Osydan bir jyl buryn elimizdiń shyǵysynda lıtıı ken orny ashylady, ol 15 mlrd dollar paıda ákeledi degen sarynda aqparat tarady. Keıin bul másele kómeski tartyp qaldy. Negizi, mundaı ken oryndary álemde kóp-aq. Ony ıgerý tıimdi me, tıimdi emes pe, másele sonda. Kóp jaǵdaıda ony paıdalaný tıimsiz bolǵandyqtan qor retinde eseptemeıdi, resýrs retinde esepteıdi. Bizdiń aqparat quraldary «boljam boıynsha sırek metaldar qory 20 mln tonnadan asady, 300 metr tereńdikte, ortasha quram – tonnasyna 700 gramm» dep jazǵan. Jańalyq bolsyn dep jaza beredi. Shynymen ras bolsa, áldeqashan AQSh, Qytaı nemese Reseı ıgerýge aralasar edi.
Geologııa salasynda mynadaı túsinik bar (Keńes odaǵynan beri kele jatqan túsinik) – memleket geologııa baǵytyn baqylaýda ustaýy kerek, bul salaǵa ınvestısııany ózi quıyp, ózi ken oryndaryn ashyp, solaı ıe bolyp otyrýy kerek degen sııaqty. Bir qaraǵanda durys kórinedi. Qaıbir jyldary Geologııa mınıstrligin qaıta ashý kerek degen sııaqty pikirler aıtyldy. Nege bulaı aıtady? Sebebi bul – memleketten aqsha alyp otyrýdyń múmkindigi. 30 jylda geologııa salasynda aıtarlyqtaı jańalyq bolǵan joq. Osy salaǵa qatysy bar komıtetter men mekemeler bıýdjetten bólingen aqshany ıgerip keldi. Ásilinde, bul salany jeke, táýelsiz mekemelerge berý kerek. Sebebi ár ınvestor aqshasyn muqııat eseptep, óziniń qyzyǵýshylyǵymen, yntasymen jumys isteıdi. Bul oraıdaǵy memlekettiń fýnksııasy – ınvestorlarǵa ákimshilik barerdi azaıtyp, bıýrokratııa batpaǵyna túsirmeı, qolǵabys etý, olardy yntalandyrý. Sol kezde jańa ken oryndary kóbirek ashylady.
Qazir ınvestorlar keri qaıtyp jatyr. 2024 jyl tarıhymyzdaǵy eń az ınvestısııa tartqan jyl boldy. Osy jyldyń kórsetkishteri de máz emes. Bul ne degen sóz? «Joǵarydan tómenge qaraı» degen júıe asa nátıjeli bolmaı tur. Sebebi bizdegi ákimshilik kedergilerdi joımaı, ınvestorlar kele qoımaıdy. Eger ózimiz daıyn bolsaq, ınvestorlar joǵary jaq aıtpasa da, keler edi. Basshylar aıtyp jatyr, aıtyp jatyr, biraq ınvestısııa keletin emes. Demek, astynda problema bar. Salyq kodeksi áli kúnge shetelden ınvestor tartatyn tıimdi quralǵa aınala almady. Keńes odaǵynan qalǵan baqylaý júıeleri – geologııa komıteti, ortalyq barlaý komıteti sııaqty mekemeler geologııada túrli qatań talaptar ornatyp tastaǵan. Bul júıelerdiń quzyreti basym kezde ınvestorlardyń elimizge aıaq basýy ekitalaı. Budan shyǵatyn qorytyndy – bizge ońtaıly ákimshilik reforma kerek.
Munaı ýchaskeleri áli de bolýy múmkin. Biraq aýqymdy ýchaskelerdiń bar ekenine senbeımin. Mysaly, Qashaǵan sekildi. Qashaǵan keńes zamanynda jer qatparynan bilingen bolatyn. Ol kezde tájirıbe men tehnologııa bolǵan joq. Sol sebepti, táýelsizdik alǵan soń baryp shetel ınvestorlary kelip, ıgerdi. Menińshe, mundaı kólemdegi munaı ken orny bizde qalǵan joq. Bar bolsa osy kúnge deıin anyqtalar edi.
Biraq orta jáne kishi ken oryndary tabylýy múmkin. AQSh-ty osyndaı kishigirim, shaǵyn ken oryndary álemdegi alpaýyt munaı óndirýshi elge aınaldyryp otyr. Olarda ulttyq kompanııa degen túsinik joq bolǵandyqtan, bári birdeı – jekemenshik kásiporyndar. Sóıtip, olar «kóp túkirse kól bolar» degen ustanymmen naryqty ıgerip jatyr. Al bizde munaıymyzdyń 70%-yn 3 ken orny shyǵarady. 90% munaıymyz 10 kompanııadan ǵana shyǵady. Bul jaqsy emes. Nege? Sebebi biz 10 ken ornyndaǵy munaıǵa táýeldimiz. Al Amerıka munaıynyń 90%-yn on myńdaǵan ken ornynan shyǵarady. Sáıkesinshe, mıllıondaǵan adam sol ken oryndarynan jumys tapqan. Biz bolsaq iri ken oryndaryn iri kompanııalarǵa berý kerek, solar basqarýy kerek, halyq solarǵa jumys isteýi kerek deıtin keńes odaǵynan «muraǵa» qalǵan «gıgantızm» uǵymynyń quryǵyna túsip qalǵanbyz.
Aragidik «ınvestorlarmen tıimdi kelisimshart jasaýymyz kerek», «mámile kezinde ulttyq múddeni bıik qoıý qajet» dep aıtyp jatamyz. Alaıda munyń bári qashpaǵan sıyrdyń ýyzynan dámetýmen teń nárse. Búıtý kerek, sóıtý kerek dep daýryǵamyz, biraq kelip «aqsham mine, maǵan jerińdi, kenińdi kórset» dep otyrǵan ınvestor joq. Áýeli ınvestor taýyp alaıyq, oǵan jaqsylap jaǵdaı jasaıyq, sosyn baryp ortaq sharttardy kelise beremiz.
Bizge eń aldymen ınstıtýsıonaldyq, qurylymdyq reforma kerek ekenin taǵy da aıtqymyz keledi. Aýqymdy reforma jasalmaǵandyqtan qazir ınvestısııa tartý isinde, jańa ken oryndaryn ashý máselesinde tyǵyryqqa tirelip turmyz.