Dana Abaıdyń aty men zaty atalǵan jerde Ahmet Baıtursynulynyń áıgili «Qazaqtyń bas aqyny» zertteýi eske túsedi. Qansha ýaqyt ótse de abaıtanýdyń aınasy bolyp qalatyn tańdaýly eńbek. Osyndaǵy úsh-tórt tezıs Abaı jumbaǵynyń ǵana emes, aqynǵa qudaı darytqan qarapaıymdylyqtyń kilti ekeni anyq.
Birinshi tezıs – «Abaı – ult biliminiń ólshemi». A.Baıtursynuly: «Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr tıetini ras. Biraq ol aýyrlyq – Abaıdyń aıta almaǵanynan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik. ...Ne nárse jaıynan jazsa da Abaı túsindirip, tamyryn, ishki syryn, qasıetin qarmaı jazady. Onyń syryn, qasıetin bilip jazǵan soń, sóziniń bári – oqýlyqqa tirelip, oqýshylardyń bilimine syn» deıdi. Bul jerde aqynnyń «oqýlyq» degeni – oqý (kóp oqý) úderisi, al oqýshy – búgingishe oqyrman. Abaıdy (danalyqty) bilmekke umtylǵan oqyrman, birinshiden, dúnıe bilimin talǵap oqıdy. Ekinshiden, túsinbegen sóz syryn, oı astaryn, tosyn beınelerdi qaǵazǵa túsirip, túbi aınalyp soǵady. Úshinshiden, «shala meıir shala baıqaıdy» (Abaı), qaıta úńilse – utady. О́ıtkeni abaıtaný bilimdi molaıtýǵa, adamtanýǵa, ulttanýǵa ulasady.
Ekinshi tezıs – «Abaı – ult dástúriniń qazynasy, qory». Aqań jaryqtyq myna derekti dáıekteıdi: «Zerektikpen estigenin umytpaǵan. El ishindegi saqtalǵan qazaqtyń burynǵy ótken bıleriniń bıligi, sheshenderiniń sóılegen sózi, kósemderdiń istegen isi, úlgili sózder, unasymdy ázilder, maqaldar, mysaldar sııaqty nárselerdi Abaı kóp biledi eken». Bul ne degen sóz? Ult ustazy júıesimen túsindirsek, aqynda ulttyń ótkeni men búginine, túıgeni men túńilgenine qatysty kóp nárse bar. Abaı – aspandaǵy aı emes, ol – et pen súıekten jaralǵan, qýanysh men qaıǵysy qat-qabat adam balasy. Zerdeli, mańdaıy ashyq, ázili tereń, ashýyn aqylǵa jeńdirgen jan. Muhtar Áýezov «múmkindik bolǵanda ol Ismaıyl Ǵaspyraly sapynan kóriner edi» degen syńaıda oı aıtady... Ábish perzenti týraly: «Túzý joldan qaıtpaǵan... Aıanyp boıyn tartpaǵan» dep keletin aqyn baǵasy – tuqym-záýzatynyń ult parasatyna adaldyǵy. Biz kitap oqýdyń mánin aqparat alý men zamandy túsiný dep qabyldasaq, Abaı danalyǵynda osynyń ekeýi de bar. О́leńi de, qarasózi de – ult hám álem oljasy.
Úshinshi tezıs – «ult aýdanynda qalmaý paryzy». A.Baıtursynuly bylaı túsindiredi: «80-jyldarda jer aýdarylyp barǵan Mıhaelıs degen bir bilimdi kisimen, qazaq ǵurpyndaǵy qaǵıdalardy jııýǵa elge shyqqan Gross degen ekeýimen Abaı tanys bolǵan. Bular Abaıdikine qonaqqa kelip-ketip júrgen. Abaıdyń tegin adam emes ekenin baıqap, olar bolystyqtan góri jaqsyraq nárse barlyǵyn sezdirgen. Abaıdaı zerek adamǵa jón siltese bolǵany, onan arǵysyn ózi izdeıdi. Haqıqatty haqıqat qalybynda, tereńdi tereń qalpynda jazǵan. ...Tárjimehálin jazýshy Ǵalıhan Bókeıhanulynyń aıtýyna qaraǵanda, Abaı Spenser, Lýıs, Dreper degen Aýropanyń tereń pikirli adamdarynyń kitaptaryn oqyǵan».
Alash kóshbasshysy «aqyn Batys bilimpazdaryna boryshty ekenin aıtyp otyrǵan» deıdi (dáıeksózdegi «tárjimehál» – bıografııa). Qazaq dalasyna orys mádenıeti aıasynda jetken bul zııalylardyń arǵy jaǵynda álem órkenıeti tur. Ult aǵartýshylary sony kóre bildi. Ǵalamdyq Abaı murasyn «Qazaqtyń uly kitaby» desek, mundaǵy ult taǵdyry – ár etnostyń taǵdyry, tipti ár adamnyń taǵdyr-talaıy. Taǵy bir aqıqat: uly kitap – tek mamandardyń ǵana emes, danalyqqa qumar qarapaıym adamdardyń ıgiligi. «Mátini aýyr» dersiz. Qaıtalap oqyńyz: bilimmen keletin de, tájirıbemen keletin de túsiný ádisi bar. Ustaz kómegin qajet etseńiz, aınala – dáris-suhbat, zertteý-maqala.
Tórtinshi tezıs – «Abaıdyń aqyndyq, oıshyldyq parqy». Aqań tómendegishe tolǵaıdy: «Abaıdyń asylyn tanyp, durys baǵa bergen nársesi jalpy óleń emes. Kóp nárseni Abaı sóz qylǵan. Sol sózderiniń ishinde Abaıdyń ár nárseniń asylyn tanyǵany, bilgeni kórinedi. Abaıdyń óleńderi qazaqtyń basqa aqyndarynyń óleńinen úzdik artyqtyǵy – ár nárseniń bergi jaǵyn almaı, arǵy asylynan qarap sóılegendikten. ...Abaı sózdiń ajaryna qaramaı, sypaıylyǵyna qaramaı, ár nárseniń bar qalybyn sol qalybynsha durys aıtýdy súıgen». Alash kezeńiniń leksıkonyndaǵy «asyl» – túp negizdi bildiredi. Yqylasty adam Abaı óleńin túsinýge tyrysady. Kóne oqymystylar dáýirinde oqýdyń irgetasy logıka, rıtorıka, grammatıka edi. Qazirgi bilim baıyrǵydan qashady. Onyń ústine ádebıet pen tildi bir pán etip oqytý úrdisi bastaldy. Sózdiń asylyn bilý úshin oıdyń asylyn izdeý qajet. «Abaı – jańanyń basy, eskiniń sońy» degen uǵym onyń aqyndyq, oıshyldyq deńgeıin aıqyndaıdy.
Abaıdy oqý – myńjyldyq danalyqty oqý. Ult qazynasyn meńgerý. Tar aıada qalmaý. О́leń ónerin talǵammen tarazylaý. Ol – álemniń bas aqyndary (klassık) qataryndaǵy bıik shyń. Alash arystary poezııa hakimin osylaı baǵalaǵan.
«Abaı – ulttyq sanany jańǵyrtatyn rýhanı reformator» degen Prezıdent Q.Toqaev tujyrymy da aqıqat. Ol – búgingi urpaq úshin adamshylyq sezim, eltaný, tulǵalyq damý, áleýmettik úılesim, ár alýan kózqaras temirqazyǵy. Mármar jyrly Maǵjannyń «Bir sóziń myń jyl ótse dámi ketpes» deýiniń máni de osynda.