjuman jalǵyz janyn olja kórip,

Bosanyp jalǵyz basy ketti «shý» dep.

 

Pa, shirkin, qýlyqpenen qutylǵanda,

Kúrjuman bola qoıar kimge tulǵa,

Taýdy orǵan Tyshqan burqan ózeni bar,

Kúrjuman jantalasa jetti munda.

 

Kúrjuman jaǵadaǵy dóńbekti aldy,

Jyljytyp ıtermeleı sýǵa saldy,

Bet túzep elge taman jónelmekke,

Ústine attaı qarǵyp minip aldy,

Kún shyǵa Kúrjuman qý sý ústinde,

Kóbikteı kóterilip kete bardy.

* * *

Odan keıin hat bylaı dep jal­ǵasady: «Qosh, sonymen Rústem qyrǵynyn, eldiń aýǵanyn, qashyp kelgenin jazdyq. Endi osyǵan qansha jyl bolǵanyn mólsher qylyp jazaıyn: marqum úlken ákemiz Maman degen kisi bıyl 103 jasqa keler edi. Sol kisi aıtyp edi: «Sonda men 16 jasta edim» dep (bul qyrǵyn 1840 jyldar shamasynda bolǵan oqıǵa). Biraq el aýǵandaǵysy ekeni, joq batyrlardy Rústem tóre óltirgendegisi ekeni esimde joq. Biraq arasy jaqyn. Ol jaqta eki jyldan artyq turmastan, batyrlardy óltirgen soń kók shyǵyp kele jatqanda kóship kelipti.

Sol jyl ekenin, joq keler jyly ekenin bilmedim. Ábilfeıiz tuqymy Solta­baıdyń balasy Baraq tóre batyr qarakereıden, sadyrdan qol jınap kelip hám elden kóp kisi qosylyp, baryp alban-dýlatqa jete almaı, jalaıyr­dy shaýyp, malyn qyz-qatynyn alyp qaıtyp, Jonǵa kelgende artynan Beıbit tóre saýǵa surap kelipti. Sálemdesip bolǵan soń Baraq batyr bıge:

 – Jolyńyz bolsyn, – deıdi. Bı:

– Jol qylmaq sizden bolsyn, – deıdi.

 – Tóre bolǵanda Ábilfeıizdiń Baraǵy ediń, qus bolǵanda Oral taýdyń aqıyǵy ediń. Sol aqıyq ushty degende oılap edik, taýda jatqan tórt bóriniń birin alady dep. Ony ala almaı, etekte jatqan saryshunaq tyshqanǵa áliń keldi, tórem, – dep jumbaqtap sóılepti. Aıtýy «maǵan saýǵa berińiz» deıdi. Sonda tóre:

– Jaraıdy, qalaǵanyńdy al, – deıdi. Bı:

 – Jaraıdy, rahmet. «Eki aıaqtyda satý joq, tórt aıaqtyda qaıtý joq» degen dep Beıbit tóre barsha erkek, urǵashy jesir-jebirlerdi alyp qaıtypty.

Rústem tóre Baraqtan qashyp quty­lyp ketipti...

Sonan soń úsh-tórt jyldan keıin orys kelip sadyrdy (naımannyń irgeli rýy) alypty. Jolan tóreniń tusy eken, uryspaı-soǵyspaı ózderi qarapty. Sodan bizdiń elge (mataılardy aıtady) kelgen soń úsh-tórt kún soǵysyp, qaýmalap, orysty sastyryp turǵanda zeńbirektiń oǵy kelip, bir kisiniń basyn julyp ketken soń, qorqyp, bizdiń shamamyz kelmeıdi eken dep ózderi qaraıdy. Orys áskeriniń bastyq tóresin bile almadym. Túrkistan jaǵyn qaratqan Chernıaev pen Kaýfman, Kolpakovskııler edi. Olar emes. Bul ásker Semeı jaqtan kelipti. Árkimnen surap edim, bilýshi bolmady.

Jazyp bergen Qudaıbergen Turysbek balasy. 1924 jyl, 19 noıabr».