Osy jyly shildeniń toǵyzy kúni elimizde Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy sýperkompıýter iske qosyldy. Ǵylym men tehnologııalardyń túleýine septesetin sýperkompıýter qarapaıym kompterden qaraǵanda myńdaǵan ese jyldam esepteýge qaýqarly. Máselen, Alem.cloud Ulttyq sýperkompıýter ortalyǵyndaǵy elimizdiń enshisindegi jańa esepteý klasteriniń ónimdiligi óńir boıynsha rekordtyq kórsetkishke ıe - FP8 ádisi boıynsha 2 ekzaflops, dep jazady Egemen.kz.
«Sıqyrly» sýperkompter
«FP8 ádisi, ekzaflops». Tehnologııalyq termındermen tutasqan sóılemimizdi Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Jaslan Mádıev: «Bir ekzaflops – bul bir kvıntıllon, ıaǵnı, 1 sekýndtaǵy mıllıardtaǵan matematıkalyq esepteýlerdiń bir mıllıardy. Al bizde 2 ekzaflops bar. Oılap kórińizshi, álem halqy, ıaǵnı 8 mlrd adam árbir sekýnd saıyn matematıkalyq esepteýler jasaý úshin olarǵa 4 kúnnen astam ýaqyt qajet bolady. Al bizdiń sýperkompıýter ony 1 sekýndta jasaı alady», dep túsindiredi.
Osyndaı qaýqarly esepteý quraly halyqqa qandaı paıda ákele alady? Tarqatyp kóreıik. Birinshiden, sýperkompıýter ǵylymı zertteýler úshin taptyrmas dúnıe. Máselen, ǵaryshtyq modelder jasap, aýa raıyn, jer silkinisin aldyn ala boljap, qaýiptiń aldyn alýǵa qareket jasaýǵa úndeıdi. Al medısına salasynda - dárilerdiń jańa túrin ázirleý, adamnyń genetıkalyq qurylymyn zertteý boıynsha kemel kómekshi. Injenerııa men tehnologııada avtokólikter, ushaqtar nemese zymyrandar jobasyn jasaý kezinde kúrdeli sımýlıasııalardy júrgizedi. Sýperkompıýter qarjy salasynda da qutqarýshy bola alady. Qor naryǵyn taldap, táýekelderdi boljaıdy. Jasandy ıntellekt pen mashınalyq oqytýda da oń dınamıkalyq damýǵa bastap, sansyz málimetterdi óńdep, neırojelilerdi úıretedi. Biz keltirgen tizbek sýperkompıýter paıdasynyń bir parasy ekeni anyq. Sondaı-aq sýperkompıýterdiń esepteý qýatyn neırojeli sheshimderin ázirleýmen aınalysatyn startaptar, ýnıversıtetter men ǵylymı ortalyqtar, memlekettik mekemeler men jeke kompanııalar da paıdalana alady.
Bárin aıtta birin aıt, sýperkompıýter syılaıtyn basty múmkindik eldiń sıfrlyq táýelsizdigi eken.
«Memlekettik organdarǵa tıesili derekterdiń kóbisi – jabyq derekter. Sol sebepti sheteldik sýperkompıýterlerdi qoldaný barysynda belgili shekteýler boldy. Qazaqstan óz sýperkompıýterin iske qosyp, sol shekteýlerden arylyp jatyr. О́ıtkeni endi óz sýperkompıýterimiz arqyly biz memlekettik organdardaǵy barlyq jabyq derekterdi aınaldyryp, memlekettik qyzmet sapasyn arttyratyn dúnıeler jasaýǵa múmkindigimiz bar. Atap aıtý kerek, sýperkompıýter Qazaqstannyń sıfrlyq táýelsizdigin qamtamasyz etedi», dedi Jasandy ıntellekt jáne ınnovasııalardy damytý komıtetiniń tóraǵasy Ǵızzat Baıtursynov.
Al sýperkompıýterdi elge jetkizý Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstrligi men Presight kompanııasynyń strategııalyq áriptestiginiń nátıjesinde júzege asqan.
«Biz AQSh-tan eksporttyq lısenzııa alý sııaqty kúrdeli prosesti eńserip, elge ozyq esepteý tehnologııalaryn ákeldik. Búginde Qazaqstan jasandy ıntellekt salasynda óńirlik kóshbasshy retinde tanylǵan memleket. Bizde adamı kapıtal jaqsy damyǵan, derekterdiń aýqymdy bazasy qalyptasqan. Al sýperkompıýter sııaqty qýatty sıfrlyq ınfraqurylymnyń iske qosylýy jasandy ıntellektti keńinen engizýge, ǵylymı zertteýler júrgizýge jáne eksportqa baǵyttalǵan sıfrlyq ónimderdi jasaýǵa jańa múmkindikter ashady», dedi Presight Kazakhstan óńirlik dırektory Maqsat Qoshýmbaev.
Osylaısha, Qazaqstanda sýperkompıýterdiń iske qosylýy sıfrlyq tehnologııalar, úlken derekter jáne jasandy ıntellekt salalaryn damytýdyń jańa kezeńin ashyp, elimizdiń óńirlik tehnologııalyq kóshbasshy retindegi mártebesin nyǵaıtýǵa jol ashyp otyr.
Álemniń úzdikteri
Qazir álemde sýperkompıýterler kúrdeli klımattyq qubylystardy modeldeýden bastap kvanttyq hımııany zertteýge jáne bıomedısınalyq esepteýlerge deıin ártúrli salalarda qoldanylyp júr. Qýaty sekýndyna trıllıon jáne kvadrıllıon esepteý operasııalarymen ólshenetin jahannyń jyldam sýperkompıýterleri qaı elderde ornalasqan? Ortalyq Azııadaǵy IT-startaptardyń eń iri halyqaralyq tehnoparki Astana Hub usynǵan úzdik bestikti nazarlaryńyzǵa usynamyz.
1.OLCF - 5 (Hewlett Packard Enterprise Frontier) - ol Frontier retinde belgili, álemdegi eń qýatty sýperkompıýterlerdiń biri. Ol kúrdeli ǵylymı zertteýler men ınjenerlik esepteýler júrgizýge arnalǵan. OLCF-5-bul eksaflopsııalyq ónimdilik deńgeıi bar álemdegi alǵashqy sýperkompıýter, ıaǵnı ol sekýndyna kvadrıllıonnan astam esepteý operasııalaryn oryndaı alady. AQSh-ta Tennessı shtatynyń Oýk Rıdj qalasynda Oak Ridge Leadership Computing Facility derekter ortalyǵynda ornalasqan.
2.Aurora(Intel) - qýaty 1 ekzafloptan asatyn sýperkompıýter-álemdegi ekinshi qýatty sýperkompıýter. Aurora jumysyna Ponte Vecchio serııasyndaǵy 63 744 Intel Data Center GPU Max prosessory jáne Sapphire Rapids serııasyndaǵy 21 248 Intel Xeon CPU Max prosessory jaýap beredi. Sýperkompıýter sonymen qatar jalpy syıymdylyǵy 220 petabaıt jáne maksımaldy ótkizý qabileti sekýndyna 31 terabaıt bolatyn 1024-ten astam saqtaý túıinderin qamtıdy. AQSh-ta ornalasqan.
3. Eagle(Microsoft) - Intel Xeon Platinum 8480 °C prosessorlarymen jáne NVIDIA H100 údetkishterimen jumys isteıtin jáne HPL 561 petaflop/s-qa jetken.
4. Fýgaký - jobany tolyǵymen derlik Japonııa Úkimeti qarjylandyrady - jyldyq bıýdjeti shamamen 90 mıllıard ıen (800 mıllıon dollar). Fýgakýdyń qýaty shamamen 442 petaflop, degenmen qýat tutyný shekaradan áldeqaıda kóp — shamamen 30 MVt. Búkil júıe PRIMEHPC FX1000 negizinde jasalǵan-ishindegi pyshaq serverleri bar jabyq tirek bolyp tabylatyn «Noda» túri. Ishinde ARM arhıtektýrasyndaǵy FUJITSUa64fx ortalyq prosessory bar, ol 52 prosessor ıadrosy men birneshe qosalqy bólshekterdi biriktiredi. Mundaı ıadrolardyń barlyq Fýgakýynda shamamen 150 000 dana bar.
5. LUMI (Large Unified Modern Infrastructure) – fın tilindegi «lumi» termıni «qar» dep aýdarylady. Jahandyq reıtıngte besinshi orynǵa ıe bolǵanyna qaramastan, LUMI barlyq eýropalyq sýperkompıýterler arasynda jetekshi oryn alady.