Qazaq handyǵynyń bastaýlary men tarıhı dáýiri

Memlekettiń astanasyna aıryqsha mán berildi. «О́tiken qoınaýynda otyrsań, – delingen Kúltegin eskertkishinde, – máńgi eldigińdi saqtaısyń». Bizdiń oıymyzsha, túrkilik «Máńgi El» ıdeıasynyń astanamen baılanysta dúnıege kelýi qalyptasqan memlekette ǵana múmkin qubylys. Qazaq handyǵynyń tarıhı tamyrlary tereńde jatyr. Ony XV ǵasyrdaǵy, tipti, onyń aldyndaǵy úderistermen shekteý metodologııalyq qısynsyz ári ǵylymı tanymǵa qııanat. Qazaq handyǵy tarıh sahnasyna shyqqan taǵdyr anyqtaǵysh sáttiń, aıryqsha serpilistiń mándi belgilerin tanı bilýdiń máni zor ekenin joqqa shyǵarmaımyz.

Degenmen, naǵyz ǵylymı tanymǵa obektıvtilik, júıelilik, damý ustanymdaryna júginý jarasqan. Onyń ústine Qazaq handyǵynyń tarıhyn Orda Ejen alǵashqy hany (HIII ǵ.) bolǵan Aq Ordadan, Orys hannan (HIV ǵ.) bastaýdy dáıektegen zertteýler jaryq kórgeni jáne bar. Bizdiń oıymyzsha, máseleniń tap osylaı qoıylýy teorııalyq-metodolo­gııalyq turǵydan dáıeksiz ári ulttyq memleketimizdiń qadirin ashatyndaı aqı­qat­qa aparatyn umtylys emes. О́ıt­keni, Aq Orda ımperııalyq daǵdarysy asqynǵan Altyn Ordadan bólinip shyqqanymen óziniń, halqynyń táýelsizdigin qorǵaı almady, birde Toqtamysqa, birde Aqsaq Temirge, birde Ábilqaıyrǵa baǵynyshty kún keship, memlekettik shekarasy qalyptaspaı, etnostyq tutasýy aıaqtalmaı, tarıh sahnasynan túsip qalǵan saıası qurylym. Bul – bir.

Ekinshiden, qazaq halqy, eń bas­tysy – tili HIII ǵasyrda da, HIV ǵasyrda da qalyptasyp bitken joq. Ulty qalyptaspaǵan jaǵdaıda ulttyq memlekettiń shańyraq kóterýi múmkin emes qoı.

Úshinshiden, eger Aq Ordanyń geografııalyq-aýmaqtyq ornalasýy bir zamandarda qazirgi Qazaqstan jerin alyp jatqan edi, bılik basynda Qazaq handyǵyn qurǵan Kereı men Jánibek sultandardyń arǵy atalary otyrdy ǵoı degen tujyrymdardy basshylyqqa alatyn bolsaq, handyǵymyzdyń tarıhyn birden Joshy ulysynan bastaýymyzǵa týra keledi. Bul – Shyńǵys hannyń Qazaqstandy jaýlaýyn, qazaq etnogenezin tejegenin aqtaý degen sóz. Al mundaı ustanym ornyǵa qalsa, mońǵol shapqynshylyǵynan áride bastaý alǵan tarıhı sabaqtastyqty joqqa shyǵaratyny óz aldyna, ol saq-úısin, baıyrǵy túrki, oǵyz-qypshaq memleketteriniń ulttyq tarıhymyzdaǵy mán-mańyzyn ekinshi qatarǵa ysyrǵanmen para-par.

Tórtinshiden, Aq Ordany alǵashqy qazaq memleketi retinde qabyldaý ult tarıhyndaǵy Noǵaı ordasynyń, Moǵolstannyń ornyn elemeýge soqtyrady. Mogoldardyń túrkilik tegin, rý-taıpalyq quramy Uly júz ben Orta júzdiń tarıhynda aıryqsha oryn alatynyn bilimpaz shyǵystanýshy V.P. Iýdın baı derektik negizde dáıektegen bolatyn. Qazaq handyǵy qurylmaı turǵanda-aq Aq Orda ómir súrýin toqtatsa, Noǵaı ordasy men Moǵolstan Qazaq handyǵymen birde tabysyp, birde shabysyp, HVII ǵasyrǵa deıin memlekettiligimizdiń taǵdyryna tikeleı áser ete aldy. Ári-beriden keıin, Kereı men Jánibek sultandarǵa handyqty qurýǵa jer bólip bergen Moǵolstan bıleýshisi emes pe?

Besinshiden, ulttyq tarıhymyzda Qazaq handyǵynyń alar orny erekshe ekenin Shoqan da qoldaǵan edi. Sonymen, HV ǵasyrdyń ekinshi jartysynda (1465 j.) Qazaq handyǵy Eýrazııanyń saıyn dalasynda kem degende eki myńjyldyq tarıhty art­ta qaldyrǵan memleketter men halyqtardyń ómirsheń jıǵan-tergenin, mándi belgilerin, qaǵıdalaryn, salt-dástúrin, ádet-ǵurpyn qabyldaı, boıyna sińire, jetildire jalǵastyryp, ózine ǵana tán qadir-qasıetimen, daralanýymen alǵashqy qadamyn jasady. Álemdik tarıh keńistigi kóginde jańa juldyz jandy.

Handyq dáýir satylary

Qazaq handyǵy alǵashqyda ortalyqtanǵan, keıin ár júzdiń ǵana basyn qosqan, sońynda bytyrańqy, óńirlik shekteýli, resmı moıyndalmaǵan qurylym mártebesimen 382 jyl (1465-1847) ómir súrdi. О́ziniń jáne azamattarynyń egemendigin saqtaý qabilet qarymyn, ishki-syrtqy saıasatynyń zamana syn-qaterine tótep bere alýyn, ulttyq qaýipsizdikti tıisti dárejede qamtamasyz etýin eskere otyryp, handyq dáýir eki satydan turady dep esepteımiz. Qazaq handyǵy shańyraq kótergen shaqta álem orta ǵasyrlardyń sońǵy dáýirine aıaq basyp, irgeles Máskeý memleketi men Qytaı meılinshe kúsheıe tústi.

1453 jyldan Osman ımperııasynyń tarıhy bastaldy. Batys Eýropa qaıta órleý qarsańynda turdy. Babalarymyzǵa aqylmen, qaıratpen, júrekpen bolashaqqa jol salýǵa týra keldi. Babalarynyń tájirıbesi men taǵylymyn boıyna jııa dúnıege kelgen sátinen handyq tól tarıhynyń klassıkalyq ǵasyrlaryn bastap ketti. Klassıkalyq saty úsh ǵasyrǵa jýyq sozylyp, 1715 jyly Táýke hannyń qaıtpas saparǵa attanýymen aıaqtaldy. Osynaý zamandy klassıkalyq dep aıdarlaýymyzdyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, Qazaq handyǵy bir sátke táýelsizdiginen aıyrylǵan joq.

Tipti, HVI ǵasyrdyń jazba deregi «Badaı al-Vakaı» qazaqtar elin «Qazaqstan» dep ataǵany handyqtyń nyǵaıǵanyn kórsetse kerek. El basyna kún týǵan sátter az emes edi. Jońǵar men qytaı da, qyrǵyz ben ózbek te, orys pen qalmaq ta qazaq jerine tamsana qaraýmen boldy. Biraq olar, Kúltegin jazýynda aıtylǵandaı, «Igi, bilgish kisilerdi, ıgi, batyl kisilerdi qozǵalta almady. Bir kisi jańylsa, rýhy, halqy tuqymyna deıin qalmas edi».

Árıne, Qazaq handyǵynyń kúsheıýine kórshi memleketterdiń ishindegi alaýyzdyq, ózara qyrqysýlar, máselen, shaıbanıdterdiń, ashtarhanıdterdiń, Noǵaı ordasyndaǵylardyń bılik úshin talasy sebep bolǵanyn da eskerýimiz kerek.

Ekinshiden, táýelsizdiktiń arqasynda qazaq halqynyń qalyptasýy túpkilikti aıaqtaldy. Qıly taǵdyrmen qazaqtar quramyna kirgen túrkilik, túrkilik emes taıpalar tegis qazaqtanyp ketti. Qazaqtyń tili, minezi, ádet-ǵurpy, rý-taıpalyq qurylymy, oıyndary, etnopedagogıkasy, fılosofııasy, óneri, bolmys-bitimi daralanǵany tap osy tus.

Úshinshiden, kúndiz otyrmaǵan, túnde uıyqtamaǵan bıleýshiler men sany úzdiksiz ósken halyq ulan-ǵaıyr jerin anyqtap, shekaralaryn bekemdedi, Qazaq handyǵy halyqaralyq sýbekt dárejesine kóterildi. A.Levshın, Sh.Ýálıhanov, T.Shonanuly zertteý­lerinde HVI ǵasyrda-aq qazaqtar qazir­gi Qazaq­stan aýmaǵyn qonystanyp otyr­ǵany dáıektelgen. Al ortaǵasyrlyq Shyǵys qoljazbalarynda Qazaq handyǵynyń ózbektermen, Reseımen, Aýǵanstanmen, Iranmen, Úndistanmen, Túrkııamen saıası jáne saýda-sattyq baılanystar ornatqanynan derekter molynan kezdesedi.

Tórtinshiden, bılik júıesi tarmaq­talyp, zań shyǵarý, atqarý jáne sot salalary naqty ornyqty. Memlekettik bıliktiń bir adam qolynda nemese jalǵyz ákimshilik quzyrynda shoǵyrlanýyna jol bermeıtin tetikter múdirissiz jumys istep turdy. Bıler ınstıtýty sheshiminiń han jarlyǵymen birdeı dárejede atqarylǵany osyǵan aıǵaq bolsa kerek. Handyqty basqarýshylardyń áleýmettik ıerarhııasynda hannan basqa bıler, sultandar, batyrlar, tarhandar, qojalar, aqsaqaldar jaıǵasty. Dástúrli bıliktiń shet jaǵasyn ǵana kórip qalǵan A.Levshınniń tańdanysyn jasyra almaı: «Vse sosedı kırgız-kazakov ýpravlıaıýtsıa ılı monarhıcheskım ılı  despotıcheskım pravlenıem, vse rodstvennye ım narody jıvýt v rabstve, dostoınom sojalenııa, a onı pochtı sovsem ne znaıýt podchınennostı, ý nıh ne sýshestvýıýt daje nı ımıa poddanogo, nı ımıa vladelsa. Iаvlenıe ochen lıýbopytnoe dlıa polıtıkov!», dep jazǵany bar.

Besinshiden, memleket pen quqyq qarym-qatynasy rettelip, «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», áz Táýkeniń «Jeti jarǵysy», ıslam dininiń gýmanızmge toly qaǵıdalary handyq ómirin dala demokratııasynyń arnasyna túsirdi. Azamattyq, qarjylyq, otbasylyq, qylmystyq quqyqtardyń alǵashqy úlgileri men baptary klassıkalyq zaman úshin beımálim emes edi. Adamnyń ómiri, bostandyǵy men bas erki dala demokratııasynyń ózegin qurady.

Altynshydan, memleket, quqyq jáne azamattar arasyndaǵy aqnıet izgilik pen dala demokratııasy qoǵamnyń turaqty da kúsh jınaı damýyna jol ashty. Máselen, klassıkalyq 250 jyl ishinde 17 qazaq hany bılik basynda otyrǵan eken, ıaǵnı árqaısysyna orta eseppen 14-15 jyldan keledi. Árıne, bul ýtopıster men marksıs­ter armandaǵandaı áleýmettik birtekti, qaýymdar men azamattar arasynda syılastyq pen úılesim tolyq saltanat qurǵan, «árkimge eńbegine qaraı, árkimnen qabiletine qaraı» materıaldyq ıgilikti teńdeı bólgen qoǵam emestin. Qaıshylyǵy bılik tóńiregindegi qaqtyǵystardan kórinis beretin. Áıtpese, Marǵasqa jyraýdan (HVII ǵ.) qalǵan: «Eı, qataǵannyń han Tursyn, Kim aramdy ant ursyn, Jazyqsyz eldi eńiretip, Jer táńirisip jatyrsyń, Han emessiń, qasqyrsyń, Qara albasty basqyrsyń, Altyn taqta jatsań da, Ajaly jetken paqyrsyń Eńsegeı boıly Er Esim Esigińde kelip tur: Alǵaly tur janyńdy, Shashqaly tur qanyńdy!». degen joldar búginge jeter me edi.

Aýyz ádebıetinde saqtalyp qalǵan osynaý qaqtyǵys tarıhy jazba derektermen dáleldenip otyr: 1627 jyly Esim han Tashkentti bılep turǵan Tursyn hannyń basyn alady. Biraq, tutastaı alǵanda, Qazaq handyǵy syrtqy jaýlaryna des bermegeni, el ishinde qoǵamdyq kelisimdi, halyqtyń egemendigin, bıliktiń tepe-teńdigin saqtaı alǵany aqıqat. Qazaq halqy men bıleýshileriniń serpindi damýmen klassıkalyq satyda qol jetkizgen iri jetistigi – básekege qabiletti qoǵam túze alǵany. Orta ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵy alys-jaqyn kórshilerimen az soǵysqan joq. Sonyń bárine tótep bergeni ekonomıkalyq, saıası, ıntellektýaldyq, rýhanı, demografııalyq áleýetiniń bıik deńgeıge kóterilgenin aıǵaqtaıdy. Al ol alda tosyp turǵan «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamada», oryspen, qytaımen, ortaazııalyq bıleýshilermen taıtalasqan, egesken jyldarda ózin aqtady.  

Abylaı: kóne shyndyqqa jańa kózqaras

Qazaq handyǵynyń shańyraq kóterýi – halqymyzdyń tarıhy men taǵdyryndaǵy uly betburys. Al onyń nyǵaıa órkendeýi Eýrazııa bolashaǵyna pármendi áser etti. Sol ilgerileý men maqtanysh ulttyq sanamyzǵa óshpesteı jazylǵany sonshalyq, táýelsizdik tusynda handar men bılerge, batyrlar men sultandarǵa qurmetimiz jańa serpinmen syrtqa shyqty. «Máńgilik El» ıdeıasynyń ómirsheńdigine bul da bir aıǵaq-dálel ekeni sózsiz. Táýke hannyń dúnıeden ozýymen Qazaq handyǵy óz tarıhynyń ekinshi satysyna aıaq basty. Ony syndarly  saty dep aıdarladyq. Hronologııalyq sheńberi 1715-1847 jyldar, ıaǵnı Kenesary hannyń qasiretimen tuıyqtalady. Sonyń aldynda ǵana 1801 jyly Pavel I patshanyń jarlyǵymen qurylǵan Bókeı handyǵy tarqatylǵan (1845 j.) bolatyn. HVIII ǵasyr qazaqtyń «Elim-aıla­ǵan» ǵasyry. Shoqan ol ǵasyrdy «qan­dy qyrǵyn» («krovavyı»), «jantúr­shigerlik» («ýjasnyı»), «jaýgershilik» («rysarstvo») ǵasyry dep sıpattaǵan edi. HIH ǵasyr «Zar zaman» atandy.

El basyna týǵan syn saǵaty HIH ǵasyrdyń ortasyna qaraı handyqtyń birjolata joıylýy­men aıaqtaldy. Táýelsizdigimizden, eldigimizden aıy­ryla bastaýymyzdyń qupııasy júzge bólinýde de emes, jońǵarmen soǵysta da emes. Bar pále tehnologııalyq damýdyń jalynan ustaı almaǵanymyzda,  yndyny buzyq eýropalyqtardyń ot qarýyn ıelengeninde jatyr. HVIII ǵasyrda Reseıdiń artıllerııasy, Anglııanyń kemesi qylysh pen naızaǵa ámbebap «batyr bir oqtyq» ekenin aldyǵa tosty. Qalaı desek te, 1723 jylǵy apat, 1731, 1740 jyldarda Kishi júz ben Orta júzdiń Reseıge bodandyqty qabyldaýy, otarlaýshylardyń Atyraý men Arqaǵa, Altaıǵa suǵyna kirýi, Reseı men Qytaıdyń «bólip al da, bıleı ber» saıasatyn jymysqylyqpen júzege asyrýy – bári klassıkalyq zamanaýı qundylyqtardyń irgesin shaıqady.

Sol tusta tarıh sahnasyna shyqqan Abylaı táýelsizdikti saqtap qalýdyń basty sharttarynyń biri handyq bılik tizginin nyq ustaý dep bildi. Shynynda da, Uly Dalanyń shańyraǵyn shaıqaǵan «Aqtaban shubyryndydan» keıin kúshti handyq bıliksiz qazaqtyń el bolýy ekitalaı edi. Áıgili bıleýshi maqsatqa jetý úshin baryn saldy. Shoqan Ýálıhanov jazǵandaı, qazaqtyń eshbir hany Abylaı sııaqty sheksiz bılik quzyretine ıe bolǵan emes. Abylaıdyń ana sútimen daryǵan, qatygez ǵasyr shyńdaǵan memleketshildigi jońǵarlar talqandalǵannan keıin Altaı, Jetisý úshin Qytaımen teke-tires kezinde tolyǵymen aqtaldy. Al  qarsylas osal emes edi.

Birinshiden, Qazaq elin ózine qaratý nıetin birde ashyq, birde jasyryn bildirip jatty.

Ekinshiden, jońǵarlardan bosaǵan jer burynǵy ıesi – qazaqtarǵa qaıtarylmaıtynyna senimdi bolatyn. Memleketshil tulǵa Abylaı bir ortalyqqa baǵynǵan handyq qurýdy ańsady. 1771 jyly han saılanýymen Orta júz ben Uly júz aımaqtarynda osynaý uly ıdeıany birsydyrǵy júzege asyrdy da. Zań shyǵarý, atqarý, sot bıligin qolyna shoǵyrlandyrýǵa tyrysqany ras. Al bul álemdik-tarıhı mańyzy bar talpynys retinde baǵalanýy kerek. Kóshpeli ómir saltyndaǵy halyqtar temirdeı tártippen ortalyqtanǵan memleket qura alatynyn HIII ǵasyrda Shyńǵys han kórsetse, otyryqshy halyqtyń kapıtalıstik qatynastarǵa aıaq basqanda da saıası bytyrańqylyqtan shyǵýy ońaı emestigin XVIII ǵasyrdaǵy Germanııa taǵdyry dáleldedi. Munda 300-den astam knıazdik bar edi.

Abylaı tusyndaǵy Qazaq handyǵyn máni men mazmuny boıynsha jańǵyrý áleýetinen aıyrylǵan dástúrli qurylym dep ataǵan jón bolar. Onyń ortalyqtanbaý negizinde irgeles alpaýyt elderdiń qysymy, sodan týyndaǵan áleýmettik-ekonomıkalyq faktorlar jatyr. О́nerkásiptik óndiris boı kótermegendikten ári ulttyq valıýta qabyldanbaǵandyqtan eldiń ishki naryǵy áljýaz kúıde qaldy, ıaǵnı óńirler men aımaqtardyń ózara aralasýy jáne jaqyndasýy turaqtanbady. Áıtpese, qaǵaz, sııa tárizdi usaq-túıekti han basymen syrttan surar ma edi. Alym-salyq rettelmeı, memlekettik bıýdjet te túzilmedi. Soǵystan túsken olja memlekettiń baılyǵyn, ekonomıkalyq negizin nyǵaıtýǵa qyzmet etpedi, saýǵaǵa ketti.  Bul da bılikti ortalyqtandyrýǵa septespedi. Bir ortalyqqa baǵynǵan memlekettiń qalyptaspaǵany Abylaıdyń janyn kúızeltti, saıası dramasyna aınaldy. Bul oǵlan kezindegi dramadan – Saryarqada sandalǵannan áldeqaıda aýyr ári saldary da salmaqty edi.

Máselen,  Qytaı elshisiniń 1757 jylǵy kúzde jazǵan myna málimetinen biraz jaıdy uǵynýǵa bolady: «Qazaqtardyń maly kóp, baı turady, – delingen derekte. – Degenmen, olar ózara tym berekeli emes. Al Abylaı bolsa, ol árqashan álgi qazaqtardyń minez-qulyqtaryna boıusynyp, solardyń yńǵaılaryna qaraı is basqarady eken. Ol maǵan birneshe márte: «Men senderdiń basqarý júıelerińe óte qyzyǵamyn. Biraq qazaǵym óz minez-qulqynan aıyryla almas, oǵan amal qansha – mańqa aqty dep murnyńdy kesip tastamaısyń ǵoı», degendi aıtty». Jońǵarlar talqandalǵannan soń araǵa 7-8 jyl salyp Abylaı qyrǵyzben jáne Qoqanmen soǵysty. Ol qazaq jerin saqtaýdan, saýda-kerýen joldaryn baqylaýda ustaýdan týyndaı qalǵannan góri ortalyqtanǵan bılikti ornatýdy ańsaıtyn saıası dramanyń jemisi edi.

XIX ǵasyrda 40 jyl ómir súrgen Bókeı handyǵy da, 10 jyl Reseı otarlaýshylarymen aıqasqan Kenesary da qazaq qoǵamyn «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan» bıikke kótere almady. Shynaıy azattyq halyqtyń bostandyǵy, jerge ıelik, saıası erkindik ekenin han Kene tereńnen uqqanyn Reseı patshasy Nıkolaı 1-inshige jazǵan hatynan baıqaımyz. «... Sizdiń arǵy babalaryńyz, al bizde meniń atam Abylaı patshalyq qurǵan ýaqytta, – delingen hatta, – halyq beıbit jáne tynysh jaǵdaıda ómir súrdi, ony eshkim buzǵan emes. Eki jaq ta ózara saýda jasady; bizdiń jurtymyzǵa eshqandaıda salyq salynǵan joq. Al onda keıingi mezgilde bári ózgerdi, bizdiń halqymyzdan salyq jınala bas­tady, oǵan basqa da túrli tarshylyqtar jasalyndy. Burynǵy jasalynǵan beıbit kelisimdi buzyp, sizdiń tómengi qaraýyńyzdaǵy basshylaryńyz búkil qazaq halqy Reseı bodandyǵyna qarady dep jalǵan kórsetti, sonyń nátıjesinde meniń Abylaı atama qarasty jerlerge segiz dýan ornady. Bul bizdiń halqymyz úshin óte qaıǵyly jaǵdaı, ásirese, oǵan salyqtyń salynýy ókinishti-aq. Sondyqtan da bizdiń bútin qazaq halqymyz tarshylyq kórmeı, tynysh rahatty ómir súrse eken dep, Uly mártebelim, sizge ótinish aıtýǵa ózimizdi baqytty sanap, bizdiń halqymyzdy sol buryńǵy kúıinde qaldyryp, dalamyzda ornalasqan segiz okrýgtik dýandar men ózge de mekemelerińizdi joıýyńyzdy suraımyn». Árıne, talap oryndalmady. О́lkede otarlaýmen asqynǵan daǵdarys ár qyrymen kórinis beredi.

Birinshiden, Qazaq handyǵy ýnıtarly tutastyǵynan aıyryldy.

Ekinshiden, bir ortalyqqa baǵynǵan bılik júıesi ydyrady.

Úshinshiden, ulttyq ekonomıkaǵa, áleýmettik uıymdasýǵa, qoǵamdyq-saıası qatynastarǵa tán tabıǵı-yrǵaqty damý zańdylyqtary zorlyqpen óreskel buzyldy.

Tórtinshiden, Marǵasqa jyraý aıyptaǵan bılikshilik talas endi bılik pen halyq arasynyń alshaqtaýymen tolyqty. Syrym Datuly, Isataı men Mahambet bastaǵan kóterilister syndarly satydaǵy handyqtyń bolashaǵy bulyńǵyr tartqanyn aıǵaqtaıdy.

Janaq aqynnyń (1770-1856) Rústem tórege aıtqan aıyptaýlary bizdiń oı-tujyrymymyzdy qýattaı túsedi: Han túńildi bul kúnde halyqtan da, Hannan múlde halyq ta jalyqqan ba?! Halyq – darııa, han – balyq emes pe edi? Sýdan shyqsa jan keter balyqtan da. Hannan qaırat, baıynan qaıyr ketip, Telmirgen teńdigi joq el bolǵan kez. Qaıǵyń – azyq, ermegiń – sher bolǵan kez. Elmen araz, tatýyń bir bolǵan kez. Jýan qamshy toı bastar kósem boldy, Elirmeli eki esti sheshen boldy, Bı ketti maldylardyń aıtaǵynda, Pálendi muqatyp ber deseń boldy. Qysqasy, handyq pen táýelsizdiktiń taǵdyry báske tústi. «Aqtaban shubyryndy» qasiretimen qazaq halqy jer betinen joq bolyp ketýge shaq qaldy. Úshten ekisi qyryldy, júzdegen myńy kórshi memleketterge bosyp, egemendiginen aıyryldy, assımılıasııa­landy.

Birneshe urpaq aqyl-qaıratpen jınaǵan jer Abylaı hannyń dúnıeden ozýymen talapaıǵa ushyrap, shekara buzyldy. Kedeıshilik jaılady. Sońǵy han Kenesary opat bolǵannan keıingi 70 jyl boıy qazaq halqy qorǵansyzdyń kúnin keshti. Endi, mine, táýelsizdikten keıin sonyń bári umyt bolyp, tórt qubylasy túgel eldikke qol jetkizdik.  Elbasynyń «Máńgilik El» ıdeıasynyń rýhynda keler kúnge nyq qadam basyp, árqaısymyz óz úlesimizdi qosý jolynda kelemiz.

Hankeldi Ábjanov,

Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent-múshesi. Handyq bastaýlary

ALMATY.