Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń «Bolashaq» halyqaralyq baǵdarlamasy aıasynda AQSh-tyń Kalıfornııa ýnıversıtetinde taǵylymdamadan ótip jatqan ǵalymdarymyz Kalıfornııa shtatynda týyp, ómir súrgen jazýshylardyń murajaı-úılerine serııalyq ǵylymı ekspedısııaǵa baryp júr. Bul jolǵy saparymyzda belgili jazýshy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djon Steınbektiń týǵan topyraǵyna taban tiredik.
Djon Steınbek – HH ǵasyrda ómir súrgen áıgili amerıkalyq qalamger, qarapaıym adamdardyń taǵdyryn shyǵarmalaryna arqaý etip, sheber sýrettegen realıst jazýshy. Nobel syılyǵyn alǵanda komıssııa onyń shyǵarmalary týraly: «Ol árqashan ádildikke umtylyp, shynaıy sezimdi beıneleý arqyly amerıkalyq armandar men adamgershilik ıdeıalardy kórkem sýretteı bildi. Shyndyqty kórkemdik qýatpen jetkize bilgeni úshin marapattalady», degen negizdeme jazǵan. Qalamger áleýmettik ádiletsizdik, kedeılik, úmit pen kúres taqyryptaryn qamtyǵan. Bul máseleler jazýshy shyǵarmalarynan jıi kórinis tapqandyǵy sonshalyq, Federaldyq tergeý bıýrosy (FBI) jazýshyny baqylaýǵa alyp otyrǵan. Ol Gollıvýdta jumys istegen, birneshe ssenarıı jazyp, kitaptary boıynsha kóptegen fılm túsirilgen.
Dańqty sýretker AQSh-tyń Kalıfornııa shtaty, Salınas qalasynda 1902 jyldyń 27 aqpanynda dúnıege kelgen. Steınbektiń kóptegen shyǵarmasyna arqaý bolǵan bul shaǵyn qala – Kalıfornııanyń ortalyq jaǵalaýynda ornalasqan, aýyl sharýashylyǵy jaqsy damyǵan aımaqtardyń biri. Ol bul jerdi «Salınas ańǵary» dep atap, tabıǵatyn sheber sıpattaǵan, birneshe shyǵarmasyna arqaý etken. Olardyń ishinde «Qahar júzimi» (The Grapes of Wrath), «Edemniń (Jumaqtyń) shyǵysy» (East of Eden), «Tyshqandar men adamdar týraly» (Of Mice and Men) shyǵarmalary bar.
Djon Steı̆nbektiń qoldanǵan zattary
Bizdiń alǵashqy toqtaǵan jerimiz Salınas qalasynyń ortalyǵynda ornalasqan Djon Steınbekke arnalǵan Steınbek ulttyq ortalyǵy (National Steinbeck Center) boldy. Bul jer Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy bir ǵana avtorǵa arnalǵan eń úlken tanymdyq jáne bilim ortalyǵy sanalady. Sebebi munda jazýshynyń ómiri men shyǵarmashylyǵy, murasy týraly aqparat berip qana qoımaı, kóptegen arnaıy baǵdarlama men is-shara ótkiziledi. Olardyń birinshisi «Steınbek jas avtorlar» (Steinbeck Young Authors) baǵdarlamasy – Steınbek ulttyq ortalyǵy uıymdastyratyn, orta mektep oqýshylaryna arnalǵan tegin baǵdarlama. Jıyrma jyldan astam ýaqyt uıymdastyrylyp kele jatqan baǵdarlama oqýshylardyń saýattylyǵyn damytyp qana qoımaı, olardyń jazýǵa degen súıispenshiligin kishkentaı júrekterine uıalatyp, shyǵarmashylyq qabiletterin jetildirýge yqpal etip otyr. Baǵdarlama aıasynda jyl saıyn joǵary synyp oqýshylaryna «Jazý kúni ( Day of Writing)» uıymdastyrylady. Bul is-sharada arnaıy tańdalǵan oqýshylar tájirıbeli jazý jattyqtyrýshylarynan jeke sabaq alý múmkindigine ıe bolady. Sabaqtar oqýshylarǵa sheberlikterin shyńdap, shyǵarmalaryn jetildirýge baǵa jetpes baǵyt-baǵdar beredi.
«Kópqyrly oqytý tájirıbesi» baǵdarlamasy 6–8-synyp oqýshylarynyń esse jazýǵa qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar baǵdarlamada jazýdy endi bastap kele jatqan jas qalamgerler keń aýqymdy stılde, sonyń ishinde baıandaý, fentezı, poezııa syndy túrli janr arqyly oılary men sezimderin erkin jetkizýge múmkindik alady.
Steı̆nbek ulttyq ortalyǵy
«Jetistikterdi toılaý, marapattaý jáne bolashaqqa kózqaras» baǵytyndaǵy jumysta ulttyq Steınbek ortalyǵy jańa talanttardy dáriptep, iriktep alynǵan shyǵarmalardyń antologııasyn basyp shyǵarady. Oqýshylardyń jetistikterin keń aýqymda tanystyryp, jas qalamgerlerge «Fox Theater» sııaqty bedeldi sahnalarda marapattaý keshin uıymdastyrady. Bul baǵdarlamalar jas talanttardy únemi damytýǵa yntalandyrady, bıylǵy jetistikter keleshektegi odan da aýqymdy tabystarǵa jol ashady deıdi. Ortalyq jazýdy áli meńgermegen, balabaqsha jasyndaǵy balalarmen baratyndardy da eskergen. Olarǵa Steınbektiń sýreti jáne shyǵarma keıipkerleriniń kelbeti beınelengen boıamaq (raskraska) usynady. Bunyń ózi kishkentaı kelýshilerdiń de ádebıetpen alǵashqy tanystyǵyn qyzyqty ári kreatıvti etýge múmkindik beredi.
Steınbek ulttyq ortalyǵy oqýshylarǵa ǵana emes, eresekterge de túrli baǵdarlama usynǵan. Mysaly, murajaı isi, kitaphana salasynda qyzmet etýdi qalaıtyn jas mamandarǵa taǵylymdamadan ótý múmkindigi qarastyrylǵan. Taǵylymdamadan ótý tegin. Úmitkerge qoıylatyn eń basty talap – Djon Steınbek, onyń ádebıettegi orny, sondaı-aq Salınas qalasynyń tarıhı konteksi týraly bazalyq bilimge ıe bolýǵa tıis. Osy talapqa saı kelseńiz boldy, tegin taǵylymdamadan óte alasyz. Qandaı keremet, jas mamandar úshin taptyrmas úlken tájirıbe.
Djon Steınbek álemine ekspedısııanyń kelesi núktesi Djonnyń týǵan jáne balalyq shaǵy ótken úı boldy. Bul úı 1897 jyly salynǵan, Vıktorııa dáýiri stılindegi (Queen Anne style) sándi úı. Steınbek otbasy bul úıdi 1900 jyly satyp alyp, sol jerde balalary ósip-jetiledi. Bul úı Steınbek ulttyq ortalyǵynan eki oram tómen ornalasqan. Dál osy úıde bolashaq Nobel syılyǵynyń laýreaty ekinshi Djon Steınbek dúnıege kelip, balalyq shaǵyn ótkizedi. Úıdiń joǵarǵy qabatynda jazýshynyń alǵashqy shyǵarmalary dúnıege kelgen shaǵyn bólmesi bar. Jazýshy osy úıde júrip tabıǵatpen, eńbek adamdarymen etene tanysyp, ómir boıy jazýyna arqaý bolǵan rýhanııat irgetasyn qalady. Ol bul týraly óziniń estelikterinde bylaı dep jazady: «Kishkentaı kezimde anam úıdiń terezesinen kórinetin egis alqabyna qarap turyp: «Adam balasy osy jerden ǵana shyndyq tabady», deıtin. Sol sóz meniń búkil ómirlik baǵytymdy aıqyndap berdi». Iаǵnı bul úı – Steınbek shyǵarmashylyǵynyń qaınar kózi, onyń ómir boıǵy taqyryptarynyń negizi qalanǵan meken.
Jertólesinde «The Best Celler» atty Djon Steınbektiń kitaptary men estelikter dúkeni jumys isteıdi. Biz de osy jerden qazaq tiline aýdarylyp, balalar men jasóspirimder serııasy boıynsha «Mazmundama» baspasynan jaryq kórgen «Tyshqandar men adamdar týraly» kitabynyń túpnusqa tilde jazylǵanyn aldyq.
«Qyzyl ponı» shyǵarmasyna qoı̆ylǵan eskertkish
Eń qyzyǵy, úı tarıhı-mádenı nysan retinde ǵana saqtalmaǵan, qazirgi tańda murajaı-meıramhana retinde qyzmet etedi. 1973 jyly osy úıdi «Valley Guild» uıymy (Salınas ańǵarynyń ónimderin nasıhattaıtyn, kórkem aspazdyqty baǵalaıtyn segiz isker áıel qurǵan uıym) satyp alyp, muqııat jóndeýden ótkizip, 1974 jyly 27 aqpanda Djon Steınbektiń týǵanyna 72 jyl tolǵan kúni meıramhana retinde kópshilikke esigin ashty. Onda seısenbiden senbige deıin túski as usynylady. Basqa kúnderi murajaı retinde saıahatshylardy qarsy alady. Sebebi úıdiń qabyrǵalaryndaǵy Steınbek otbasyna tıesili sýretter men estelikter, ózderi qoldanǵan zattary qaz-qalpynda saqtalǵan jáne meıramhanaǵa erekshe sán berip tur. Tipti tamaq ishýge kelgen adamdardyń ózin jazýshynyń ómirine tereńirek úńilýge múmkindik beredi. Bizdiń ekspedısııa músheleri úshin buryn kórmegen, tyń ıdeıamen jasalǵan jazýshy murajaıy boldy.
Bul mekemeniń meıramhana qyzmetin qosa atqaratyndyǵyna qaramastan, 1995 jyldyń sáýir aıynda «E.Clampus Vitus» uıymy úıdi «Ádebı mura nysany» dep jarııalasa, 2000 jyldyń tamyz aıynda AQSh-tyń ulttyq tarıhı oryndary tizimine engizildi.
Osy mekemeler óz jumysyn meıramhanada jergilikti jańa ónimderden daıyndalǵan taǵamdardy usyný, otandyq jáne sheteldik qonaqtar úshin ekskýrsııa uıymdastyrý, kitaptar men kádesyılar satý arqyly júrgizedi. Taǵy bir baıqaǵanymyz, qyzmetkerlerdiń kóbisi eriktiler ekeni tańǵaldyrdy.
Steınbek ulttyq ortalyǵy men tarıhı úı-murajaıy – jazýshyny tanystyrýmen ǵana shektelmeı, jas urpaqqa shabyt berip, shyǵarmashylyqqa baýlıtyn oryn. «Steinbeck Young Authors» baǵdarlamasy, «Jazý kúni», marapattaý keshi, jas jazýshylar antologııasy – bári Steınbek rýhyn qazirgi qoǵammen baılanystyrýdyń úlgi alarlyq jarqyn mysaly.
Tarıhı úıde ashylǵan meıramhana jergilikti mádenıetti dáriptep, qonaqtarǵa ádebıetpen rýhanı baılanys ornatýǵa múmkindik bergen álemdik deńgeıdegi biregeı mádenı eksperıment. Olaı deıtinimiz bul meken bizge ótken men búginniń toǵysqan, ádebıet pen qoǵamnyń úndesken ortasyndaı kórindi. Sapar sońynda Steınbek álemi áli de bolashaq urpaqty oılanýǵa, jazýǵa jáne ózgertýge jumys istep tur degen oı túıdik.
Jańagúl SÁMETOVA, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń Kalıfornııa ýnıversıtetindegi stıpendıaty, PhD
AQSh, Devıs