«Kókjal dáýir» keńistigi

Áý basta klassık jazýshy, Eńbek eri Ábdijámil Nurpeıisov negizin qalaǵan osy uıymnyń tizginin Bıgeldi myrza ustaǵannan beri biraz ıgi ister atqaryldy. «Biz qazaqpyz» atty jobanyń aıasynda Amerıka Qurama Shtattarynda elimizdiń klassık jazýshylarynyń úzdik shyǵarmalarynyń aldyńǵy legi aǵylshyn tiline aýdarylyp, jaryq kóre bastady. Alǵashqylardyń biri – qazaq óleńiniń darabozy Muqaǵalı Maqataevtyń tańdamaly jyrlary. Ekinshisi – sóz sańlaǵy, qazaq balalar ádebıetiniń kóshbasshysy Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» povesi boldy. Muhıt asyp, Batys álemine jol tartqan álgi shyǵarmalardyń ekeýin de AQSh-tyń Nıý-Iork qalasyndaǵy «Metropolitan Classics» kompanııasy jaryqqa shy­ǵaryp, tusaýy da sonda kesildi. Týyn­dylarǵa arnaǵan ańdatpasynda baspager kompanııa elimizdiń qanatty ádebı týyndylarynyń tomaǵasyn sypyryp, aǵylshyn tildi álemge ushyrý ıdeıasyn alǵash Londonda tý etip kótergen de, sosyn ol ıdeıany júzege asyrý úshin aıanbaı ter tókken Halyqaralyq Pen-klýbtyń Qazaqstan tarmaǵynyń prezıdenti Bıgeldi Ǵabdýllın ekenin ataı otyryp, oǵan dán rızashylyq bildirgen bolatyn.

2018 jyly qazaq Pen-klýby uıym­dastyrǵan birinshi forým óz jumysyn «Qubylmaly álemdegi zamanaýı áde­bıettiń róli» degen taqyrypqa arnady. Oǵan qazaq­standyq jazýshylarmen qatar álemniń 16 elinen qalamgerler qatysty. 2019 jyly ótkizilgen ekinshi forýmǵa 18 memleketten 81 jazýshy atsalysty. Qazaq Pen-klýbynyń 2022 jylǵy úshinshi forýmy «Jastar sóılesin! Jastar týraly sóz» degen atpen nátıjeli ótti.

Bedeldi uıymnyń «Biz qazaqpyz» jobasy odan beri de sátti jalǵasyn taýyp keledi. Máselen, Anglııanyń «The Russell Press Ltd» syndy aıtýly baspasynan Muhtar Áýezovtiń «Qaraly sulý», «Kókserek», «Qarash-qarash», «Qorǵansyzdyń kúni» syndy uly týyndylary men «Qıly zaman» povesi toptastyrylǵan «Beauty in mourning» («Qaraly sulý») atty jınaǵy 2013 jyly irgeli halyqaralyq «Amazon» ınternet-dúkeni arqyly birden satylymǵa shyqty. Oralhan Bókeevtiń «Kisikıik» áńgimeler jınaǵy da «Man-deer and other stories» degen ataýmen 2018 jyly Londonda ja­ryq kórdi. Qazaq Pen-klýby Oljas Súleı­menovtiń «Kod slova», Ábish Kekilbaevtyń «Ańyzdyń aqyry», Gerold Belgerdiń «Tańdamaly», Sma­ǵul Elýbaıdyń «Aqboz úı» kitaptaryn da aǵyl­shyn tilinde jarııalaýǵa bastamashy boldy.

Endi, mine, 2025 jyldyń maýsym aıynda AQSh-tan jaqsy habar jetip otyr. Bıgeldi Ǵabdýllın men belgili jazýshy Danııar Súgirálınov birlesip osy elde ashqan «Audarma» baspasynan Nurlan Orazalınniń «The wolf epoch» («Kókjal dáýir») atty óleńder jınaǵy jaryq kóripti. Kólemi 324 bettik týyndy kásibı dıktordyń daýysymen jazyl­ǵan 5 saǵat 48 mınýttyq aýdıodıskisimen bir­ge halyqaralyq «Amazon» ınter­net-dúkenine túskenin de aıta ketý kerek. Biz osy aǵylshyn nusqasymen tanysyp shyqtyq.

Jınaqqa aqynnyń 2019 jylǵy «Kókjal dáýir» – «Vremıa volchısa» jına­ǵyna engen «Syrnaıly shaq», «Jerik túnder», «Arǵymaq oılar», «Beımaza kóńil», «Jetinshi qurlyq», «Adamzatqa amanat», «Quralaıdyń salqyny», «Qa­ıyńdar qýraǵan jyl», «Túngi daýys», «Dú­nıeniń jarylardaı jarǵaǵy», «О́zime ózim jat bolyp baram», «Arasynda arýaq­tar men tiriniń», «Jyrǵa tús, júrektegi bar ystyǵym», «Ǵasyrmen qoshtasý», «Shyryldaıdy júrekte bir bolashaq», «Úzdigedi bir daýys aspanymda», «Ja­ńa qazaq emespin... eski de emen», «Qubylaǵa jetim sóz qarady ulyp...», «Aspantaýdan aýǵan kúz», «Táńirmen tildesý» syndy jyr sıklderiniń oryssha nusqasynan aýdarylǵan óleńder toptastyrylypty. Aqynnyń jyrla­ryn orys tiline kezinde O.Ja­naı­darov, V.Antonov, N.Chernova, L.Shash­kova, B.Jylqybaev, A.Matveev, S.Mnasakanıan, T.Vasılchenko jáne Q.Baq­­bergenov syndy tájirıbeli aýdarmashylar tárjimelese, orysshadan aǵylshyn tiline Alisha Owen esimdi kásibı deńgeıi bıik tárjimeshi aýdarypty.

AQSh-ta jaryq kórgen aǵylshyn tilin­degi nusqasyna jazǵan kirispe sózinde Bıgeldi Ǵabdýllın: «Bizdiń tańdaýymyz Nurlan Orazalınge beker túsken joq. Ol – búgingi Qazaqstannyń mańdaıaldy aqyndarynyń biri, oıshyl tulǵa, qoǵam jáne memleket qaı­ratkeri... Aqynnyń ­poe­zııasy tek ádebı shyǵarma emes, sony­men qatar, óz halqynyń tarıhı fılosofııasy men dáýiriniń shejiresi. Onyń jyr álemi ujymdyq jadymyzda uıalaǵan maqtanysh sezimimen de, qaıǵyly sátterimizben de, Otanymyzǵa degen sheksiz súıispenshilik pen halqymyzdyń basyna túsken tarıhı zaýaldarmen de tereń tamyrly úndestik taýyp jatady», – deıdi.

«Kókjal dáýirdi» aǵylshyn tiline aýdarǵan Alısha Oýenniń (Alisha Owen) aqyn poezııasy týraly aǵyl­shyn tilinde jazǵan júrekjardy pikiri de batys oqyrmandaryn beıjaı qaldyrmasy anyq. Ol: «Nurlan Orazalınniń poezııasyn aǵylshyn tiline aýdarý meniń kásibimdegi eń utymdy synaqtardyń biri boldy. Onyń jyrlarynan qazaq tarıhymen biteqaınasqan jan dúnıesiniń yrǵaqtary men sheksiz dalanyń máńgi tynyshtyǵy somdaǵan poetıkalyq úndi sezindim. Qazaq poezııasy, ásirese, Orazalın sııaqty aýzy dýaly, sózi ýáli sheberdiń qolynda tek mazmun jetkizetin qural emes, onyń poe­zııasy dástúrli aýyz ádebıeti men kóshpeli mádenıettiń tereń tamyrlary saqtalǵan tilge tán ıntonasııa men emosııalyq ta­za­lyqty pash etedi. Men úshin eń túıtkildi qıyndyqtyń biri aǵylshyn tilinde analogy joq beıneli jyr joldarynyń tárjimesi boldy. О́ıtkeni Nurlan Orazalınniń poezııasynda táńirlik kosmologııa da, sondaı-aq dalalyq metaforalarmen qatar «kók bóri», «qara jorǵa» sekildi taza qazaqy rámizder de, dombyranyń úni de bar. Men bul beıneli keıipkerlerdi suıyltýdyń ornyna qajet dep tapqan tustarda kontekst usynyp, saqtap qalýǵa tyrystym», – dep jazypty.

Kitaptyń alǵysózi retinde avtor poe­zııasyn erekshe baǵalaǵan Ǵabıt Músirepov, Sergeı Mıhalkov, Shyńǵys Aıtmatov, Oljas Súleımenov, Tuman­baı Moldaǵalıev, Farıza Ońǵarsynova, Felıks Kýznesov, Robert Mınýllın, Tursynbek Kákishev, Rymǵalı Nur­ǵalı, Murat Áýezov, Nadejda Cher­nova, Smaǵul Elýbaev, Baqytjan Qana­pııanov syndy tulǵalardyń qysqa da nusqa pikirlerimen qatar akademık Serik Qırabaevtyń «Rýh táýelsizdiginiń aqyny» dep atalatyn tereń mazmundy essesi aǵylshynsha usynylypty. Marqum Serik Smaıyluly oıyn bylaı túıindeıdi: «Nurlan óleńiniń ishki ıirimi men syry mol. Oı mazalap, tóbesinde jasyn oınap, sezimi diril qaqqan aqyn keýdesinde shoq jaınap turǵanyn kóresiń. Ol álem shyndyǵyna boılaıdy. Adam ataýlyny bólmeı, jalpyǵa ortaq sezimdi jyrlaıdy. Nurlan – adam rýhynyń jyrshysy. Ol rýh tazalyǵyn, beriktigin qalaıdy, soǵan úndeıdi».

Sóz sońyna qaraı, Nurlan aqyn­nyń «Kókjal dáýir» jınaǵynyń aǵylshyn tiline «Vremıa volchısa» dep atalatyn orys tilindegi nusqasynan aýda­rylǵanyn eskere otyryp, «qa­zaq tilindegi aqyn poezııasynyń úni men ózegi orys tilinen aǵylshyn tiline qanshalyqty dál jetti?» degen rıtorıkalyq saýaldyń jaýabyn izder bolsaq, ol jaýaptyń, eń aldymen, esimderi álemge áıgili, alyp qalam ıeleri Shyńǵys Aıtmatov pen Oljas Súleımenovtiń Nurlan Orazalın poezııasy týraly qaǵazǵa túsirgen oı-tolǵamdarynan tabylatyny erekshe sezimge bóleıdi. Mysaly, «Ǵarysh minezdi jyrlar» atty 1997 jyly Bishkekte jarııaanǵan maqalasynda Shyńǵys Aıtmatov bylaı deıdi: «Adamdardyń tanysýy ońaı... Biraq tanysý ońaı bolǵanymen, oı men oıdyń tabysýy, pikir men pikirdiń tamyrlasýy, maqsat-múddeniń sabaqtasýy, oraılasýy qıyn. Meniń Nurlan inimmen aradaǵy tanystyǵymnyń órisi keńeıip, maǵynaly sıpat alǵanyna, shyǵarmashylyq turǵyda sátti sabaq­tastyq tapqanyna qýanamyn...

Nurlan úshin «qarańǵy tún de», «arýaqtarǵa meken bolǵan kók aspan da», «keýdesin qysqan Dáýirdiń qasiretti tolǵaǵy da», bári-bári «júregin julqyǵan Táńir sózindeı» elesteıdi. Aqyn úshin oqshaý eski obalar keshegi «hýndar men saqtardan qalyp qoıǵan oqylmaǵan kitaptaı» kórinedi... Qulaqqa, aqynnyń óz tilimen aıtqanda, «jumaqtyń jaıly bir únindeı» estiletin myna ǵajaıyp, sulý álemniń árbir sáti Nurlan jyrynyń jaratylysyn ashar obrazdy oılaýdyń kórkemdik quraldary sekildi».

Kezinde «Az ı Iа» týyndysymen dúnıeni dúr silkindirgen aıtýly aqyn, aıryqshy tilshi-zertteýshi, dıplomat Oljas Súleımenovtiń «Kúnge arnalǵan duǵa sekildi...» dep atalatyn estelik ma­qalasy da Nur­lan Orazalınniń ǵarysh minezdi jyrlarynyń «Vremıa volchısa» degen ataýmen orys tilinde jaryq kórgen nusqasyna berilgen joǵary baǵa deýge laıyq. Oljas Omaruly bylaı deıdi: «Áli esimde, Muhtar Áýezovtiń Parıj tórindegi júzjyldyq torqaly toıy tusynda aqyn hám dramatýrg Nurlan Orazalınniń sol jıynǵa qatysqan álemge áıgili qalamgerlermen salys­tyrǵandaǵy quttyqtaý sóziniń bas­ty aıyrmashylyǵy – Abaı tilinde sóılegendigi edi. UNESCO-nyń má­jilis zalynda ótken mereıtoılyq sharaǵa jıylǵan jurt aqıyq aqyn ári qoǵam qaıratkeri – Nurlan Orazalınniń shyǵarmashylyǵyna shy­naıy qyzyǵýshylyq tanytqany esimde. Meniń paıymdaýymda, onyń shyǵarmashylyǵynda tamasha ulttyq poetıkalyq dástúr men Batys, Shyǵystyń qýatty shaıyrlyq mektebi biteqaınasyp, úndese úılesip, qamshynyń tisindeı qatar órilip otyrady. Osynaý erekshelik qanatty aqyn týyndylarynyń aýdarmasynda aıqyn kórinip, menmundalap tur. Aqyn jyrlaryndaǵy janartaýdaı atqylaǵan oıly obrazdar aıasyndaǵy burq-sarq qaınaǵan, qaıraqqa janyl­ǵan qýatty sóz aýdarmashysyn odan beter yntalandyryp, yntyqtyra túskeni baıqalady».

Joǵarydaǵy ádebıet alyptarynyń Nurlan aqyn týraly pikiri, oıy qazaq poezııasy deńgeıin, izdenisin, tuǵyryn aıqyndaı túskendeı. Poezııa alyby, birtýar Muqaǵalı Maqataevtyń ult aqynyna qoıǵan talǵam-talaby men óleń sózdegi úmiti eske túsedi:

«Týady, týady áli naǵyz aqyn,

Naǵyz aqyn bal men ý tamyzatyn.

Jesirdiń aıyrylmas syrlasy bop,

Jendettiń kózinen jas aǵyzatyn.

Jyr sózderi jaı bolyp atylǵanda,

Atylǵanda, aspannan oqylǵanda,

Mylqaýlarǵa til bitip, kereń estip,

Janar paıda bolady soqyrlarǵa».

О́mirsheń poezııa úni de, lebi de, tuǵyry da bıik bolǵaı!

Qazaqtyń qaımaǵy buzylmaǵan aımaǵynda týyp-ósip, orta bilimdi qazaq mektebinen alyp, aǵylshyn tilin Almaty shet tilderi ınstıtýtynda meńgerip, Amerıkada úsh jyl, Ulybrıtanııada eki jyl qyzmet istegen kásibı maman retinde aıtarym: aǵylshyn tilinde «The wolf epoch», ıaǵnı, «Kókjal dáýir» degen uǵymdy bildiretin ataýmen AQSh-ta jarııalanǵan Nurlan Orazalın jı­naǵynyń aýdarma nusqasynyń avtory – Alısha Oýen hanym túpnusqanyń názik ıirimin, oı astaryn, muraty men mazmunyn aǵylshyntildi oqyrman suranymyna saı, dáıekti, tııanaqty jetkize bilgen.

«Kókjal dáýirdiń» muhıt asqan dabysy, tabysy – qazaq óleńiniń jańa keńistigi, belesti deńgeıi ekeni kúmánsiz.

Ádil AHMET,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Tótenshe jáne ókiletti elshi,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor