Abaı murasy ultpen birge jasaı beredi. Ár býynnyń mindeti – aqyn shyǵarmalarynyń mazmuny men maǵynasyn, kórkemdik álemin bilýmen birge danalyq ilimin meńgermekke baǵyttalýy kerek. О́ıtkeni Abaıdyń aqyl-oı baılyǵynan týǵan qasıetti rýhanı qundylyqtar onyń iliminde saqtalǵan.
Abaı iliminiń júıesin, irgeli ustanymdaryn, quramdas bólimderin, bastaý kózderin, basty kategorııalaryn bilý, túsiný jáne ómirde qoldaný – qoǵamdyq sana jańarýynyń, zııatkerlik áleýetimizdi arttyrýdyń basty tetigi. Abaıdyń ilimin bilýdiń, túsinýdiń, ómirde qoldanýdyń áleýmettik mańyzy ólsheýsiz zor.
Aqynnyń shyǵarmashylyq daralyǵy men danalyǵynyń máni halyqtyǵynda. Halyq ómiriniń shyndyǵyn ashyp sýretteýde Abaı kórkemdik-estetıkalyq oılaý keńistiginiń buryn-sońdy eshbir aqyn shyǵyp kórmegen shyrqaý bıiginde samǵady. Sol bıikte halyqtyń ótken shaǵynyń tarıhy men taǵylymyn paıymdady, óz tusyndaǵy muńy men muqtajyn tolǵady, aldaǵy armany men úmitin jyrlady, dástúrli mádenıetiniń nuryn taratty, dástúrli dúnıetanymynyń shyraǵyn jaqty.
Onda teńdesi joq tereń tanym baılyǵynan týǵan, erekshe daralanǵan eki beıne bar: biri – halyq beınesi, ekinshisi – aqynnyń óz beınesi. Eki beıneniń de mazmuny baı, máni tereń. Abaı murasynyń halyqtyǵy osy baılyq pen osy tereńdikte ashylady. Bul baılyq ashylǵan saıyn tasıdy, bul tereńdik boılaǵan saıyn tereńdeıdi. Mundaı qasıet bizdiń sanamyzdan tys turǵan bolmysqa ǵana tán. Abaıdyń baıtaq shyǵarmashylyq álemi, ilimi óziniń balamasyz baılyǵymen, boılaý bermeıtin tereńdigimen osy bolmystyń ózindeı bıik kórinedi.
Abaı halqynyń ıgiligine syry men qyry tolyq ashylyp bitpeıtin qısapsyz mol kórkemdik-estetıkalyq qazyna, teńizdeı tebirenip jatqan tereńine qansha boılaǵanmen, túbine jetip bolmaıtyn aqyl-oı baılyǵyn qaldyrdy. Mundaı kórkemdik-estetıkalyq qazyna men mundaı aqyl-oı baılyǵynyń qasıetin tanyp, qadirin bilý týraly aıtqanymyzben, qandaı da bir naqty ǵylymı-shyǵarmashylyq nátıjege qol jetkizetin tııanaqty is bitirý ońaı emes.
«Ishi altyn, syrty kúmis sóz jaqsysyn
Qazaqtyń kelistirer qaı balasy?»
degende, óleń sózdiń poetıkalyq tabıǵaty týraly kórkemdik-estetıkalyq bıik kózqarasyn ańǵartady. О́leńniń ishki baılyǵyna, syrtqy ajaryna qatysty talaptaryn tanytyp, ádebı shyǵarma mazmuny men pishininiń birligi jaıynda tereń teorııalyq qaǵıda týdyrady. Aqynnyń «sóz jaqsysy» týraly oılary úlken ǵylymı paıymdaýlarǵa negiz bolatyn qundy qaǵıdalar qatarymen mańyzdy.
«Tilge jeńil, júrekke jyly tıip,
Tep-tegis jumyr kelsin aınalasy»,
dep, óleń sózdiń qasıeti týraly qaǵıdalaryn naqty úlgide usynady. Oı anyq, pikir aıqyn, negizdi, dáıekti.
О́leńdi sóz patshasy retinde baǵalaý qazaq ádebıetiniń tarıhy men teorııasynda Abaıdan bastalady. Sóz óneriniń asyl úlgisine, ádebı tilge qoıatyn talaptary men qaǵıdalaryn ǵylymnyń qazirgi tańdaǵy ólshem bıiginde zertteý – gýmanıtarlyq ǵylymdar salasyndaǵy ǵalymdarymyzdyń aldynda turǵan ózekti mindetterdiń biri.
Hakim shyǵarmashylyǵy aıryqsha synshyldyq sarynymen saralanady. Aqynnyń synshyldyǵy, syny týraly aıtqanda, myna jaıǵa nazar aýdarý durys dep bilemiz: Abaı synaǵan qoǵam, Abaı synaǵan adam, Abaı synaǵan zaman – bári de bodandyq buǵaýynda edi. Aqyn qoǵamnyń bodandyq buǵaýynda qalyptasqan bolmysyn synady, adamnyń bodandyq buǵaýynda qalyptasqan minezi men istegen isin synady, zamannyń bodandyq buǵaýynda paıda bolǵan ahýalyn synady. Abaıdyń syny men synshyldyǵynyń, satırasynyń ózegindegi osyndaı syrdy durys túsinýimiz kerek.
Bolys boldym, minekeı,
Bar malymdy shyǵyndap, –
dep bolys bolǵan adamnyń synyn aıtsa, onyń ózi bodandyq jaǵdaıyndaǵy eldi qursaýynda ustap otyrǵan ımperııalyq bıliktiń saldarymen sabaqtasyp jatyr. Abaı bolys bolǵan zamandasyna syn aıta otyryp, oǵan bolystyq bılikti berýshi otarshy ımperııanyń bodan halyqty bılep-tósteý júıesin synaıdy. Bul másele kúni búginge deıin tolyq zerttelgen emes, biraq ony ǵylymı negizde qazirgi zaman ǵylymynyń metodologııalyq jetistikteri deńgeıinde qarastyryp, laıyqty baǵasyn berýdiń ózektiligi kún saıyn arta túsýde.
Aqyn:
«Ádilettik, arlylyq, mahabbat pen –
Úsh joldasyń qabirden ári ótkende», deıdi. Aqynnyń usynyp otyrǵan nasıhaty boıynsha, ádilettik, arlylyq, mahabbat úsheýin adam tirisinde joldas etedi, olardan adasyp qalmaǵan nemese olardy adastyryp tastap ketpegen adam qabirde de osy úsheýiniń dostyǵyn kóredi. Adam balasynyń boıynda osy qasıetterdiń biri bolmaǵan jerde qalǵan ekeýi de qalmaıdy.
Túrik halyqtarynyń dástúrli dúnıetanymynda adam ádilettik, arlylyq, mahabbat úsheýiniń joldastyǵyna aqyrette de muqtaj bolady. Adam balasy qabirden ári ótip, jaratýshy aldynda jaýap bergende, onyń tirshilikte jasaǵan abzal isterine osy úsheýi kýálik etip, joldastyǵyn kórsetedi. Aqynnyń osy biraýyz sóziniń túpki mánisinen túrik halyqtarynyń dástúrli dúnıetanymyna tán kózqarastyń nury taralady. Adamzatqa ádilettikti, arlylyq pen mahabbatty nasıhattaǵanda, osyndaı abzal qasıetterdiń nárin halyqtyń dástúrli dúnıetanymyna súıenip sińirýdi kózdegen.
«Mahabbatpen jaratqan adamzatty,
Sen de súı ol Allany jannan tətti.
Adamzattyń bərin súı baýyrym dep,
Jəne Haq joly osy dep ədiletti»,
degen tórt jolda aıaýly aqynnyń abzal muraty, ómirlik kredosy, qazaq halqynyń ǵana emes, adamzattyń báriniń danasy, asqan oıshyly, gýmanıst-fılosofy ekeni kórinip tur. Qazaqtyń uly oıshylynyń taǵylymy mol ilimi men bilimi, árisin aıtqanda, paıǵambardan, berisi túgel túrki jurtynyń piri sanalatyn Qoja Ahmet Iаsaýıden bastaý alady. Onyń danalyǵy, tereń oıshyldyǵy túrik aqyny Iýnýs Emremen, əzerbaıjan aqyny Nesımımen úndesedi.
Álem halyqtarynyń yntymaǵy men birligin kózdeıtin kez kelgen halyqaralyq uıymnyń, əlem bederinde beıbitshilikti nasıhattaýmen aınalysatyn dúnıe júzine ortaq qoǵamdyq mekemelerdiń aınymas urany osy emes pe? Mundaı asyl oıdyń negizi adamzatqa kún kózindeı nur beretin ilim júıesinde ǵana bolady. Abaı – kókireginen kún kózindeı nur taratqan ilimi bar tulǵa.
Farabı ýnıversıtetinde «Abaıdyń kisilik kodeksi» jasalyp, oǵan aqynnyń osy danalyq sózi on toǵyz baptyń biri bolyp endi.
«Abaıdyń kisilik kodeksi» – Farabı ýnıversıtetiniń zııatkerlik asyl qundylyqtarynyń biri. Kodekste el úshin, eldiń óser órkeni úshin ómirlik mańyzy zor aqyl-oı keni ashylǵan. Ol stýdentterdiń jataqhanadan oqý ǵımarattaryna keletin, oqý ǵımarattarynan jataqhanaǵa baratyn gúl ashqan joly boıynda eki bannerge ornalastyrylǵan.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde aqynnyń shyǵarmashylyq murasyn zertteý, nasıhattaý, bilim alýshylardyń ıgiligine paıdalaný baǵytynda kóptegen ıgi ister atqarylyp jatyr. QazUÝ janyndaǵy Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýty hakim eńbekterin jáne abaıtaný boıynsha zertteýlerdi bilim alýshylar men oqytýshy-professorlardyń, ǵylymı qaýymnyń, kópshiliktiń ıgiligine usyný maqsatynda naqty jáne ıgilikti jumystar júrgizip keledi. Atqarylǵan jumys nátıjeleriniń deni Abaı ınstıtýtynyń saıtynda jarııalanyp, Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyq murasy, ilimi týraly qazaq, orys, aǵylshyn tilderindegi aqparattardyń mol qory jasaldy. Abaı ınstıtýty abaıtaný tarıhynda alǵash ret «Abaıtaný. Tańdamaly eńbekter» kóptomdyq basylymynyń 50 tomyn daıyndap, «Qazaq ýnıversıteti» baspasynan jaryqqa shyǵardy.
Biz «Abaıtaný antologııasy» atty 10 tomdyq irgeli ǵylymı basylymdy daıarlap, jaryqqa shyǵardyq. Alǵashqy tom Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Abaı týraly maqalasymen ashylǵan. Eńbekti Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýty ázirlep, «Qazaq ýnıversıteti» baspasy shyǵarǵan elý tomdyq «Abaıtaný. Tańdamaly eńbekter» kóptomdyq serııalyq basylymymen úılestirdi.
«Abaı ınstıtýtynyń eńbekteri» jáne «Abaı ınstıtýtynyń e-basylymdary» atty kóptomdyq eki serııalyq basylym jaryq kórip, bilim alýshylarǵa usynyldy. Osy basylymdar negizinde otyzdan astam kitap jaryq kórdi. Sonymen qatar Abaı ınstıtýtynyń «Ǵylym tappaı maqtanba» taqyrybynda turaqty jumys jasaıtyn beınehabarlar serııasynyń tanymdyq, tárbıelik mániniń zor ekenin atap ótken oryndy.
Abaıdyń shyǵarmashylyq murasy men ilimin zertteý, nasıhattaý salasynda jasalǵan jumystardyń nátıjelerin, mádenı-aqparattyq, oqý-ádistemelik jáne ǵylymı qundylyqtar qoryn tolyq qamtıtyn «Abaıtaný antologııasy» atty e-resýrstar bazasy jasalyp, ol ýnıversıtet kitaphanasynyń portalynda ornalastyryldy. Ýnıversıtettiń atalǵan ıntellektýaldyq resýrstar bazasy – áleýmettik mańyzy men qundylyǵyna álemdik masshtabta baǵa jetpeıtin baıandy rýhanı baılyq.
«Abaıtaný antologııasy» ıntellektýaldyq resýrstar bazasy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Ǵylymı keńesiniń qaýlysymen óndiriske engizildi. Ulttyq ýnıversıtettiń zııatkerlik menshigine aınalǵan mundaı ulttyq sıpaty qanyq rýhanı baılyq qazir osy ýnıversıtette ǵana bar. Aıtylǵan jetistikterge qosa atalýǵa laıyqty taǵy bir jaı bar. Ol – Abaı ınstıtýtynda «Abaıtaný. Tańdamaly eńbekter» kóptomdyq serııalyq basylymynyń kezekti elý tomynyń e-basylym retinde daıyndalýy. Onda ýnıversıtettiń oqytýshy-professorlarynyń, ýnıversıtet túlekteriniń sony eńbekteri jınaqtalǵan. Sondaı-aq Abaı ınstıtýtynyń «Adamzattyń Abaıy» atty ujymdyq monografııasy, «Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýty» ǵylymı-aqparattyq jınaǵy men on beıneleksııasy da Abaıdyń 180 jyldyq mereıtoıy tusynda aqyn murasyn nasıhattaý órisiniń keńeıýine qosylǵan eleýli úles.
«Abaı ilimi» oqý páni Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde joǵary bilim berý baǵdarlamalarynyń birinshi tobyndaǵy tańdaý páni retinde 2021–2022 oqý jylynan bastap oqytylyp keledi, saraptaýdan tolyq ótti. Pán Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń granttyq ǵylymı jobalaryn oryndaý nátıjeleri negizinde daıyndaldy. Oqý-ádistemelik turǵyda tolyq qamtamasyz etildi. Pánniń mazmunynda Abaı iliminiń basty ustanymdary, quramdas bólimderi, bastaý-kózderi, qurylymdyq modelderi tolyq qamtylǵan. Elimizdiń joǵary bilim berý júıesinde «Abaı ilimi» oqý pánin mindetti pán deńgeıinde oqytýdyń memlekettik mańyzy bar. Abaı iliminsiz berilgen bilimniń joǵary sapaly bolýyna kepildik berý qıyn. Bul oqý pániniń mazmuny bizdiń ýnıversıtetimizde anyqtalyp, tıisti tártipte bekitildi, oqý úderisine engizildi. Oqý pánin ýnıversıtettiń joǵary bilim berý baǵdarlamalary boıynsha oqytýdyń áleýmettik mańyzyna fakýltetter men kafedralar úlken jaýapkershilikpen qarap keledi. «Abaı ilimi» oqý pánin basqa joǵary oqý oryndarynyń oqytýy, oqý úderisine engizýi úlken daıyndyqty talap etedi. Bul oraıda Farabı ýnıversıtetiniń basqa joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylary úshin bul oqý páni boıynsha oqý-ádistemelik biliktilikti jetildirý, bilim mazmunyn baıytý baǵytynda usynatyn qyzmeti ózekti.
Bıylǵy Naýryz meıramynda ýnıversıtettiń myńnan asa oqytýshy-professory men bilim alýshy jastary Abaıdyń birneshe ánin hormen oryndap, QazUÝ qalashyǵyn teńizdeı tebirentkenin, ózderin de, tyńdaýshy jastardy da esten ketpes ádemi áserge bólegenin erekshe atap ótkim keledi. Túlekter kúni de sondaı ashyq ajarymen este qaldy. 25–26 maýsymda ýnıversıtet túlekteriniń úlken bir toby Abaı ınstıtýtynyń bazasynda qazaq tili men ádebıetiniń eńbek sińirgen ardager oqytýshylarynyń respýblıkalyq sımpozıýmyn ótkizdi. Sımpozıým «Adamzattyń Abaıy» degen taqyrypta ótti. Sımpozıým aıasynda qazaq tili men ádebıetiniń eńbek sińirgen ardager oqytýshylary Abaıdyń «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» (Geteden) óleńin ánge qosyp hormen aıtty, ýnıversıtet kitaphanasy «Adamzattyń Abaıy» atty kitap kórmesin uıymdastyryp, kópshilik nazaryna usyndy. Bul baǵyttaǵy jumystar jyl boıy júrgiziledi.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde Abaıdyń shyǵarmashylyq murasyn, Abaı ilimin zertteý, nasıhattaý, qoldaný nátıjeleri negizinde jasalǵan zııatkerlik resýrstar bazasy – elimizdiń qoǵamdyq-gýmanıtarlyq ǵylymdar júıesindegi, abaıtaný tarıhyndaǵy balamasy joq baıandy baılyq.
Janseıit TÚIMEBAEV,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti basqarma tóraǵasy-rektor