Tarıhtyń tereń qatparynan bastaý alatyn qazaq-qyrǵyz qarym-qatynasy, Alataýdy egiz emgen eki eldi baılanystyratyn ortaq qundylyqtar az emes ekenin ańǵartady. Baýyrlas halyqtardyń bekem birligi erte dáýirlerge tıesili qytaı, parsy jáne basqa derekkózderde, uly «Manas» eposynda, qazaq halqynyń «Eńsegeı boıly er Esim» jáne basqa da tarıhı jyrlarynda jan-jaqty kórinis tabady. Bishkektegi J.Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetinde qos el tarıhshylarynyń qatysýymen ótken «Qazaq-qyrǵyz mámileleri: tarıhı sabaq jáne qazirgi zaman» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııada baýyrlas elderdi jaqyndastyratyn tarıhı derekter jan-jaqty saralanyp, ulttyq múdde qaıshylyqtaryn qozdyratyn keıbir máselelerdiń jigi tarqatyldy.
Konferensııaǵa Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń akademııalyq ǵylymı zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndarynyń tarıhshy ǵalymdary qatysty. Keıingi kezderi Kenesary Qasymulynyń 1847 jylǵy joryǵyna baılanysty aqparat quraldarynda aıtylyp júrgen ustanymdar tóńireginde pikir almasqan ǵalymdar sol kezeńnen jetken derekterdi saralap, máselege qatysty ortaq baılamǵa kelýge ún qosty. Tilinde, dilinde, tarıhynda uqsastyq bar bul eki halyq bir-birine jońǵar shapqynshylyǵynan bastap, keńestik kezeńge deıin arqa súıep kelgenin aıtqan Qyrǵyzstan Prezıdentiniń keńesshisi Arslan Qapaıuly Kenesary men qyrǵyz manaptary arasyndaǵy qaıǵyly qaqtyǵys sol kúrdeli zamannyń kórinisi ekenin, túp-tegi bir ortaq jurt tarıhtan taǵylym alyp, tatýlyqty tereńdetýge tıis degen pikir bildirdi.
«Áleýmettik jelidegi osy taqyrypqa qatysty alaýyzdyq týdyratyn arandatýshylyq eki el dostyǵyna syzat túsirmeýi kerek. Osyǵan baılanysty Qyrǵyzstan Prezıdenti Sadyr Japarov jelide qazaq pen qyrǵyzdy birlikke shaqyrǵan jazba jarııalaǵany málim. Tarıhtaǵy aýyr kezeńderdi saralaı otyryp, yntymaq pen ózara túsinistikti arqaý etý – dostyǵymyzdyń kórinisi. Búginde mádenı, ekonomıkalyq baılanystar jańǵyryp, ortaq jobalar júzege asyp keledi. Osy úrdisti jalǵastyrýǵa uıytqy bolý zııaly qaýymǵa júkteletin jaýapty mindet», dedi Arslan Qapaıuly.
Eki el ǵalymdaryn tarıhty ádil tarazylaýǵa shaqyrǵan akdemık Mámbet Qoıgeldi «XIX ǵasyrdyń 40-jyldary Jetisýda qalyptasqan saıası jaǵdaı» taqyrybynda baıandama jasap, qazaq eliniń tutastyǵy men saıası táýelsizdigi úshin kúres júrgizgen Kenesary hannyń qyrǵyz eline jasaǵan joryǵyn Nysanbaı jyraýdyń «Kenesary-Naýryzbaı» dastanyn taldaı otyryp sıpattady.
«Álbette, tarıh úshin búgingi urpaq jaýapty emes. Degenmen ár máseleni týra aıtýymyz kerek. Kenesary – Ult-azattyq kóterilisiniń bastaýynda turǵan úlken qaıratker. Bir nárseniń basy ashyq: 1847 jyly qyrǵyz-qazaq shekarasyndaǵy Kekilik Seńgir atty jerde bolǵan qaıǵyly oqıǵa on jylǵa (1837–1847) sozyldy. Otarlyq táýeldilikke qarsy kúreste aýyzbirlikti týǵan elinen taba almaı, endigi jaǵdaıda ony týys qyrǵyz elinen kútip, qalyptasqan halyqaralyq jaǵdaıǵa baılanysty bul úmiti aqtalmaı, ashyq shaıqasta serikterimen birge hannyń ózi de qaza tapty. Sodan bergi ýaqyt týys eki el úshin Kekilik Seńgir bolyp este qaldy. Bul – tarıhtyń kúrdeli kezeńi. Sondyqtan arada ǵasyrlar ótkennen keıin bul jaǵdaı kórshi ári týys eki eldiń ózara aýyzbirligi men tatýlyǵyna nuqsan keltirmeýi kerek. Biz tarıhty sóz jarystyratyn emes, oı jarastyratyn, pikir talastyratyn emes, tabystyratyn taǵylym retinde qaraýymyz qajet», dedi Mámbet Qoıgeldi.
Osy oıdy qýattaǵan J.Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetine qarasty Tarıh ınstıtýtynyń professory Asan Ormýshev «Qyrǵyz-qazaq mádenı mámileleri» taqyrybynda baıandama jasap, týystyq týyn bıik ustaý asa mańyzdy ekenine toqtaldy.
«Shoqan Ýálıhanov qyrǵyz mádenıetine eleýli úles qosty. Manasty alǵash ǵylymı keńistikke alyp shyǵyp, álemge tanylýyna yqpal etti. Sol sekildi Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatovtyń rýhanı dostyǵy – eki eldiń mádenı baılanystarynyń shyńy. Manas týraly talas-tartys bolǵanda Áýezov arasha tústi. Súıinbaı, Qataǵan, Toqtoǵul, Jeńijoq, Jambyl sekildi jyr jampozdarynyń aıtysy rýhanııattyń ortaq murasyna aınaldy. Qazaq pen qyrǵyzdyń yntymaǵy iri tulǵalardyń tilektestigimen berik. Biz osyny umytpaýǵa tıispiz», dep atap ótti Asan Ormýshev.
Qazaq pen qyrǵyz eki ult bolǵandyqtan, olardyń arasynda keı kezderi ulttyq múdde qaqtyǵystary týyndaýy zańdy. Múdde qaqtyǵystary – ulttar arasynda ǵana emes, bir ulttyń óz ishindegi qoǵamdyq toptar arasynda da únemi bolyp turatyn qubylys. Mundaı máselelerge tarıhı dáýirdegi jaǵdaıdy eskere otyryp, neǵurlym obektıvti baǵa berip, ǵıbratty tujyrymdama jasaý mańyzdy. Osylaı degen Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy «Qazirgi zamanǵy Qytaıdy zertteý ortalyǵynyń» dırektory Nábıjan Muqametqanuly XVIII ǵasyrdaǵy qazaq-qyrǵyz qatynastary máselesine sholý jasady.
«Qazaq pen qyrǵyz – týysqan halyqtar, olardyń shyqqan tegi, geografııalyq ortasy, tarıhı mádenıeti, óndiris formasy, turmystyq ǵuryp-ádetteri men dúnıetanymdary bir-birine óte jaqyn. Ulttarda ortaqtyqtar kóp bolsa, olardyń arasynda jarasymdy qatynas saqtalatyny zańdy. 1755 jyly mamyrda Sın ımperııasy 200 myń qalyń qolmen jońǵarlarǵa joryq jasap, Jońǵar handyǵyn joıyp, eli men jerin óziniń tikeleı basqarýyna aldy. Sondaı-aq Ortalyq Azııa elderine úlken qaýip-qater tóndirdi. Osy kezde Abylaı han qyrǵyz jáne basqa ortaazııalyq eldermen Sın ımperııasyna qarsy odaq qurýdy qarastyrdy. Jońǵar knıazy Ámirsananyń Sın patshalyǵyna qarsy jasaǵan qarýly kóterilisi, Sın ımperııasynyń qazaqtarǵa saıası-áskerı qysym jasaýyna muryndyq boldy. Alaıda bul daǵdarysty Abylaı han beıbit jolmen sheship, Sın patshalyǵymen dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatty. HVIII ǵasyrdaǵy qazaq pen qyrǵyzdyń saıası qarym-qatynastary eki túrli bolǵan: syrtqy jaý qaýip-qater tóndirgen kezde, olar birlesip, odaqtasyp ortaq jaýǵa qarsy kúres júrgizdi; al ulttyq múddeleri qarama-qarsy kelgen kezde, olardyń arasynda qaqtyǵys oryn alyp otyrdy. Alaıda olar týysqan ulttar bolǵandyqtan bir-birine tym qatygezdik jasamady, kelisimge kelip, jarasymdy qatynas saqtady», deıdi N.Muqametqanuly.
Keńes odaǵy ydyrap, onyń quramynda bolǵan qazaq pen qyrǵyz eli óz táýelsizdigin alǵannan keıin ǵana ult zııalylarynyń qyzmeti konseptýaldyq turǵydan qaıta qorytylyp, jańa kózqarastar turǵysynan zerttele bastaǵany belgili. Sondyqtan qazaq jáne qyrǵyz qaıratkerleriniń ótken ǵasyrdyń basynda birlesip atqarǵan qyzmetine ádil tarıhı baǵa berilýi kerek degen Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, tarıhshy Shámek Tileýbaev baıandamasyn osy baǵytqa arnady.
«Qazaq zııalylary Ybyraıym Jaınaqov, Qaıserke Toqsanbaev, Isa Tergeýsizov, Áýbákir Jaqypbaev, qyrǵyz zııalylary Dúr Saýrambaev, Ishanǵalı Arabaev, Qasymbaı Teltaev, Jánek Soltonaev, Mámbetáli Muratalınderdiń atqarǵan qyzmetine ádil tarıhı baǵa berilýi kerek. Olar eldiń bolashaǵy men ulttyń biregeıligin saqtaý jolynda erekshe qyzmet atqardy, Alash qozǵalysyna belsendi atsalysty. О́ziniń azamattyq jáne saıası ustanymyn aıqyn da anyq kórsetken qazaq jáne qyrǵyz zııalylarynyń HH ǵasyrdyń basyndaǵy aǵartýshylyq jáne qoǵamdyq-saıası qyzmeti tereń zerdeleýdi qajet etedi. Mysaly, 1910 jyly 21 qazanda Jetisý óńiriniń qazaq jáne qyrǵyz zııalylary men aýqatty top ókilderi jasyryn jıyn ótkizgen. Bul jıyn orys áskerleriniń qoqandyqtarmen Uzynaǵash túbinde bolǵan shaıqastaǵy jeńisiniń 50 jyldyǵyn Reseı ımperııasynyń jergilikti ákimshilik oryndarynyń «saltanatty» túrde atap ótýi kezinde uıymdastyrylǵan edi. Osy saltanatty atap ótýge orys halqynyń ókilderinen basqa oblystaǵy qazaq jáne qyrǵyz halyqtarynyń bı-bolystary, manaptary men ataqty adamdary da shaqyrylǵan edi. Sol jıyn kezinde Jetisý óńiriniń zııalylary Barlybek Syrtanov pen Ybyraıym Jaınaqov, Vernyı ýezi Shamalǵan bolysynyń basqarýshysy Mánke Smaılov, sondaı-aq buryn bolys bolǵan, bı Bekbolat Áshekeev, Pishpek ýezi Tynaı bolystyǵynyń bolysy, qyrǵyz zııalysy Dúr Saýrambaev, belgili qyrǵyz manaby Shabdan Jantaev jáne t.b. belsendi azamattar jasyryn túrde jıyn ótkizýdi uıymdastyrǵan-dy. Uzynaǵash sezi atanǵan qazaqtar men qyrǵyzdardyń 50 shaqty ókili qatysqan bul jıyn 21 qazan kúni keshkisin Kazansko-Bogorodskıı (Uzynaǵash) selosynda ótedi. Onda qazaq-qyrǵyzdardyń otarlyq saıasat nátıjesinde bastan keship otyrǵan taýqymeti talqylanyp, jergilikti ákimshilik oryndary tarapynan qazaq pen qyrǵyzǵa jasalyp jatqan qysymǵa ortalyq bılik oryndarynyń nazaryn burý úshin Sankt-Peterbýrgke arnaıy ókil jiberý máselesi qaralady. Kópshiliktiń usynysy boıynsha Peterbýrgke jiberiletin ókil retinde qazaq zııalysy Barlybek Syrtanov, onymen birge qyrǵyz zııalysy Dúr Saýrambaev belgilenedi. Sondaı-aq sezdiń kezinde B.Syrtanovtyń Peterbýrgke barýy úshin dep 500 som aqsha jınaldy. Mundaı qarjy sezdiń uıǵarymy boıynsha oblystaǵy ýezderden de jınalatyn bolyp kelisilgen», dedi óz baıandamasynda Shámek Tileýbaev.
Ǵylymı basqosýda kópshilik nazaryna usynylǵan negizgi baıandamanyń biri «Kenesary hannyń sońǵy shaıqasy: barysy men saldary» dep ataldy. Baıandama avtory Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıhshy Rashıd Orazov Kenesary hannyń qyrǵyz jasaqtarymen qaqtyǵysy qarsańynda Jetisýda qalyptasqan saıası jaǵdaı han qolynyń paıdasy jaǵynda bolmaǵanyn tilge tıek etti.
«Reseıdiń Batys Sibir ákimshilik oryndary jergilikti Uly júz basshylaryn Kenesary han ustanymyn qoldamaýǵa ılandyryp úlgergen edi. Sondaı-aq ishki aýyzbirligi jáne Reseı ekspansııasyna qarsy qoıarlyq naqty kúshi joq qazaq qoǵamy úshin basqa balama jol da joq-tyn. Qalyptasqan obektıvti jaǵdaı azatshyl ustanymdaǵy Kene han men onyń qosynyn qaıshylyqty da kúrdeli jaǵdaıǵa ákelip tiredi. Buǵan qosymsha qyrǵyz eliniń irgesine kelip toqtaǵan Kene han kórshi ári týys halyqtyń bıleýshilerine syrttan tóngen qaýipke qarsy odaq qurýdy usyndy. Týra osy mezgilde qyrǵyz bıleýshilerine Batys Sibir ákimshiligi tarapynan da usynys túsip, onda Kenesaryǵa soqqy berý jóninde aıtylyp, qajet bolsa áskerı kómek berýge daıar ekenin bildiredi. Qyrǵyz manaptary Reseı ákimshiligi tarapynan aıtylǵan usynysty qabyl alady. Kenesary hannyń qyrǵyzǵa jasaǵan shabýyly, 1847 jyly bolǵan qazasy qazirgi qazaq pen qyrǵyzdyń baýyrlas qatynasyna eshqandaı syzat túsire almaıdy. Ol kezdegi zaman, jaǵdaı basqa. Patsha ókimetine, onyń qazaq jerinde júrgizgen óktem saıasatyna qarsy turǵan Kenesary beınesi esh tómendemeıdi», dedi Rashıd Orazov.
Qazaq halqy 1916–1917 jyldary qyrǵyzdar bastan ótkergen úrkinshilik tusynda, qyrǵyz halqy Qazaqstandaǵy 1931–1933 jyldardaǵy asharshylyq kezinde aýyzbirlik pen tatýlyqtyń úlgisin kórsetip, keıingi urpaqqa tereń maǵynaly úlgi qaldyrǵanyn málimdegen J.Balasaǵun atyndaǵy Qyrǵyz ulttyq ýnıversıtetiniń professory, tarıhshy Tynyshtyqbek Chorotegın eki el tarıhshylary qazaq-qyrǵyz qatynasy tarıhynyń máselelerin talqylaý barysynda júzege asyrylýy qajet kelesi is-sharalardy maquldaǵanyn jetkizdi. Olar: qazaq jáne qyrǵyz halyqtarynyń erteden kele jatqan áleýmettik, mádenı baılanystarynan, dostyq, baýyrlastyq qatynasynan tarıhı sabaq alý, eki eldiń yntymaqtastyǵy men dostyq qarym-qatynastaryn durys nasıhattaý, tarıh jazýda, akademııalyq basylymdar men oqýlyqtar jazýda belgili bir máseleler boıynsha ortaq durys ustanym qalyptastyrý, jańa arhıv málimetterin izdestirý, anyqtaý, jınaqtaý jáne jarııalaý arqyly qazaq jáne qyrǵyz halyqtarynyń tarıhy men mádenıetine qatysty, kórnekti tulǵalarynyń ómiri men qyzmeti týraly zertteýshilerge tarıhı derekteriniń keńeıýine yqpal etý, ortaq tarıhı taqyryptarǵa baılanysty ǵylymı zertteýler júrgizý jáne durys ǵylymı eńbekter jarııalaý, birlesken ǵylymı sharalar ótkizý sekildi mańyzdy mindetterdi qamtıdy.
BIShKEK