Metallýrgter jyl saıyn shildeniń úshinshi jeksenbisinde kásibı merekesin atap ótedi. Qyz-qyz qaınaǵan qym-qýyt tirliktiń, beınetti, qajyrly eńbektiń eren úlgisin kórsetip, kún-tún demeı el yrysyn eseleýge eleýli úles qosyp júrgen sala mamandaryna qandaı qurmet kórsetse de jarasady. Bıylǵy Jumysshy mamandyqtarynyń jylynda eńbek adamdarynyń mártebesi ósip, mereıi tasyp jatqanda, metallýrgter aldyńǵy shepte turatyny sózsiz.
Eldegi jaǵdaı qandaı?
Tústi metaldy tereń óńdeý kóbeıip, zaýyttarda ónim kólemi ulǵaıyp jatyr. Bul bir kúnde paıda bolǵan ózgeris emes. Keıingi jyldary qabyldanǵan memlekettik sharalardyń, onyń ishinde 2021 jylǵy «О́nerkásiptik saıasat týraly» Zańnyń áseri aıqyn baıqalady. Osy zań arqyly otandyq kásiporyndar shıkizatty London metaldar bırjasyndaǵy baǵadan 5 paıyz tómen baǵada satyp alý múmkindigine ıe boldy. Bul otandyq óndiris úshin naqty kómekke aınaldy. Nátıjesinde, 30-dan astam óndiristik joba iske qosylyp keńeıip otyr.
О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń dereginshe, alıýmınıı óndirisi erekshe qarqynmen damyp jatyr. Byltyr qaıta óńdelgen alıýmınıı kólemi 57 myń tonnaǵa jetken. Bıyl bul kórsetkish 93 myń tonnaǵa jetedi degen úmit bar. 2029 jylǵa qaraı 163 myń tonnanyń aýyly alys emes. Mys óndirisi de artty. Osy jylǵy kórsetkish – 13,2 myń tonna. Bul aldaǵy bes jylda 7 ese ósip, 91 myń tonnaǵa jetýge tıis. Qazirdiń ózinde el ishinde mys óńdeıtin 16 kásiporyn jumys istep tur. Myrysh pen qorǵasyn da – osy tizimde. Myryshtyń ishki óńdeý kólemi keıingi úsh jylda 55 paıyzǵa artyp, 3,6 myń tonnaǵa jetken.
Mereıi ústem metallýrg
Metallýrgııa – strategııalyq sala. Munda tek shıkizat emes, básekege qabiletti ónim shyǵarý árdaıym mańyzdy. Bul úshin rýdany qazyp alyp, balqytyp, qospasyn túzetip, sapasyn baqylap, standartqa saı daıyn ónimge deıin jetkizý qajet. Osy tizbektiń árbir býynynda óshpes tarıh, óz isine janymen berilgen kásibı mamandar bar.
Sol tarıhtyń tiri kýágeri, onyń ishinde sırek metaldardy óndirý isinde orasan eńbek sińirgen tulǵalardyń biri – tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Eńbek dańqy» belgisiniń tolyq kavaleri Tólegen Nurmaǵanbetuly. Aýysym sheberi, aǵa sheber, ýchaske bastyǵy, keıinnen seh basshysy, zaýyt dırektorynyń orynbasary bolǵan ol 1991–1995 jyldary sırek ári qymbat metaldar sehyn basqardy. Ol basqarǵan ujym otandyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen birlesip, óndiris qaldyqtarynan jańa ónimder alý baǵytynda tyń tehnologııalar engizdi. Qazir zeınet demalysynda.
– 1991 jyly alǵash ret reneı qyshqylyn aldyq. Onyń sapasy Japonııa naryǵyna da laıyq boldy. Artynsha qorǵasyn josasyn óndirdik. 1995 jyly álemde tuńǵysh ret osmıı-187 ızotopynyń taza metalyn aldyq. Solaı úlken jetistikterdiń bulaq kózi ashyldy. Metallýrgııada qosalqy sharýashylyqtar bolmasa, negizgi aýyr agregattarda er adamdar jumys isteıdi. Ýchaskelerde temperatýra 1 200–1 300 gradýsqa deıin jetetin. Ásirese, balqyma agregattary, anodty pesh, shteın balqytý úderisi joǵary temperatýrada júredi. Munda jumys isteý úshin tek kúsh emes, tózim men bilim, naqty tártip kerek, – deıdi qurmetti metallýrg.
Ardagerdiń aıtýynsha, otandyq metallýrgııanyń eksporttyq áleýeti joǵary. О́nimderge Qytaı, Túrkııa, Eýropa elderi tarapynan turaqty suranys bar.
– Biraq biz áli de bolsa shıkizatty ǵana eksporttap otyrmyz. Quny joǵary daıyn ónimder shyǵarý jaǵy baıaý. Munda júıeli reforma kerek. Besinshi, altynshy deńgeıdegi tereń óńdelgen metall buıymdaryn shyǵarý arqyly ǵana básekege qabiletti el bolamyz. Bizdegi kenderdiń quramynda renıı, osmıı, germanıı sııaqty óte sırek metaldar bar. Biraq olardy bólip alý áli tolyq jolǵa qoıylǵan joq. Memleket basshysy bul máselege nazar aýdaryp keledi. Qazir ǵylymı zertteý jumystary júrip jatqan shyǵar. Biraq óndiris aýqymynda naqty nátıje kórinip turǵan joq, – deıdi T.Nurmaǵanbetuly.
Temirge taǵdyryn qosqan
Jezqazǵan mys qorytý zaýytynda otyz jyldan asa eńbek etken Saıat Seıitqalıuly metallýrgııa salasynyń ystyǵy men sýyǵyna tózip, óndiristiń órisin kórgen naǵyz eńbek adamy. Ol shıhta kúıdirýshi retinde shoıyn peshtiń otymen, mys balqymasynyń temperatýrasymen kúndelikti jumys istegen tájirıbeli maman. Ýaqyttyń aǵymyna saı ózgergen óndiristi, jańarǵan tehnologııany da kórip, 30 jyldan asa ýaqyt «Qazaqmys» korporasııasynda eńbek etip kele jatyr.
– Buryn pesh mazýtpen jaǵylatyn. Iisi múńkigen qara maı bet-qolǵa jabysyp qalatyn. Jerge tamǵan bir tamshysyn súrtip ketirý múmkin emes. Qazir bári ózgerdi, peshter gazben jumys isteıdi. Taza ári turaqty. Buryn pesh janbaı qalsa, kóp beınet bolatyn. Endi gaz bir qalypty berilip otyrady. Sehtaǵy óndiris úderisi de avtomattandyrylǵan. Buryn konsentratqa qospalar qolmen qosylsa, qazir bári elektrondy júıe arqyly retteledi. Jumysshylar ózine qajetti kólemdi arnaıy panelden basyp tańdaıdy. JBK deıtin konsentrat bolatyn. Buryn ony adamnyń ózi qolmen qosatyn. Qazir arnaıy qurylǵylar arqyly suıyq qospalar ózdiginen mólsherlenip qosylady. Burynǵy beınetpen salystyrǵanda aıyrmashylyǵy jer men kókteı, – deıdi maman.
Aıtýynsha, munda fabrıkadan konsentrat keledi. Sol konsentratqa túrli qospalar qosylyp, peshke túsedi. Peshten keýip shyqqan ónim polınııa peshine jiberiledi. Odan keıin ónim balqytylyp, mys pen shlakqa bólinedi. Bastysy, mys quramy 51 paıyzdan kem bolmaýy kerek. Áıtpese sapa tómendep ketedi.
Saıat Seıitqalıulynyń bir kúndik jumysy qarapaıym kóringenimen, naǵyz dáldik pen baıqaǵyshtyqty talap etedi. Tańǵy aýysym ol úshin sehtaǵy jabdyqtardy túgel sholyp shyǵýdan bastalady. Aldymen aralyq baqylaý alkates rásiminen ótedi. Jumysqa kirispes buryn ár qyzmetkerdiń qaýipsizdigi tekseriledi. Odan keıingi basty kezeń – aldyńǵy aýysymdaǵy kúıdirý jaǵdaıyn qabyldap alý.
Sýret «Egemen Qazaqstannyń» arhıvinen alyndy
– Qandaı temperatýrada kúıdirildi, qandaı qıyndyqtar boldy, qandaı aqaýlar baıqaldy, bárin baqylaımyz. Eger agregattyń jumysy durys bolmasa, ony dereý sheberge habarlap, tıisti shara qoldanamyz. Jumys oryndary óte ystyq. Bizde temperatýra, shań, qysym – bári bar. Biraq tártip saqtalmasa, opyq jeısiń. Sondyqtan tapsyrylǵan isti ǵana oryndap, bekitilgen tártipten shyqpaý – eń basty qaǵıda, – deıdi ol.