Este joq eski zaman jylnamalarynan jıi kezdesetin Jankent qalasy Syrdyń tómengi aǵysyndaǵy iri ekonomıkalyq jáne saıası ortalyq bolǵany anyq. Kóne túrki tilinde Iаngıkent, arab zertteýshileri ál-Karıat ál-Hadısa, parsy jylnamashylary Dıh-ı-naý dep tańbalaǵan shahar ataýynyń aýdarmasy jańa qala degendi bildiretin edi.
Tarıhı derekterden bólek, túrli ańyzǵa da arqaý bolǵan ejelgi qala ornynda arheologııalyq zertteýler júrgizilip kele jatqanyna 20 jyldyń júzi aýdy. Arheologter jumysy qala ornyn qazýmen bitpeıtini anyq. Osy ýaqyt aralyǵynda Jankentten tabylǵan jádigerler saraptamadan ótip, qalanyń «jasy» ár kezeńdegi saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik jaǵdaı týraly jańa baılam jasaýǵa negiz bolyp otyr.
2023 jyldan beri Túrki akademııasy men Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti Jankenttegi arheologııalyq zertteýdi birlese júrgizip keledi. Akademııa bastamasymen sanǵasyrlyq tarıhy bar arheologııalyq mura tabylǵan qazba alańy tumshalanyp, eskertkish stella ornatyldy.
Ýnıversıtet ǵalymdarynan bólek Iа.Gýlıamov atyndaǵy Samarqan arheologııa ınstıtýty men Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýtynyń Astana fılıaly mamandary qatysqan qazba jumysy Jankent arheologııalyq eskertkishin jan-jaqty zerttep, saqtaý jáne túrki halyqtarynyń tarıhı-mádenı murasyn keńinen nasıhattaýǵa sep bolyp otyr.
Túrki akademııasynyń prezıdenti Shahın Mustafaev Syrdarııa oǵyzdarynyń astanasy bolǵan Jankent Edil-Oral óńiri men Máýerennahr, Hazar qaǵanaty men Horezm arasynda mańyzdy saýda jáne mádenı baılanys torabyna aınalǵanyn atap ótti.
«Túrki akademııasy basa nazar aýdaratyn negizgi salanyń biri – tarıhty tiriltetin arheologııa. Byltyr akademııa tarapynan Mańǵystaý óńirinde oǵyz-qypshaq dáýiriniń qorymdaryn zertteýge arnalǵan ǵylymı ekspedısııa uıymdastyryldy. Osy kúni Mońǵolııadaǵy Nomǵon jazyǵynda Túrki qaǵanaty dáýirine jatatyn memorıaldyq keshenge qatysty dala jumysy jalǵasyp jatyr. Osynyń bári – ortaq muramyzdy jandandyrý maqsatynda júzege asyrylyp jatqan jobalar. Al Qorqyt ata ýnıversıtetimen birlese júrgizilgen jumys aıasynda arheologter qurylystar tarıhyn, halyqtyń ár kezeńdegi turmys-tirshiligin zertteýge nazar aýdardy. Zertteý kezinde tabylǵan jádigerler úlgileri zerthanalarǵa jiberildi. Tabylǵan zattar qonys tarıhyn VII–VIII ǵasyrlardan bastaýǵa bolatynyn kórsetip tur. Qazba jumysy kezinde buryn-sońdy kezdespegen kúmis teńgeler tabylyp, qazir zertteýge jiberildi. Jalpy, Jankent jádigerleri kúlli túrki jurtyna ortaq mura. Búgingi stella men qazba ornyn tumshalaý tarıhı máni zor murany keleshek urpaqqa jetkizýdiń qamy», dedi ol.
Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń basqarma basshysy Rıga Onaeva birlesken bastamaǵa sáttilik tilep, mınıstrdiń Alǵyshatyn tabystasa, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń prorektory Maınur Bóribaeva jumys nátıjesi boıynsha tolymdy monografııa ázirlenip jatqanyn aıtty. Oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasy basshysynyń orynbasary Qýanysh Januzaqov tilektestigin bildirdi.
Samarqan arheologııa ınstıtýtynyń mamany Aısulý Iskanderova úsh jylǵy jumystyń basty jańalyǵy – IX ǵasyrǵa tán kúmis teńgeler ekendigin aıtady.
«2023 jyldan bastap qazbalar sıtadeldiń kireberis qaqpalary men turǵyn úılerde, sondaı-aq qalanyń shahrıstan bóliginde júrgizildi. Darııanyń tómengi aǵysyndaǵy ortaǵasyrlyq qala ornyndaǵy aýqatty otbasy panalaǵany bilinetin úı ornynan kúmis teńgeler men oǵyzdardyń basty totemi qoshqar músininiń bútin tabylýy VII–X ǵasyrlarda Syrdarııa óńirindegi túrki-oǵyz mádenıetiniń qalyptasý jáne damý satylaryn naqtylaýǵa múmkindik berip, orta jáne tómengi Syrdarııa aımaqtaryndaǵy etnostyq júıeler týraly túsinikterdi aıtarlyqtaı keńeıtedi», dedi ol.
Arheologter ejelgi qaladaǵy turǵyn jáne sharýashylyq ǵımarattardyń qurylymy onyń ınfraqurylymy damyǵan ortalyq bolǵanyn kórsetetinin aıtady. Úsh jyl boıy júrgizilgen qazba jumysy nátıjesinde Jankenttiń materıaldyq mádenıetin aıǵaqtaıtyn kóptegen qundy tarıhı jádiger tabylypty. Kúmis teńgeden bólek buryn-sońdy kezdespegen keramıka úlgileri, qola buıymdar, oshaq mańynda qoldanylǵan qoshqar basy beınesindegi tuǵyrlardyń túrli órnektelgen túrleri erekshe nazar aýdartady.
Arheolog Aısulý Erjigitova birlesken bastama aıasyndaǵy qazba jumysy qorytyndysymen tanystyryp ótti. Erekshe úlgide jasalǵan qumyralardan bólek qaladan tabylǵan qundy jádigerdiń biri – ejelgi dastarqan. Ony as iship bolǵannan keıin áshekeıli betin syrtqa qarata súıep, sándik jıhaz retinde paıdalanǵan.
Keramıka salasynyń mamany Gúlmıra Ámirǵalına qalashyq ornyna zertteý júrgizilgen 20 jylda 30 myńǵa jýyq keramıkalyq zat tabylǵanyn aıtady. Túrki akademııasymen birlesken jumys aıasynda shyqqan shyraǵdan qoıǵysh quty erekshe mura bolyp tur. Tórt buryshyna taýeshki beınesi túsken mundaı zat basqa óńirlerde kezdespeıdi. Jalpy, bul jádigerler jankenttikterdiń janýar men ot beınesine aıryqsha nazar aýdarǵanyn bildiredi.
Arheolog Seıdaly Bilálovtiń pikirinshe, Jankent talaı jas úshin ǵylymǵa jol ashyp, tájirıbe alańyna aınalǵan shahar. Úsh jylda qorǵanys júıesin zertteýge den qoıǵan ǵalymnyń aıtýynsha, tek osy baǵytta qalanyń soltústik-batysynan 450 sharshy metr bolatyn aýmaq arshylyp, eki qurylys kezeńin dál anyqtaýǵa múmkindik týǵan. Qazǵanda kúrek basy jeńil arshylatyn topyraq astynda súımen siltegende ázer oıylatyn qatty qabat jatyr. Zamanynda dos ta, dushpan da qyzyǵa kóz tikken Jankenttiń sońǵy kezeńinde qorǵanys qaqpasyna kádimgi kúıdirilgen kirpishter kóp paıdalanylypty. Bir ókinishtisi, olardyń kóbi patshalyq Reseı dendeı engen kezinde salynǵan qurylysqa jumsalyp ketkeni. Ǵalymdar matematıkalyq modeldeý jolymen XIX ǵasyr ortasynan beri qala aýmaǵynan 1 mln-ǵa jýyq kúıdirilgen kirpish qoldy bolǵanyn anyqtaǵan.
«Bıyl shýrf salyp, qala qurylysynyń 3 kezeńnen turatynyn anyqtadyq. Qazir tabanymyzdyń astynda sol úshinshi kezeńde salynǵan ǵımarattar jatyr. Alda «Qazrestavrasııa» mekemesi tarapynan arshylǵan bóligin saqtaý, tumshalaý jumysy bastalady. Jalpy, 16 gektar qalany bıiktigi 6-7, qalyńdyǵy 5 metr bolatyn qorǵanmen qorshaýdyń ózi shahardyń ekonomıkasy damyǵan ortalyq bolǵandyǵynyń belgisi», deıdi arheolog.
Jergilikti ǵalym, Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti Arheologııa jáne etnografııa ǵylymı ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri Jetesbı Sultanjanov «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda bastalyp, keıin jergilikti bıýdjet, Túrki akademııasy kómegimen jalǵasqan jumys elimizdiń orta ǵasyrlyq tarıhyn zertteýde jańa serpin bergenin aıtyp otyr. Arheologter zertteýler barysynda sol tustaǵy halyqtyń dinı-nanymy týraly da derek izdeıdi. Qala aýmaǵynan ǵıbadat oryndary anyqtala qoımaǵanymen, jeke úıler oryndarynan tabylyp jatqan qoshqarmúıizdi dinı-ǵuryptyq buıym qataryna jatqyzady. Ǵalymdar «shaharda ıslam dininiń yqpaly baıqala bastaǵan tusta otqa tabynýshylar úılerinde jasyryn túrde ǵuryptar óteýi múmkin» degen boljam jasaıdy.
Qala ornyna arheologııalyq zertteýler bastalǵaly beri mamandar 1 500 sharshy metr aýmaqty ashqan. Jetpiske jýyq arshylǵan bólme orny shahar aýmaǵyndaǵy baspanalardyń bir úlgide salynǵanyn kórsetip tur. Osydan biraz jyl buryn aspan asty mýzeıin jasaý bastamasy da qolǵa alynyp, bir bólmege sol kezeń turǵyndary tutynǵan zattar men adamdar músini qoıyldy. Barlyq bólmeniń ortasynda ashyq oshaq jasalyp, janyna qoshqarmúıiz qoıylǵanyn ańǵarýǵa bolady.
Arheologter qala «jasyn» anyqtaý úshin qazǵan tereńdigi 6 metrlik ordy da kórdik. Radıkarbon saraptamasy qalanyń eń alǵashqy qabaty sanalatyn or túbinen alynǵan topyraqtyń VI–VII ǵasyrlarǵa tán ekenin kórsetipti. Bul osyǵan deıin qala irgesi qalandy degen kezeńnen de ári ketedi. Jańa saraptamalarǵa súıengen ǵalymdar qala VII–XI ǵasyrlar aralyǵynda ómir súrgen degen boljam jasap otyr.
Jyldar boıy júrgizilgen arheologııalyq qazbalar nátıjesinde ejelgi qala beınesi birte-birte aıqyndalyp keledi. Al ondaǵy tabylǵan jádigerler kúlli túrki jurtyna ortaq muraǵa aınalyp otyr.
Qyzylorda oblysy,
Qazaly aýdany