Otandyq hımııa óndirisi, onyń ishinde hımııa óndirisiniń Áýlıeata óńirindegi qalyptasý jaıynda sóz qozǵaǵanda onyń tamyry tereń tarıhyna toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Bul óndiristiń irgetasy oblystyń qurylýymen tikeleı baılanysty. 1939 jyldyń sońyna taman shańyraq kótergen oblystyń aldynda qyrýar mindet turǵan bolatyn. Sol tusta orys geologtary I.Mashkara men P.L.Bezrýkov Qarataý qoınaýynan fosfor keniniń iri qoryn anyqtap, 1,5 mıllıard tonnaǵa jýyq fosfor kenin barlap, tolyq saraptamasyn jasaǵan. Osyndaı tabıǵat bergen baılyqty ıgerý aımaqtyń taǵdyryn túbegeıli ózgertip, oblystyń dańqyn asqaqtata tústi, dep jazady Egemen.kz Jambyl oblysy ákimdiginiń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Aldymen 1944 jyly Qarataý taý-ken kombınatynyń qurylysy bastalyp, eki jyldan keıin alǵashqy kezeńi iske qosyldy. 1947 jyly alǵash ónim shyǵarylyp, hımııa óndirisi sol kezden bastap jolǵa qoıyldy. Sodan beri bul sala óńir ekonomıkasynyń negizgi tiregine aınaldy. Zaýyt sol jyldardan beri qaraı birneshe ónim túrlerin shyǵaryp keledi. 1962 jyly Keńes Odaǵy boıynsha tuńǵysh ret untaq túrindegi ammofos tyńaıtqyshy alynsa, 1965 jyly energetıka salasynda qoldanylatyn sýlfakómir sehy salyndy. 1966-1975 jyldar aralyǵynda mal azyǵyna qajetti azyqtyq fosfat óndirisi jolǵa qoıylyp, jahandyq deńgeıde jańa ádister engizildi. Al 1968 jyly paıdalanýǵa berilgen «Lenın komsomoly» atyndaǵy «Qossýperfosfat» zaýytynyń alǵashqy ónimi 1969 jyldyń mamyrynda shyqty. 1970 jyldary salynǵan «Jańa Jambyl» fosfor zaýyty da aımaqqa úlken serpilis syılady.
Bul kásiporyn álemde tuńǵysh ret aglomerattan sary fosfor óndirý isin júzege asyrdy. Sonyń arqasynda hımııa óndirisi salasyna jumysqa tartylǵan eńbekkerlerge arnalyp, Jańatas, Qarataý qalalary boı kóterdi. Alaıda 1990 jyldardaǵy qıyndyqtar hımııa óndirisine de keri áserin tıgizbeı qoımady. Birqatar zaýyttardyń jumysy toqtap, kóptegen jumysshylar amalsyz aqysyz demalysqa jiberildi. Degenmen 1999 jyly qurylǵan «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi hımııa óndirisin qaıta qolǵa alyp, salaǵa qaıta qan júgirtti. Kásiporyn qaıta jasaqtalyp, ishki jáne syrtqy naryq suranysyna saı jańa baǵytta jumys isteýge beıimdeldi.
Búginde «Qazfosfat» JShS quramyndaǵy «Jańa Jambyl fosfor» zaýyty sary fosfor men odan alynatyn túrli ónimderdiń iri óndirýshisi retinde álemge tanylyp otyr. Onyń qatarynda termııalyq ortofosfor qyshqyly, natrıı úshpolıfosfaty, ferrofosfor, túıirshiktelgen qoj sııaqty joǵary tehnologııalyq ónimder bar.
Atalǵan kásiporynnyń áleýeti jyldan-jylǵa artyp keledi. 2021 jyldan bastap qyzmetkerlerdiń jalaqysy 100 paıyzǵa artty. Máselen, bastapqyda ortasha eńbekaqy 70 myń teńge bolsa, keıinnen bul kórsetkish 350-400 myń teńgege deıin jetti. Odan keıingi jyldarda da jumysshy jalaqylary birtindep kóterildi. Budan bólek, qyzmetkerlerge túrli áleýmettik kómekter de kórsetile bastady. Mysaly, Qarataý qalasynda 72 páterlik turǵyn úı salynyp, jumysshylarǵa tegin berildi. Jańatas qalasynda da eńbekkerler úshin osy sekildi qamqorlyqtar qarastyryldy.
Kásiporynda eńbek qaýipsizdigine, sanıtarlyq jaǵdaıǵa, jumysshylardy ystyq tamaqpen qamtýǵa, medısınalyq qyzmet kórsetýge de basa nazar aýdarylǵan. Aıtalyq, «Jańa Jambyl fosfor» zaýyty aýmaǵynyń 30 gektary kógaldandyrylsa, sanıtarlyq aımaqtyń kólemi 56 gektardan asady. Munda jyl saıyn kóktemde aǵash otyrǵyzý dástúrge aınalǵan. 2020 jyly zaýyt mańyna bir gektar jerge 300 túp alma, almurt, órik jáne shıe kóshetteri otyrǵyzylyp, sanıtarlyq aımaqqa 2600 túp qara aǵash egilgen bolatyn.
Fosfor ónimderiniń ótkerilýinen túsken tabys san jyldardan beri oblys ortalyǵynyń kórkeıýine de eleýli úles qosyp keledi. Tarqata aıtqanda, Taraz qalasynda Hımııashylar kenti, perzenthana men aýrýhana, ortalyq stadıon men «Balasaǵun» mádenıet saraıy, birqatar shaǵynaýdandar, «Bóbek» balalar shıpajaıy, Turar Rysqulov pen Qarataý qalasy mańyndaǵy «Kóktal» shıpajaılary men birneshe lagerler boı kóterdi. Áýejaıdyń salynýyna da hımııa óndirisi tarapynan qarjylaı úles qosylǵanyn aıta ketýimiz kerek.
Kásiporynda ekologııany qorǵaýǵa baǵyttalǵan keshendi jumystar da júıeli atqarylyp jatyr. Máselen, tútin murjaǵa shyǵar aldynda arnaıy súzgilerden ótedi, al murjanyń bıiktigine qaraı tútinniń adam men tabıǵatqa zııany barynsha azaıady. Ekologııalyq baqylaý jumystary turaqty júrgizilip, tehnologııalar jyl saıyn jańartylyp jatyr. Sonymen qatar «Qazfosfat» kompanııasy sport pen ónerge de kóńil bólýdi umyt qaldyrǵan emes. Buǵan kezinde «Hımık» dep atalǵan qazirgi «Taraz» fýtbol komandasy osy kompanııanyń qamqorlyǵynda bolǵany dálel. Qysqasha aıtqanda, qyzmetkerlerdiń salaýatty ómir saltyn ustanýy úshin barlyq jaǵdaı jasalyp otyr, tipti arnaıy sporttyq keshen de jumys isteıdi.
Búginde «Qazfosfat» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi fosfattar shyǵarýdan bastap, onyń tasymalyn ózi uıymdastyryp, ónimderin Shyǵys jáne Batys Eýropaǵa, TMD elderine, Qytaı, AQSh pen Úndistan naryǵyna shyǵaryp keledi. Bir sózben aıtqanda, seriktestik TMD elderi arasynda jáne Qazaqstanda fosforly ónimder óndiretin jetekshi kásiporyn bolyp otyr. Osylaısha atalǵan kásiporyn Qazaqstannyń hımııa salasyn damytýǵa, álemdik naryqta básekege qabiletti bolýǵa, sapaly ónim shyǵarýǵa, shıkizat óńdeýshi jáne joǵary tehnologııalyq taýarlar óndirip, ony ótkizýge barynsha kúsh salyp jatyr.