Abaıdy oqý bir basqa da, taný bir basqa. Tabyný bólek áńgime... О́ıtkeni Ibragım biz áli túsinbegen, tilin bilmegen, eskermegen, elemegen, uqpaǵan, uǵa almaı júrgen dúnıelerdi baıaǵyda qaǵazǵa túsirgen eken.
Sonaý HIH ǵasyrda Shyńǵystaý etegindegi Qunanbaıdyń qara balasy qıyrda jatqanymen, kóńili Eýropa men Peterborda bolǵan sııaqty. Zamannan oza týǵan aqyndarmen úndestigine rıza bolasyń. Bul kezeń – Reseı sonaý Qıyr Shyǵys pen Kavkaz, Orta Azııa men Qazaq jerine ábden engen ýaqyt. Orys ádebıeti men mádenıetiniń mol da máýeli shaǵy-tyn. Pýshkın, Lermontov, Týrgenev, Dostoevskıılerdiń mol murasy kitaphanalarǵa qalanǵan kezi.
Abaıdyń ózegi ózine jaqyn, tanymy men tolǵamy uqsas «táńir qosqan» Tatıanasy ortaq Pýshkınmen rýhanı jaqyn bolǵanyna tańǵalasyń, tańdanasyń. Meniń jazbam tek rejısserlik kózqaras. Sondyqtan da ádebıet kóshesindegi «ákimderden» artyq ketsem, sóge jamandamasa deımin.
Jaqynda oılamaǵan jerden A.Pýshkınniń «Elegııasyn» qaıta qaraýǵa týra keldi. Árıne, onyń uly aqyn ekenine daý joq. Ulylyǵy fılosofııasynda, dálirek aıtsam, lırıkalyq pálsapasynda.
«Bezýmnyh let ýgasshee vesele
Mne tıajelo, kak smýtnoe pohmele
No kak vıno-pechal mınývshıh dneı
V moeı dýshe chem stare, tem sılneı
Iа pýt ýnyl. Sýlıt mne trýd ı gore
Grıadýshego volnýemoe more...»
Al endi Abaıǵa keleıik.
«Esińde bar ma jas kúniń...
Kimdi kórseń – bári dos.
Mahabbat, qyzyq, mal men baq,
Kórinýshi edi dosqa ortaq.
Úmit jaqyn, kóńil aq,
Bolar ma sondaı qyzyq shaq?»
Elegııa. Lırıkadaǵy bul janr poezııada, mýzykada barshylyq. Baıansyz mahabbattyń muńy birte-birte aqyndy saryala saǵynysh pen ózekti órtegen sherge bóleıdi. О́ziniń jastyq atty beketten baıqamaı túsip qalǵany qynjyltady, qınaıdy. Sondyqtan da sal aqyn saǵym qýǵan dúnıege syımaı barady.
Elegııa kóp aqyndarda kezdese bermeıtini ras. Ásirese kommýnıstik kezeńde keńes elinde elegııaǵa oryn joq degen qaǵıda bolǵan. Eki aqynda da ótkenge degen saryala saǵynysh sary samaýrynnyń qaqpaǵynan tógilgen ystyq sýdaı kemerine syımaı tur. О́tkenge qımastyq bar. Ekeýi de poıyzdyń terezesinen qol bulǵap qala bergen baǵanalar tárizdi. Tek sanadaǵy jalt-jult etken jaryqtaı. Muhtar Qul-Muhammed aıtpaqshy, «pereklıchka genıev». Bolmasa, ulylar úndestigi. Olar ótken jastyq shaǵyn, kimdi kórseń bári dos balań kezdi, mahabbat qyzyq, mal men baq – mastyqty, uıqysyz túnder men alańsyz tańdardy ańsaıdy. Iá, dál solaı. Qazirgideı aq tańǵa asyqqan albyrt júrekterdiń aqshaǵa mán bermeıtin márt kezi.
«Bolar ma sondaı qyzyq shaq...» Bul suraq emes, ókinish. Adamnyń balalyǵyn, balǵyn kezin saǵynǵandaı, bolmasa, kórshi úıge qonaqqa kelgen balaýsa qyzdyń saǵan urlana qarap jymıǵanyndaı. Nemese álgi arýdyń alysqa, tym jyraqqa birjola ketip bara jatyp sońǵy ret saǵan qaraǵanynyń kórinisi.
Poezııanyń qudireti kez kelgen oqyrmandy baýrap alýynda. Aqynnyń óleńi tańǵy shyqtaı móldir bolsa, ár úıdiń terezesinen sáýle bop kiredi. Nuryn shashady. Sondyqtan da shyn aqyn – dosyń, syrlasyń, serigiń. Lúpildegen júregińniń soǵysy ispetti.
«Qudaı-aý, qaıda sol jyldar,
Mahabbat, qyzyq mol jyldar?
Aqyryn-aqyryn sheginip,
Alystap ketti-aý qurǵyrlar».
Abaı ótken jyldardy emes, mahabbatyn izdeıdi, qymbatyna ah urady. Janyna jaqyn, júregine jyly «qurǵyr» sezimderin saǵynady. Bir aýyz sózde qanshama syılastyq, saǵynysh jatyr.
Abaı – sýretker. Tek boıaýdyń ornyna sózben sýret salady. Qıynnan qıystyrǵan er danasy. Qarańyzshy:
«Aqyryn-aqyryn sheginip...»
Osy sóılemde «aqyryn» sózi qaıtalanyp tur. Teńizdegi tolqynnyń qaıtqanyndaı qaıtalanady. О́zi aıtqan aldyńǵy tolqyn aǵalar keıingi tolqyn iniler.
Alǵa qaraı jyljıyq.
Pýshkın:
«No ne hochý, o drýgı, ýmırat;
Iа jıt hochý, chtob myslıt ı stradat;
I vedaıý, mne býdýt naslajdenıa
Mej goresteı, zabot ı trevolnenıa:
Poroı opıat garmonıeı ýpıýs,
Nad vymyslom slezamı obolıýs...».
Bul jerdegi «vymysel» sóziniń maǵnasyn óner men óleńnen izdegen jón. Pýshkın ólimniń zańdylyǵyn bile tura, ólgisi kelmeıdi. «Iа jıt hochý, chtoby myslıt ı stradat...» deıdi.
Bizdiń Abaı:
«Jalynasyń, boqtaısyń,
Saǵynasyń, joqtaısyń,
Mahabbat ketti, dos ketti,
Jete almaısyń, toqtaısyń.
Kózime jas ber, jylaıyn,
Shydam ber, sabyr qylaıyn.
Jaraly bolǵan júrekke
Daýa ber, jamap synaıyn».
Júregi keýdesine syımaǵan aqyn bir sát pendeshiliktiń emes, adamdyqtyń shyńyna órmelep shyǵyp Qudaımen tildeskendeı, til tabysqandaı, sybyrlasqandaı, syrlasqandaı. Bul – hakim Abaı emes, aqyn Abaıdyń bıiktigi.
Shyń basynda qos aqyn tur. Olar beımálim tanys dostar. Ekeýi de rýhanı úzeńgiles. Ekeýi de zar zamanda zapyran ishken qos muńlyq. Olarǵa ortaq tabıǵat pen tylsym kúsh. Poezııa hám fılosofııa. Oıshyl oǵlandar. Baıaǵyda bir jazǵanym eske tústi. «Ý genıev ne byvaet nasıonalnostı». Shyny solaı. Adamzatqa kún ortaq, jer ortaq, sý ortaq jáne dana aqyndar.
Alaıda osy jerde eki aqyn qos ózenniń bólingen saǵasyndaı. Edil men Jaıyqtaı ekige aıyrylady.
Eger Pýshkın ómiriniń sońǵy sátinde bárinen qalǵan kóńiline mahabbattyń sáýlesi taǵy bir ret jarq etetinine úmittenetin bolsa... Abaı «kózime jas ber jylaıyn, shydam ber sabyr qylaıyn» dep Qudaımen tildesedi. Quddy birtýar Abaıdy osy sátte Jelmaıaǵa minip Jeruıyǵyn izdegen Asanqaıǵy dersiń. Bolmasa qobyzyn qolyna alyp tirshiliktiń tamyzyǵyn qalaı taýyspaýǵa bolar dep ajalmen arpalysqan Qorqyt pa degiń keledi.
Álemde Sokrat salǵan pálsapa soqpaǵynda talaılardyń izi jatyr. Al maǵan jaqyny, bizge etene tanysy – Abaı pálsapasy.
«О́lsem ornym qara jer syz bolmaı ma?
О́tkir til, bir uıalshaq qyz bolmaı ma?
Mahabbat ǵadaýatpen maıdandasqan
Qaıran meniń júregim muz bolmaı ma?..»
Oıshyl Abaı osyndaı.
Shyńǵystaýdan joǵary ushyp sonaý kók aspanǵa, ıá, ǵaryshqa bettegen. Quddy qaıran eli qazaǵynyń kóńilindeı tym asqaq, tym bıik.
Talǵat TEMENOV,
kınorejısser, Qazaqstannyń Halyq ártisi