«Adam bolam deseńiz...»

 

Men qazir: Abaı óleń-sózdiń ǵana emes, danalyq oıdyń da, fılosofııalyq oıdyń da qudireti, dep aıtqym keledi.

«О́mir, dúnıe degeniń

Aǵyp jatqan sý eken.

Jaqsy, jaman kórgeniń,

Oılaı berseń ý eken...»

Danalyq degen osy emes pe?

Ahmet Baıtursynuly Abaıdy «qazaq­tyń bas aqyny», qazaq ádebıetiniń klassıgi dep ataıdy. Abaıdy oıshyl-fılosof retinde alǵash tanyǵan Júsipbek Aımaýyt­uly. Ol: «Aqyl, bilim, sezim, tereń oılylyǵyna qaraǵanda Abaı qazaqtan shyqqan fılosof», dep atap kórsetti.

Abaıǵa arnap alǵash óleń jazǵan Maǵjan Jumabaev boldy:

«Shyn hakim, sóziń asyl – baǵa jetpes

Bir sóziń myń jyl júrse dámi ketpes,

Qaradan hakim bolǵan sendeı jannyń

Álemniń qulaǵynan áni ketpes!» deıdi.

Bul arada Maǵjan Abaıdyń ózdiginen oqyp, izdenip, dana, ǵulama bolǵanyn aıtyp tur: «Qaradan hakim», ıaǵnı dana bolǵan dep.

Abaı, árıne, Kant, Gegel sııaqty kásibı maman fılosof emes. Ol – týa­bitken (samorodok) oıshyl, dana. 2020 jyly Abaıdyń 175 jyldyǵy elimizde joǵary dárejede atap ótildi. Buǵan uıytqy bolǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» degen tereń maǵynaly maqala jarııalady. Ol Abaı ilimine «qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy» dep ádil baǵa berdi.

Zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezov Abaı týraly shyǵarmasynyń atyn «Abaı joly» dep taýyp qoıǵan. Jol degen – kıeli uǵym. Din joly, babalar joly, na­ryq joly, demokratııa joly dep aıtyp júr­miz. Bizge búgin de ilgeri basý úshin, damy­ǵan elderdiń qataryna qosylý úshin Abaı kórsetip ketken, ósıet etken jolmen jú­rýimiz kerek. Bul jolda birlik te, ynty­maq ta, ádildik te bolady. Qytaı halqy Konfýsıı jolymen júrip zor jetistikterge jetti.

Halyq jazýshysy Qaltaı Muhamed­janov: «Abaıy bar qazaq adasa qoımas», dep aıtyp edi. О́kinishke qaraı, olaı bolmady. Abaıdy oqymaı, oqysaq ta jete túsinbeı, Abaıdyń jolymen júrmeı, kóp adastyq, áli de adasyp kelemiz.

Qazir de urpaq tárbıeleýde, ar-uıaty bar, ımany túzý, erik-jigeri, rýhy myq­ty, elim dep, halqym dep ómir súretin, eńbek etetin sanaly adamdy – tulǵany tárbıeleýde Abaıdan úırener úlgi, nusqaý molynan tabylady. Tek nıet kerek, kerek nárseni izdeı bilýimiz kerek.

Úlgi, ónege týraly Abaı týyndyla­rynda jıi sóz bolady. О́miriniń sońynda qara sózderin ne úshin jazdy? Halqyn úıretý úshin, túzetý úshin, túzý joldy kórsetý úshin jazdy. Birinshi sózinde: «Kimde-kim ishinen kerekti sóz tapsa, jazyp alsyn, ıa oqysyn» deıdi.

Fılosofııa – synshyl kózqaras. Sokrat synshyl boldy. Ony grek halqy adamdardy synaı bergeni úshin «bógelek» dep atapty. Konfýsıı synshyl boldy. Kant ta, Shopengaýer de, Marks te synshyl boldy.

Sokratty ustaz tutqan Abaı da synshyl boldy. Abaıdyń óleńderinde, qara sózderinde qazaq týraly, zamandastary týraly syn, kekesin basym. Biraq ol halqyn jek kórgen joq. «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym» deıdi. Qazaq «qaıran» degen sózdi eń qymbat, eń aıaýly adamyna arnap aıtady. Qurmanǵazynyń «Qaıran sheshem» degen kúıi bar. Muqaǵalı dúnıeden ótkende «Qaıran Muqaǵalı» dep ókinip edik. Abaı halqyn, qazaqty oıansa eken, oılansa eken, túzelse, jetilse eken dep batyryp aıtty, synady.

Tereń maǵynaly «Segiz aıaq» degen óleńinde Abaı halqyn, zamandastaryn nadandyǵy, beıqamdyǵy, arsyzdyǵy úshin synaıdy. «Jaqsy menen jamandy aıyrmadyń» dep halqynyń ańǵaldyǵyn, taıyzdyǵyn betine basady.

«Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqym, Minekı, buzǵan joq pa eldiń sıqyn?» degen sózderi búgin de ózektiligin joıǵan joq. Qazaqta: «О́ser eldiń aqyny kóp, ósher eldiń ákimi kóp», degen sóz bar. Bizde ne kóp – ákim, sheneýnik kóp. Dúnıe júzindegi baı eldiń biri Shveısarııanyń mınıstrler kabınetinde tek segiz adam bar eken.

Oıshyl-fılosof retinde Abaı shyǵar­ma­larynda adam týraly, adamnyń turmys-tirshiligi, maqsat-muraty, is-áreketi, minez-qulqy, jaqsy-jaman jaqtary týraly jazady.

Abaı ilimi – negizinen adamtaný ilimi. Adamdy tanyp túsiný úshin Abaı ádebıet pen ónerge, dinge, halyq danalyǵyna, ómir tájirıbesine súıenedi. Abaıdyń fılosofııasy – ár adamǵa jaqyn ómirsheń fılosofııa dep aıtýǵa bolady.

Abaıdyń adam, ómir týraly, ýaqyt, óner, bilim, ǵylym, din týraly aıtqandary, jaz­ǵandary bilgenge baǵyt beredi, sabaq bolady. Biz qandaı jaǵdaıda da Abaıǵa jú­ginsek, ómirde mazalaǵan suraqtarǵa jaýap alamyz, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn tabamyz.

Abaı shyǵarmalarynan biz adam bolyp ómir súrýdiń naqty joldaryn tabamyz. Abaı ilimindegi ómirsheń ıdeıanyń biri – «Adam bol!» ıdeıasy. Halqymyzda «Adam boladydan» asqan maqtaý, «adam bolmaıdydan» asqan dattaý joq. Adam bolý úshin eń aldymen, bilimdi bolý kerek. «Dúnıeniń asyly – bilim men óner» deıdi Abaı. Bilimdi bolý úshin oqý, izdený kerek. О́nerli bolý úshin únemi eńbek etý kerek. «О́nerpaz bolsań arqalan» deıdi Abaı. Ol mindetti túrde aqyn bol, ánshi bol dep turǵan joq. Qarapaıym eńbek te – óner, kásip te, saýda da – óner. Tek ónerdi jetildire berý kerek.

Abaıdyń zamany maly kópter bıleı­tin zaman boldy. Abaı bilimi, óneri kóp bı­leıtin zaman bolsa eken dep armandaıdy.

Adam bolýdyń naqty jolyn biz Abaı­dyń bárimiz biletin «Ǵylym tappaı maq­tanba» degen óleńinen kóre alamyz. Árıne, ǵylym tappaı maqtanýdyń jóni joq.

Abaı «oryn» degen qarapaıym sózdiń fılosofııalyq maǵynasyn túsinip tur: «Oryn tappaı baptanba», deıdi. Qaı nárseniń de dúnıede óz orny, atqaratyn qyzmeti bar. Adamnyń da maqsaty – dúnıeden laıyqty oryn tabý. Osy úshin ol oqıdy, izdenedi, eńbek etedi.

Abaı: «Kerek is bozbalaǵa talaptylyq, ártúrli óner, minez, jaqsy qylyq», deıdi. Talapty Abaı bes asyl istiń qataryna qo­sa­dy. «Paıda oılama, ar oıla, talap qyl artyq bilýge» – dep taǵy aıtady. 44-só­zinde «Adam balasynyń eń jamany – talap­syzdyq» dep, Abaı talaptyń rólin asha túsedi. Talapsyz adamǵa aıtyp, úgittep, esh nárse shyǵara almaısyń. Oqý da, bilim de, óner de, ǵylym da, kásip te – bári talappen, talaptan týǵan qajyrly eńbekpen keledi.

Talap bolsa, adam eńbekke de qumar bolady. Abaı shyǵarmalarynda bes asyl istiń biri – eńbek týraly da jıi sóz bolady. «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» degen sózi maqal bolyp ketti. «Tamaǵy toqtyq, jumysy joqtyq – azdyrar adam balasyn» deýi ómirden alynǵan shyndyq. Buǵan bárimiz de kýámiz. Bilimdi, aqyldy adam eńbektiń jolyn da, retin de taba biledi. Abaı: «Eger isim ónsin deseń, retin tap», deıdi.

Abaı sol kezdiń ózinde «tereń oıdyń», oılanýdyń mańyzyn kóre bilgen: «Talap, eńbek, tereń oı» deıdi. Joǵaryda aıt­qanymyzdaı Júsipbek Aımaýytuly Abaı­dyń «tereń oılylyǵyn» atap kórset­ken ǵoı. Tereń oı búgingi adamdarda da sırek kezdesedi. Qazaq fılosofııasyndaǵy – Asan qaıǵydaǵy, Tóle bıdegi, ǵajap túsinik osy tereń oıdan, oılanýdan paıda bolǵan. Asan qaıǵy: «Taza minsiz asyl sóz, oı túbinde jatady», deıdi. Abaı: «Tereń oıdyń telmirip sońyna ermeı» adam qalaı ómir súre alady, deıdi. «Malda da bar jan men tán, Aqyl, sezim bolmasa. Tirshiliktiń nesi sán, tereńge bet qoımasa» dep taǵy aıtady.

Oılaý adamǵa ne úshin kerek? Oılanbaı da ómir súretin pendeler bar ǵoı. Abaı bul suraqqa da jaýap beredi: «Oıǵa tústim tolǵandym, óz minimdi qolǵa aldym, minezime kóz saldym, tekserýge oılandym», deıdi. Esti adam anda-sanda oılanyp, ózine-ózi esep berip otyrady: «Ne istedim? Qalaı ómir súrip júrmin?», dep. Abaı 15-sózinde: «Eger de esti kisilerdiń qata­rynda bolǵyń kelse, kúninde bir márte, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir, ózińnen óziń esep al!», dep jazady.

Abaı bes asyl istiń qataryna qana­ǵat pen raqymdy jatqyzady. Bular da – adamnyń ósip-jetilýi úshin, aldyna qoı­ǵan maqsatyna jetýi úshin qajet bolatyn qundylyqtar. Qanaǵat uǵymynyń keń taraǵan maǵynasy – barǵa rıza bolý, shúkirshilik etý.

Qanaǵat týraly Sokrat, Konfýsıı, Býdda aıtyp ketken. «Baqyt degen ne?» degen suraqqa Ál-Farabı bir sózben «qanaǵat» dep jaýap beredi. Abaı: «Bar ma eken jaı júrgen jan qanaǵatpen, Qudaıdyń óz bergenin jep kórem dep», deıdi. Qazaqta: «Qanaǵat qaryn toıǵyzady, qanaǵatsyzdyq jalǵyz atyn soıǵyzady» degen maqal bar.

Bes asyl istiń biri – raqym. Raqym degen arab sóziniń maǵynasy – meıirimdilik. Iаǵnı óziniń ǵana emes, basqanyń da qamyn oılaý, «adam kúni adammen» degen erejemen ómir súrý.

Qudaıǵa sengen, din jolyn ustanǵan adam, Abaıdyń pikirinshe, ımandy bolady. Ol eshýaqytta jamandyqqa barmaıdy. Din joly – meıirim men súıispenshilik joly. Abaı: «Allany súı, adamdy súı, ádiletti súı», dep ósıet aıtady. Abaı úshin de, Abaı jo­lyn ustanǵan biz úshin de «Allanyń ózi de ras, sózi de ras. Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas».

Adamnyń adam bolyp ómir súrýine kedergi bolatyn Abaı atap kórsetken bes dushpan: «О́sek, ótirik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaq», – búginde bizge, qazaqtarǵa ál berer emes. Olar qanymyzǵa sińgen qasiret bolyp aldy. Olarmen kúresip jatqan da eshkim joq. Qazir olardan da ótken «dushpandar» paıda boldy. Solardyń biri – keń jaıylǵan jemqorlyq.

Bul «dushpandardy» jeńý úshin biz Abaı aıtqan «bes asyl isti» meńgerýimiz kerek. Talap bolsa, aıanbaı eńbek etsek, tereń oıdy serik qylsaq, qanaǵat, raqym qadir-qasıetimiz bolsa, biz kóptegen keseldi jeńip, ósip-jetiler edik. Adamdarda, bıliktegilerde qanaǵat, raqym bolsa, qazirgideı jemqorlyqqa jem bolmas edik.

Abaıdyń «Adam bol» degen ósıetin men osylaı túsinemin jáne túsindiremin. Shynynda da, danyshpan ǵoı, bárin aıtyp ketken.

Abaıdyń tereń mándi, búgin de bizge nusqaý bolatyn tolyq adam týraly taǵy bir ilimi bar. Qaıta órleý dáýiri usynǵan jan-jaqty jetilgen adam ıdeıasyn eske túsiredi. Qazir de bizge sondaı jetilgen adam kerek bolyp tur.

Adam qalaı tolyq, jetilgen adam bolady? Abaıdyń jaýaby qysqa, qysqa bolsa da nusqa: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, sonda tolyq bolasyń elden bólek», deıdi. «Ne isteý kerek?» degen suraqqa aqyl jaýap beredi. «Qalaı isteý kerek?» degen suraqqa qaırat jaýap beredi.

Abaı taǵy bir jerde: «Úsh-aq nárse adamnyń qasıeti: Nurly aqyl, ystyq qaırat, jyly júrek», dep óz oıyn naqtylaı túsedi. Qandaı aqyl – nurly aqyl, qandaı qaırat – ystyq qaırat, qandaı júrek – jyly júrek, dep bárin ashyp aıtqan. Adamnyń basqa qabileti osy úsheýiniń birtutas bolyp birigýinen shyǵady. «Aqyldynyń sózin uǵarlyq júrekte jiger, qaırat bolmasa adam azady» dep týrasyn aıtady.

17-sózinde aqyl, qaırat, júrekti aıtystyryp, aqyrynda aqyl men qaıratty júrekke baǵyndyryp qoıady. О́te oryndy. Aqyl men qaırat ózimbilemdikke, álimjettilikke salynyp, kóp nárseni búldirýi múmkin.

Adam ómirinde bári júrektiń qalaýymen bolady. Qudaıdy qalaıtyn júrek. Qudaı qaıda? – degen suraqqa men: Qudaı oǵan sengen adamnyń júreginde dep jaýap berer edim. Adamdy adamǵa qosatyn júrek. Mahabbat ta, dostyq ta – júrektiń isi. «Ádilet, ynsap, ar-uıat, raqym, meıirim – bári de júrekten shyǵady», deıdi Abaı. «Adamdy taný úshin de júrek kerek» deıdi ol. Júrekten shyqqan sóz júrekke jetedi. Abaı: «Júregińe súńgi de túbin kózde. Sonan tapqan shyn asyl, tastaı kórme», deıdi. Taǵy bir óleńinde: «Júregińniń túbine tereń boıla, Men bir jumbaq adammyn, ony da oıla», deıdi. Abaıdyń júrek týraly pa­ıymdaýyn men fılosofııaǵa qosylǵan úles der edim. Batys fılosofııa­synda júrek týraly jazǵan tek Paskal boldy.

18-sózinde: «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqa nársemenen ozdym ǵoı demektiń bári de – aqymaqtyq», dep jazdy.

Sonymen Abaı ilimindegi tolyq adam – jan-jaqty jetilgen, nurly aqylǵa, ystyq qaıratqa, jyly júrekke, ar-uıatqa, týabitken minezge ıe bolǵan adam dep aıta alamyz.

 

Tilekjan RYSQALIEV,

fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor