Sýrettegi jumbaq jan kim?

Birinshi sýret úzilis kezinde túsirilgen kadrdan. Pro­le­tarıat jazýshysy M.Gorkııdi qaýmalaı ortaǵa alǵan bir top jazýshy­lardyń arasynda Ilııas ta tur.

Ekinshi úsh kisi, Maksım Gorkıı men Ilııas Jansúgirovtiń arasynda túri ne tatar, ne bashqurtqa keletin jas kelinshek otyr. Úsheýi de kúlimsireıdi, aq jarqyn, júz­­deri jaıdary. Ilııastyń ústinde qara kos­tıým, aq jaǵaly jeıde, qara ­gals­týk­ taǵynypty. M.Gorkııdiń ústinde sur kos­tıým, jeıdesiniń bir jaǵasy kos­tıýminiń syrtyna shyǵyp, galstýgi sál tómen túsken, barynsha qarapaıym. Osy jas kelinshektiń kim ekeni birazǵa deıin anyqtalǵan joq. Aty belgili jazýshy áıelderdiń eshqaısysyna da uqsamaıdy. «Jumbaq» jannyń syry kópten keıin ashylatyndaı boldy. Ony maǵan Ilııastyń qyzy Úmit aıtty.

«Ol áıel jazýshy emes, Volga boıynan kelgen bashqurt jazýshysy Dáýletshınniń zaıyby eken, sony anyqtadym», dedi.

Qaıtyp bul taqyrypqa oralǵanym joq. Áıtse de eki jazýshynyń arasynda qoıý qara shashyn ortasynan qaq jaryp, kúrek tisi aqsııa kúlip otyrǵan shyraıly kelinshektiń kim ekenin áli de bolsa surastyryp, álgi Úmit aıtqan derekti anyqtaı, tujyrymdaı túsý kerek-aý dep oıladym», dep jazady. О́kinishtisi, Úmit Jansúgirova aıtqan derek aqıqatqa ­janaspaıdy.

Biz 2024 jyldyń 7-8 tamyzy kúnderi Reseı Ǵylym akademııasyna qarasty A.Gorkıı atyndaǵy Álem ádebıeti ıns­tıtýty (IMLI) arhıvindegi A.Gorkıı qorymen jiti tanysyp, biraz tyń málimet tapqanbyz. Sonda osy sýrettiń syryn taýyp, jumbaǵyn sheshtik. Biz arhıv meńgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Elena Rafaelovna Matevosıan hanymǵa osy sýretti kórsetkenimizde, qolymyzǵa «...Slavnaıa moıa chelovechısa... Gorkıı ı ego okrýjenıe (1928–1936 gg.)» estelik kitabyn ustatqan-tyn. Estelikter kitabyn oqı otyryp, birqatar derekke qanyqtyq.

« – Ilııas, Almamen tanysyp qoı. Bul seniń qaryndasyń, bir týǵanyń. Alma – úlken erlik jasaǵan qyz. Men onyń ómirine qyzyǵa qaraımyn. Ol týraly jazýymyz kerek, – dedi Alekseı Maksımovıch mereılenip. – Alma, Ilııas – Qazaqstannan kelgen qurmetti qonaǵym. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basshysy. Keńesshil ıdeıadaǵy qalamger. Biz ekeýmiz qol alysyp tanystyq. Alekseı Maksımovıch oǵan men týraly qyzyq oqıǵalardy aıta bastady. Ilııas sondaı zııaly edi. Ol da repressııa qur­bany bolǵan», dep jazypty. Sony­men, bul Alma kim boldy dep otyrǵan bolarsyz?

Alma men jýrnalıst Lıýbov Chýlja­nova, Máskeý, 1998

Sýrettegi áıel – Alma Qusurǵasheva. Keıinnen aty-jónin Polına Tımofeevna Tımofeeva-Kýsýrgasheva dep ózgertken. Altaı aımaǵynan, túrkitildes halyqtyń biri ‒ shor ultynan shyqqan qaıratker. Ol 1906 jyly 6 mamyrda Protoka (qazirgi Bezrýkovo) aýylynda dúnıege kelgen. 1917 jyly 11 jasynda 3 synyptyq serkovno-prıhodskoı mektebin óte jaqsy támamdaǵan. Sosyn Kýznesk, Bıısk gımnazııalarynda oqyǵan. 1920 jyly komsomoldar qataryna ótip, Myskidegi balalar úıiniń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldy, onda ol eki jyl jumys istegen.

1924 jyldyń jazynda oǵan Máskeýge oqýǵa bılet alý úshin Tomǵa, gýbernııa­lyq komsomol komıtetine kelý kerek­tigi týraly jedelhat keledi. 18 jastaǵy Polınanyń aldynda Tomǵa qalaı jetýge bolady degen suraq týyndady. Ol kezde qazirgideı poıyz bolmaǵan. Onyń ákesiniń Tomǵa minip barýǵa turarlyq aty da joq eken. Sodan keıin Polına Tombyǵa qaıyqpen jetýge bolatynyn túsinip, Tom ózeniniń boıymen raftıng jasaý ıdeıasyn júzege asyrady. Ol balalar úıindegi dosy ári kómekshisi Shýra Ýrýhpae­va­ny birge oqýǵa shaqyrdy. Kýzneski­­­­­­den qa­ıyq satyp­ alǵan olar aıý­dan qor­qyp, qa­ıyqtyń as­tyn­da jaǵada túnep, Tomǵa 9 kún júzip je­tedi. Sheg­lov­ski­den (qazirgi Ke­me­rovo) ótip bara jatqan­da, kom­somoldar olar­dy jaǵada mý­­zy­­ka­men qarsy al­ǵan. Sodan ke­ıin «Krasnyı Sıbırıachka» jýrnalyna eki komsomol qyzdyń qaıyqpen Tomǵa bilim izdep bar­ǵany týraly «Halyq tarıhynda tuńǵysh ret» degen maqala ja­rııalanǵan.

Gýbernııalyq komsomol komı­teti ony Más­keý­degi Iosıf Stalın atyndaǵy Kúnshyǵys halyqtary ýnıversıte­tine (KÝTV) joldaǵan. Máskeýge kelgen Polına tez qonystanyp, belsendi komsomol múshesi bolady. Ol tarıh fakýltetinde oqıdy. Birneshe ret ýnıversıtet komsomol bıýrosynyń múshesi bolyp saılanady. Ýnıversıtette júrip partııa qataryna qabyldanady. 1928 jyly ýnıversıtetti bitirer aldynda ony Halyq aǵartý komıssary Lýnacharskıı shaqyryp alyp, Lenıngradta jańadan qurylǵan Soltústik halyqtar ınstı­týtynyń oqý isi jónindegi prorektory qyzmetin usynady, biraq Polına áli jas ekenin aıtyp, tájirıbesi joqtyǵyn alǵa tartyp, mundaı jaýapty qyzmetten bas tartqan.

Ýnıversıtetti bitirgennen keıin ol Iаkýtııaǵa jumysqa jiberilýge tıis edi. Biraq Alekseı Maksımovıch Gorkıı­diń arqasynda ol Máskeýde qalyp, aspırantýraǵa túsedi. Aspırantýradan keıin Polına Tımofeeva Máskeýdegi Injener-kommýnaldyq ınstıtýty, Zań ınstıtýty, Ekinshi medısına ınstıtýty sekildi joǵary oqý oryndarynda jumys istep, «Partııa tarıhy», «Fılosofııa» pánderinen sabaq bergen. Ár jyldary Qıyr Shyǵys, Latvııa, Lıtva, Estonııa, Grýzııa jáne Ázerbaıjanǵa baryp, jetekshi partııa qyzmetkerlerine dáris oqyǵan. Biraz jyl Máskeý qalalyq keńesiniń depýtaty bolypty.

1928 jyly mamyrda Gorkıı otbasymen Italııadan Máskeýge keledi. Eki aptadan keıin Gorkıı Polına Tımofeevamen tanysqan. Áıgili jazýshy «Krasnyı Sıbırıachka» jýrnalyna jarııalanǵan atalǵan maqalany oqyp, «bolashaqta jazýym kerek» dep janyna buryshtama soqqan. Gorkıı KÝTV-qa habarlasyp, shor qyzyna izdeý salady. Jazýshynyń saratovtyq eski dosy Elena Malınovskaıa Polınany Gorkııdiń úıine ertip baryp, tanystyrady. Elena Konstantınovna Búkilreseılik Ortalyq atqarý komıteti janyndaǵy Soltústik halyqtary jónindegi komıtette jumys istegen jáne hakas, shor, altaı halyqtarynyń mádenıetin zertteýshi edi. Jazýshy Polına Tımofeevany úıine keshki asqa ózi izdep taýyp, shaqyrǵan eken.

Álemge áıgili jazýshynyń dastar­qanyna belgili tulǵalar, jazýshylar kóp jınalady. Túski astan keıin Gorkıı Polınamen sóılesti. Sibir, mádenıet qaıratkerleri týraly kóp biletin. Polına oǵan ózi týraly, Gornaıa Shorııa týraly aıtyp berdi. Osy alǵashqy kezdesýden keıin Polınany Gorkıı otbasyna jaqyndatyp, qonaqqa shaqyra bastady.

Alekseı Maksımovıch Máskeýge kel­gennen keıin Polına Tımofeevna Gorkııdiń otbasynda qonaqta jıi bolatyn. Polına ár jaz saıyn Qyrymdaǵy Gorkıı saıajaıy – Tesselıde demalady. О́miriniń sońǵy jylynda Gorkıı Tesselıde segiz kún boldy. Alma ony kútip, janynda bolǵan. Gorkıı Polı­nanyń Máskeýge oqýǵa barý úshin qaıyqpen Tomǵa 9 kún boıy ózenmen júzip kelgenin óz aýzynan qaıta estip, qaıran qalady. Tipti Gorkıı oǵan ol týraly áńgime jazǵysy keletinin aıtady: «Men Máskeýge oralǵanda seni janyma otyrǵyzyp qoıamyn, al sen menimen birge áńgime jazasyń. Sen Lomonosovtan da úlken erlik jasadyń, óıtkeni oǵan qaraǵanda táýekelge bardyń. Ol jaıaý júrdi, ony saýdagerler jetektedi, al sen sýǵa batyp ketý nemese basqa baqyt­syzdyqqa ushyraý úshin ár mınýt sa­ıyn táýekelge bel baılap, 9 kún ózen boıymen júzdiń». О́kinishke qaraı, Gorkıı bul josparyn júzege asyryp úlgermedi.

Alma Qusurǵashevanyń ómiri erekshe oqıǵalarǵa toly bolǵan. Ol Alekseı Gorkııdiń dosy ǵana bolǵan joq, ony Iosıf Stalın, sondaı-aq orys revo­lıý­sıo­nerleri Nıkolaı Býharın, Vasılıı Blıýher, Valerıan Kýıbyshev tanyp-bil­gen. Keńes jazýshysy Alek­sandr Fadeev, fran­sýz jazýshysy Romen Rollan syndy aza­mattarmen jaqyn aralasqan.

Az ulttan shyqqan qaıratker qyz 2000 jyly 3 maýsym kúni 94 jasynda ómirden ótipti. Onyń eki uly jáne bir qyzy bolǵan.

Altaılyq jýrnalıst Lıýbov Chýl­janova 1998 jyly Máskeýge Alma Qusurǵashevany izdep baryp, suhbattasypty. Suhbatta Alma Gor­kıı­men birge túsken sýrettiń syryn baıan­daıdy. Ustazy Alekseı Gorkıı qaı­tys bolǵanda, Almanyń kúıeýi Petr Krıýchkov jazýshynyń páterin mýzeı­ge aınaldyryp, jaqsy jumys istep júredi. 1938 jyly NKVD Petr Krıých­kov­ty qamaýǵa alady. Sol kezde NKVD Gorkıı mýzeıindegi kóptegen qujat pen foto­sýretti tárkilegen. Alma Alekseı Maksımovıch, Ilııas úsheýi túsken fotony jasyryp úlgergenin aıtady. Keıin Ilııastyń qamalǵanyn estip, onyń beınesin sýretten qıyp tastaǵan eken... «Ker zamanda talaı tarıhı foto órte­nip ne qıylyp ketti», dep eski kúnderdi ókinishpen eske alady. Tómendegi sýretten osy oqıǵanyń mánin túsinesiz.

Eldos TOQTARBAI,

I.Jansúgiruly qoǵamdyq qorynyń prezıdenti