Maıdan dalasynda tabysyp, shańyraq kótergen Lıdııa men Aqylbek Qıyqovtar – 61 jyl tatý-tátti ǵumyr keship, eline eńbegi sińgen adamdar. О́negeli ómir joldary da kisi qyzyǵarlyq.
Gvardııa starshınasy Aqylbek Qıyqov – Birjan sal aýdanyna qarasty Qudyqaǵash aýylynyń týmasy. 1941 jyldyń tamyz aıynda 20 jasynda ózi suranyp maıdan dalasyna attanǵan. Aldymen Qaraǵandydaǵy qysqa merzimdi atqyshtar daıarlaıtyn kýrsta oqypty. Aqmolada jańadan jasaqtalǵan 29-dıvızııanyń 294-atqyshtar polkine qabyldanyp, Stalıngrad, Týla, Kıev, Kýrsk mańyndaǵy qııankeski shaıqastarǵa qatysqan. 1942 jyldyń naýryz aıynda ajal ańsaǵan qorǵasyn oq jańbyrsha jaýyp turǵan maıdan dalasynda jaralanyp, emdelip shyqqannan keıin qaıtadan jasaqtalǵan 87-atqyshtar dıvızııasynyń 1378-polkiniń quramynda Stalıngrad qalasyn qorǵaýǵa jiberiledi.
Ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhyndaǵy eń sheshýshi bul shaıqasqa nemister bar kúshin salyp, 30 dıvızııasyn, 500 tankisin jumyldyrǵany belgili. Al Verhnekomskıı hýtory mańyndaǵy urysqa alǵash ret «Tıgr» tankisi qatystyryldy. Fashısterdiń ondaǵy kózdegen maqsaty Stalıngrad túbinde qorshaýda qalǵan feldmarshal Paýlıýstiń armııasyna jol ashý edi. Basymdyqqa ıe bolý úshin eki jaq ta bar kúsh-jigerin sarqa jumsap, alýan túrli aıla-tásilderin qoldanýǵa tyrysyp baqty. Stalıngradtan shamamen 40 shaqyrym jerdegi Verhnııkomskıı hýtory mańyndaǵy surapyl shaıqasta 1358 atqyshtar jáne 55-tank polki entelep kelgen jaýdyń jolyn bógep, qarys qadam keıin sheginbeı, bekinisti ustap turdy. Stalıngrad shaıqasy jaıynda ofıser artellırıst, jazýshy Iýrıı Bondarev «Gorıachıı sneg» romanyn jazdy, keıin fılm de túsirildi. О́kinishke qaraı, osy shaıqasta keńes jaýyngerleri kóp shyǵynǵa ushyrady.
– Ákemniń bólimshesi úsh aıdaı qorshaýda qalyp, áreń degende buzyp shyǵyp, keńes jaýyngerlerine qosylǵan eken, – deıdi Birjan sal aýdanynyń qurmetti azamaty Qaıyrgeldi Qıyqov. – Osy urysta qaza tapqan 960 jaýynger jerlengen baýyrlastar zıratyndaǵy tiziminde 210-nómirmen ákemniń aty-jóni taıǵa tańba basqandaı áli kúnge deıin jazýly tur. Bul aqparatty biz 2016 jyly ǵana bildik. Qyzym Janar soǵysta habarsyz ketkenderdi izdestirip júrgeninde atasy jaıly osy málimetti tapqan. Alǵashynda bárimiz qaıran qaldyq. Maıdannan elge aman-esen oralǵan ákeı dúnıeden ótkenshe óziniń baýyrlastar zıratynda jerlengeni týraly jalǵan aqparatty bilmeı ketti.
Starshına Aqylbek Qıyqov zulym jaýdy óksheleı qýyp, qyzyl áskermen birge Dnepr, Don ózenderin keship ótip, Eýropa jerine aıaq basady. 1945 jylǵy sáýir aıynda Emba ózeni úshin bolǵan qııankeski shaıqasta omyrtqasy men belinen aýyr jaraqat alyp, Lvov qalasyndaǵy gospıtalda emdeledi. Birneshe márte kúrdeli ota jasalǵandyqtan, gospıtaldyń bas áskerı dárigeri jeke kútim jasaý qajet dep nusqaý beredi.
– Sol mańdaǵy áskerı bólimshelerde jaýynger qyzdar urys sál saıabyrlaǵan kezde gospıtalǵa kelip, jaraly jaýyngerlerdi kútedi eken. Qaýmalaǵan qalyń órtke sý sepken qarlyǵash tárizdi janashyrlyqtary ǵoı. Kókshelik erjúrek sarbaz Lvovtaǵy 183-qyzyltýly zenıttik artıllerııalyq polktiń aǵa serjanty Lıdııa Cherverıkovamen osy emhanada tanysady. Lıdııa anamyz bolashaq ómirlik jaryn jan jadyratar jyly sózimen, meıirim tunǵan júzimen, tánine qýat berer shıpaly alaqanymen aıalap, qanshama uıqysyz túnderin ótkizgen. Beıtanys qyzdyń meıirimdiligine, ystyq yqylasyna kóńili tolǵan Aqylbek ákemiz birden unatyp qalsa kerek, – deıdi Qaıyrgeldi aǵa.
Osylaısha maıdan dalasynda taǵdyr tabystyrǵan eki ǵashyq 1945 jyldyń 9 mamyrdaǵy Jeńis kúnin gospıtalda qarsy alyp, jaralaryn emdetip jatqan sarbazdarmen birge qarapaıym úılený toıyn jasaıdy. Soǵys aıaqtalǵan soń birneshe aı Lvovta turady. Keshegi maıdanger balalar kolonııasynyń komendanty Lıdııa áje – sol jerde tárbıeshi.
Kýrsk oblysy Homýtov aýdanyndaǵy Ploskoe selosynyń týmasy Lıdııa Chetverıkova 1940 jyly pedagogıkalyq ýchılısheni bitirip, mektepte sabaq berip júrgen kezinde tutqıyldan basqynshy jaý basyp kirip, eldi mekeni otqa oranady. Mektep ujymy evakýasııalanady. Áıtse de, Otan aldyndaǵy boryshymdy óteımin degen ójet qyz maıdanǵa suranady. Qysqa merzimdi áskerı kýrsty támamdap, Voronej maıdanyna zenıtshi mergen retinde urysqa kiredi. Maıdan dalasyndaǵy ójettigi, erligi eskerilip, aǵa serjant ataǵyn alady. Voronej, Lvov, Kýrsk qalalaryn azat etkeni úshin Qyzyl Juldyz, ekinshi dárejeli Otan soǵysy ordenderimen, «Germanııany jeńgeni úshin» medalimen, bas qolbasshynyń gramotasymen marapattalady.
Denesinde qalǵan snarıad jaryqshaqtarynan kóp zardap shekken ekinshi toptaǵy múgedek Aqylbek ákeı 1945 jyldyń jeltoqsanynda týǵan eldiń tósine oralady. Qarýlas serigi Lıdııaǵa Qazaqstanǵa birge barýǵa usynys jasaǵanda kelisse kerek.
– Ákeı shalǵaıdaǵy Qudyqaǵash aýylyna bolashaq jaryn ertip keledi, – deıdi uly Qaıyrgeldi. – Shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldyń barlyǵy – jergilikti ult ókilderi. Anamyz aýyldastarymen tez til tabysyp ketse kerek. Bálkim, mahabbattyń qudireti shyǵar. Birte-birte qazaqtyń kórkem tili men mazmun-maǵynaǵa baı salt-dástúrin úırengen. Keıin ıslam dinin qabyldap, Márııam esimin alǵan.
Jaratylysynan eti tiri, qolynan is keletin Aqylbek Qıyqov kolhoz ómirine aralasyp, soǵystyń saldarynan kúırep qalǵan aýyl sharýashylyǵyn túzetý isine kirisken. 1947–1975 jyldary Jańarqa selolyq keńesiniń tóraǵasy, Qudyqaǵash, Sáýle ujymsharlarynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary, Qudyqaǵash aýylyndaǵy baılanys bólimshesiniń bastyǵy bolyp jumys isteıdi. Soǵysta kórsetken erligi úshin III dárejeli «Dańq», «Qyzyl Juldyz», II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderimen, «Germanııany jeńgeni úshin», «Erligi úshin» medaldarymen marapattalady.
Lıdııa ana zeınetkerlikke shyqqansha aýyl mektebinde orys tili men ádebıeti páninen sabaq bergen. Surapyl soǵys dalasynda tilegi men nıeti bir arnada toǵysqan Aqylbek ákeı 85 jyl, Lıdııa ájeı 88 jyl ǵıbratty ǵumyr keshti, perzentterin tárbıelep ósirdi, nemereleriniń mańdaıynan súıdi. Maıdangerlerdiń bar bolmysy, kisilik kelbeti, ónegeli ómir joly keıingi urpaqqa ǵıbratty úlgi bolarlyq.
Aqmola oblysy,
Birjan sal aýdany