Etalon

A.Gıtovıchtiń «Orys aýdarma óneriniń shyńy – Lermontov» degenine kúmán keltirip jatqan kisini kórgen emespiz. Sol sııaqty qazaqta da aýdarmada Abaıdyń aldyna túser adam joǵy anyq. Lermontov aýdarmashylyǵynyń nómiri birinshisi Geteden jasaǵan «Gornye vershıny», Abaı aýdar­mashylyǵynyń nómiri birinshisi Lermontovtan jasaǵan «Qarańǵy túnde taý qalǵyp» desek, kóp talas týa qoımas. Endi osy oıdy taratýǵa kósheıik.

Gete «Jolaýshynyń túngi áni» (nemisshesinde «Wanderers Nachtlied») dep ataǵan bul óleń 1780 jyly jazylǵan. О́leńniń qalaı týǵany jaıynda san qıly pikir bar. Olardyń deni sol tusta Veımarda qyzmette (gersogtyń keńesshisi) júrgen Geteniń saraı ómiriniń sanany sansyratyp jiberetin sergeldeńinen qajyǵan sátte múlgigen túngi tabıǵattan tynshý tapqanyn qaǵazǵa túsirgeni degenge saıady.

Marıetta Shagınıan bylaı jazǵan eken: «Gete «Jolaýshynyń túngi ánin», bálkim, sodan alty jyl buryn qaıtys bolǵan qaryn­dasy Kornelııany oılaı otyryp jazǵan bolar. Uıqy qushaǵyna berile bastaǵan tabı­ǵattyń sýretine kóz jibere turyp, ol ózi de tuńǵıyqqa baty­ryp, kelmeske ketirip jibe­re­tin túnniń qushaǵyna kómil­meı qalmaıtynyn kenet sezin­gen sııaqty. Alaıda ómirdi eńbek­tiń, qaırattyń tolastamas er­ligindeı sanaıtyn adam úshin ólim tabıǵattaǵy sııaqty qushyr­lana «tynys alýdan» keıin ózinen ózi keletin «tynys shyǵarý» sııaqty tynshýdaı, tynshyǵýdaı kóringen». Shákirhan Ázmuhambetov biz ınternet ıirimderinen kezdestirgen «Gıote, Lermontov ı Abaı» atty maqalasynda Aıbek Kárimovtiń keńinen taraǵan kózqarastardy negizinen quptaı otyryp, óleńniń sarynynda dinı jeli bar degen oıyn keltiredi. Gete «Poezııa men shyndyq» atty eńbeginde musylman áleminiń paıǵambary Muhammedke bólekshe qurmet­pen qaraıtynyn, erekshe senetinin jazǵany, Qurandy «eń Uly Kitap» dep tanyǵany belgili. Gete Qurannyń birneshe súresinen jekelegen aıattardy aýdarǵany da, «Muhammed týraly jyr» atty óleń jazǵany da málim. Aıbek Kárimov Geteniń paıǵambarymyzdyń osynaý máńgilik, sheksiz álemdi jaratqan sýbstansııany izdep, túnder boıy kóz ilmeıtin sátteri jaıynda pesa jazbaq bolǵanyn da eske salady. Onyń oıynsha, óleń aqynnyń túngi tabıǵattan, taý shyńdarynan alǵan áseri men sol áserdi odan saıyn kúsheıte túsken Qurannyń «Dýha» súresindegi «Tym-tyrys túnge ant!» degen aıattyń astasýynan týǵan. Bul da bir nazar salarlyq kózqaras.

Tabıǵat aıasynda týyp, tabıǵat aıasynda ósken, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» dep bilgen Abaıdyń mundaı oılarǵa berilýi de ábden múmkin. Aınaldyrǵan eki shýmaqtan Qurandy, ólimdi izdep ketý artyq ta kórinýi múmkin. Klassıkanyń bara-bara jańa boıaýlar ashyp, tyń tynys qosyp jatatyny bolady.

Geteden jolma-jol aýdarma jasaǵan­da óleń bylaı bolyp shyǵady:

Barlyq shyńdar basynda tynyshtyq,

Aǵashtardyń basynda

Bolar bolmas

Lep baıqalady;

Ormandaǵy qustardyń úni óshken,

Tek sabyr et, sálden keıin

Sen de tynys tabarsyń.

Endi M.Lermontov nusqasyn eske túsirelik:

Gornye vershıny

Spıat vo tme nochnoı,

Tıhıe dolıny

Polny svejeı mgloı.

Ne pylıt doroga,

Ne drojat lısty,

Podojdı nemnogo,

Otdohnesh ı ty.

Bul óleń – jazylǵaly beri-aq orys ádebıetiniń uly shyǵarmasy.

Qarańǵy túnde taý qalǵyp,

Uıqyǵa keter balbyrap.

Dalany jym-jyrt del-sal ǵyp

Tún basady salbyrap.

Shań shyǵarmas jol-daǵy,

Silkine almas japyraq.

Tynshyǵarsyń sen-daǵy

Sabyr qylsań azyraq.

«Qarańǵy túnde taý qalǵyp» – aýdar­madaǵy kórkemdiktiń, beıneliliktiń, áýezdiliktiń, dáldiktiń etalony.

Lermontovtaǵy «taý shyńdaryn» «taýǵa» túsirip, asqaqtaǵan shyńy joq Shyńǵys taýyna keltirip, «ańǵardy» jazyq «dalaǵa» aýystyryp, Qaraýyldyń aınalasyna aınaldyryp jibergen danyshpandyǵynyń arqasynda Gete kartınasy qazaq jerine kóshken de qoıǵan.

Úsh tildegi nusqany qatar salystyryp qaraǵan Medeýbaı Qurmanovtyń: «Dalany jym-jyrt etip qana qoımaı, del-sal ǵyp ketetin tún qazaq sahara­synyń túni, qazaq túni bolsa kerek» dep tańdanatyn, tamsanatyn jóni bar. Abaı nusqasyn Lermontov týyndatqan jyrǵa jolma-jol qoıyp kórseńiz de sýret turmaq, sóz sáıkestigine qaıran qalasyz. Sol múlgip turǵan tynyshtyqtyń ózinde Abaıda qımyl kóbirek. Getede etistik úsheý eken, Lermontovta da solaı. Abaı­daǵy etistik, tolymdysy bar, tolymsyzy bar – segiz: qalǵyp, balbyrap, uıqyǵa keter, del-sal ǵyp, tún basady, salbyrap, shań shyǵarmas, sybdyrlamas. Bar sózdiń sany 25 bolǵanda, onyń 8-i etistik bolǵanda bul óleń bastan-aıaq qımyl-qozǵalysqa tolyp ketpeı me? Ketpeıdi. Abaıdyń qudiretti qalamymen qalanǵan bul etistikter qaıta tabıǵatty múlgitip, maý­jyratyp, onyń qushaǵyndaǵy adamdy balbyratyp, albyratyp barady.

Abaıdyń sońǵy eki jolyndaǵy «tynshyǵarsyń», «sabyr qylsań» degen eki sózge tań-tamasha qalmaý múmkin emes. Getede de, Lermontovta da sóz túıi­ni demalýda, tynyǵýda, damyldaýda. О́leńdi «Lermontovtaǵy tabıǵat, tún, ty­nyshtyq sýretine Abaı keńistik-kólemdik, ýaqyttyq-qozǵalystyq perspektıva qosady.Únsiz ýildegen meńireý sarynmen keńistikti kernep kele jatqan Tynyshtyq birte-birte baıyrqa taýyp, óziniń eń shyrqaý núktesine – dybys, qozǵalys ataýly san tynǵan tolyq tynshý kúıine jetti» dep tamasha taldaǵan Tursynjan Shapaıdyń: «Sonymen, «tynshyǵarsyń»... – deıdi Abaı. Egiz qabat, qos astar arna sabyrmen tolqyp, tolqyndary almasyp, aǵysqa aǵys jalǵaı, tereńge tereńin tóseı qozǵalǵan maǵynalyq aǵyndar osy «tynshyǵarsyńda» toǵysyp, tuńǵıyǵy shubyrlaǵan túpsiz telegeıge aınalady» degenine tolyq qosylamyz. Al «Tabıǵat pen adam uly baıyrqa, tuńǵıyq tynymda qaıta tabysty... Osy arada toqtaısyń... Bul qaı tynym? Kúndelikti tátti uıqy ma, joq birjola tynshyǵý ma? Tań atqansha ma, máńgilik pe?» deýine tolyq qosylý shart emes. Abaı Getede de, Lermontovta da joq «tynshyǵýdy» shyǵarǵanda, demalýdyń, tynyǵýdyń, damyldaýdyń, tynyshtyq tabýdyń ornyn osy sózben almastyrǵanda tabıǵat tylsymy adamdy nırvana kúıine keltiretindeı qudiretke ıe ekendigin, ol úshin «azyraq sabyr qylý» kerektigin aıtatyndaı.

«Kazahstanskaıa pravdadaǵy» «Tor­jestvo sozvýchnostı» atty maqala­myzda (2020 jyl, 18 tamyz) osy «tynshy­ǵýdyń» mánin oqyrmanǵa bylaı túsindirýge tyrysqan edik: «V statıah o perevodches­kom masterstve Abaıa, napısannyh na rýsskom ıazyke, obychno prıvodıtsıa obratnyı podstrochnyı perevod, v tom chısle poslednıe dve strokı: «Vozmojno, otdoh­nesh ı ty, Eslı nemnogo poterpısh». Konechno, takım obrazom my nıkogda ne pokajem velıchıe Abaıa. Vyshe my postaralıs dokazat, chto «tynshyǵý» daleko ne «otdyh» («demalys»), a «sabyr qylý» ne sovsem oznachaet prosto «poterpet». Sınonomıcheskıı rıad slova «sabyr» vklıýchaet takıe ponıatııa kak «terpenıe», «vyderjka», «prochnost», «sderjannost».

Ádebıette kóp nárse ınterpretasııaǵa baılanysty.

Tek sabyr et, sálden keıin

Sen de tynys tabarsyń.

Qalaı aıtsańyz da Getedegi túıin osy.

Podojdı nemnogo,

Otdohnesh ı ty.

Qalaı aıtsańyz da Lermontovtaǵy túıin osy.

Muny ádebıettanýshylar bylaı túsindiredi. «Ý Gete – kartına postepenno zasypaıýsheı prırody: poslednım tak je mırno othodıt ko sný chelovek. Lermontov obeshaet vechnyı otdyh ot jıteıskıh nevzgod». Dál osydan «vechnyı otdyh» taba qoıý ońaı emes. Al Abaı tapqan! Rasynda da, «tynshyǵýdyń» aıasy keń. Oǵan damyl tabý da, jaıbaraqattaný da, kóńil jaılaný da, saıabyrsý da, sabyrǵa kelý de, aıyǵý da kire beredi. Abaıdyń ózi bul sózdi basqa bir óleńinde «Kóz uıqyda, oı tynshyp, Dem alyp jatsyn kókirek» dep keltirgen. «Qarańǵy túnde taý qalǵypta» dál osy «oıdyń tynshýy» aıtylyp tur emes pe? Bizdińshe, solaı. Oıyń tynshymaı, boıyń tynshymaıdy. Aýdarma aıshyqtylyǵynyń bir dáleli – osy «tynshyǵý». Orysshaǵa qaıta qaıyrsa «nahodıt pokoı (ýspokoenıe)» uǵymyna jaqyndaıtyn bul sózdiń maǵynasy keńirek, tereńirek. Oıyna oı qosqan degen sol bolady.

Tamasha tustyń taǵy biri – «Silkine almas japyraq». Lermontovta ondaı kúı joq – «Ne drojat lısty», ıaǵnı ja­pyraqtar dirildemeıdi, silkinbeıdi. Al Abaı­dyń japyraqtary «silkine almaıdy». Abaıdyń japyraqtary silkingisi ke­ledi! Aýanyń tymyqtyǵy, jeldiń atymen joqtyǵy sondaı, joldan shań shyǵarý tur­maq, úp etse dir ete qalǵaly turǵan ja­py­raqtyń ózin qozǵaı almaıdy... Ǵajap emes pe?

«Lermontov, túpnusqadan «shyńdar» jáne «sen de demalarsyń» degen eki tusty ǵana alyp, Geteniń sezimin ǵana jetkizdi. Biraq sezimniń adaldyǵy, shynaıylyǵy sondaı, orys óleńiniń nemis óleńine qany da, jany da bir týys bolyp shyǵýy úshin osynyń ózi de jetip jatty» deıdi ataqty aýdarmashy V.Levık. Sonda Lermontov Geteden neni aýdarǵan ózi? «Lermontov Gete óleńiniń sózderin emes, stılin, ıntonasııasyn, mýzykasyn aýdarǵan» (G.Belger). Al Abaı Lermontovtan neni aýdarǵan? Bárin aýdarǵan. Bárin jetkizgen. «О́zi ómirinde kórmegen nemis jerindegi taý-­tasty aýdarmanyń qudireti arqyly qazaqy keıipke engizgen» (Baýyrjan Omaruly).

«Qarańǵy túnde taý qalǵyp» – poe­zııa aýdaryla ma, aýdarylmaı ma degen saýalǵa jaýap. О́leń ómirdi ózindeı órnekteı ala ma degen saýalǵa jaýap ta osy. Qazaqtyń tili qandaı til degen saýalǵa jaýap ta osy.

Qazaqtyń qolynan ne keledi degen saýalǵa da jaýap osy!

 

Saýytbek ABDRAHMANOV,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory