Kópten kútken grant konkýrsynyń nátıjesi jarııalandy. Áleýmettik jelilerde taraǵan talapkerler men ata-analarynyń qýanyshty vıdeolary júrek tolqytady. Al sol grant kimge buıyrdy, qaı mamandyqqa bólindi? Bórkin aspanǵa atqandardan bólek úmittense de ilikpegen 36 myń adam taǵy bar, olarǵa keler jylǵa qalmaı-aq bıyl tegin bilim alýǵa áli de múmkindik qarastyrylǵan ba? Zerdelep kórdik.
Elge kerek kadr
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi jarııalaǵan memlekettik bilim granttary ıegerleriniń tizimine zer salsaq, elimizge jaqyn bolashaqta dál qandaı mamandar qajet ekenin boljaýǵa bolady. Iá, qaı mamandyqqa grant kóp bólinse, sondaı salada kadrlar qat ekenin bildiredi. Bul turǵyda memlekettiń suranysy burynǵydan esh ózgere qoımaǵan. Sebebi bıyl da bilim granttarynyń basym bóligi (60%-y) ınjenerlik jáne tehnıkalyq mamandyqtarǵa baǵyttaldy, 20%-y pedagogıkalyq, al qalǵan 20%-y qajettilikke baılanysty ártúrli salaǵa jikteldi. Mınıstrliktiń deregine qaraǵanda, konkýrs qorytyndysy boıynsha memlekettik bilim berý tapsyrysy 99%-ǵa ıgerildi.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek grant bólinisi týraly: «Joǵary suranysqa ıe 3 baǵyt: pedagogıka 13 myń grant, aqparattyq tehnologııalar jáne jasandy ıntellekt 11 myń, ınjenerlik baǵytqa 18 myńnan asa grant bólindi. Osy jyldan bastap biz sırek mamandyqtarǵa, veterınarııa, energetıka, sý sharýashylyǵy, ırrıgasııa, gıdrotehnologııa salasynda óńirlik kvotalardy engizdik. Endi óńirlik ýnıversıtetter sol oblystyń ekonomıkasyna kerek, tapshy mamandyqtarǵa granttar bóledi. Byltyr mańyzdy salaǵa maman daıarlaıtyn Qazaq ulttyq sý sharýashylyǵy jáne ırrıgasııa ýnıversıteti ashyldy. Osy jyldyń taǵy bir ereksheligi – Qorǵanys mınıstrligimen birge atqarǵan jumysymyzdyń aıasynda tuńǵysh ret áskerı boryshyn ótep kelgen azamattar 2 myńǵa jýyq grantqa ıe boldy. Endi bir súıinshi jańalyq – bıyl «Serpin» baǵdarlamasynyń aıasynda tarıhı rekordtyq kórsetkishke qol jetkizdik – bul boıynsha bólingen granttyń 83%-y ıgerildi. 3-4 jyl buryn atalǵan kórsetkish 40-50%-dy ǵana quraıtyn, byltyr 67% boldy», dedi.
Báseke men múmkindik
Jalpy, bıyl bakalavr deńgeıinde 78 myńǵa jýyq grant qarastyryldy. Osynshama grantqa talasatyn 217 myńnyń shamasynda oqýshy mektepti bitirdi, biraq grant konkýrsyna 113 myńy ǵana qatysty, óıtkeni bitirýshilerdiń ishinde Ulttyq biryńǵaı testileýden (UBT) shekti ball jınaı almaǵandary, bolmasa testileýden bas tartqandary bul konkýrsqa qatyspaıdy. Tipti UBT-dan joǵary ball jınaǵanymen, elimizdegi sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldaryna, sheteldegi ýnıversıtetterge túsýdi kózdegendikten, grant konkýrsyna qujat ótkizbeıtinderi de bolady. Dese de ishinara kolledjder men mektepterdiń bıylǵy ıa burynǵy túlekteri de UBT tapsyryp, grant konkýrsynda baq synaı alady. Hosh, konkýrsqa qujat ótkizgenderdiń sanyn jalpy grant sanyna bólgende bir orynǵa eki adamnyń da talaspaǵanyn túsine alasyz. Sol sebepti mınıstrliktiń «Bıylǵy konkýrsqa ótinish berýshiler sany ótken jylmen salystyrǵanda 9 myńǵa kóp, sondyqtan básekelestik te óte joǵary boldy» degen málimdesi synı oı týdyrady.
Bizde básekeden góri múmkindik kóbirek ekeni belgili. Bul úkimet engizgen túrli kvotalardan anyq kórinedi. Mysaly, qoldanystaǵy «Bilim týraly» zańyna sáıkes, jetim nemese múgedektigi bar balalar; kóp balaly jáne tolyq emes otbasynan shyqqan balalar; múgedek balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylardan shyqqan balalarǵa arnaıy kvotalar qarastyryldy. Bul kategorııalardyń ereksheligi – atalǵan kvota túri boıynsha talapker konkýrsqa qatysatyn bolsa, óziniń kvota sheńberinde jáne jalpy konkýrs boıynsha da grantqa talasa alatynynda.
Bıyl «Serpin» baǵdarlamasymen 2 myńnan asa grant ıegeri elimizdiń soltústik, shyǵys jáne ortalyqtaǵy 9 óńirde bilim alady. Osyǵan qosa daryndy jastardy qoldaý maqsatynda konkýrssyz beriletin granttar bar. Oǵan halyqaralyq olımpıadalar men sporttyq jarystardyń jeńimpazdary ıe bolady.
Úkili úmittiń jalǵasy
Joǵaryda jazǵanymyzdaı, konkýrsqa qatysqanymen, 36 myń adam talapker ıelene almady, olarǵa bıyldan qalmaı tegin ıa jeńildikpen joǵary bilim alýyna múmkindik bar ma? Bul suraqqa mınıstrlik taratqan aqparatqa súıenip múmkindik kóp deýge de bolatyndaı.
Aıtalyq, bıyl ekinshi jyl qatarynan saralanǵan granttardy bólý qarastyrylyp otyr. Bul oqýǵa jumsalatyn shyǵynnyń bir bóligin jabady, qalǵan somany ıegerler óz qarajatynan óteıdi nemese jeńildetilgen oqý nesıesi arqyly tóleı alady. Bıyl da byltyrǵydaı 300 saralanǵan grant bólinip otyr, sonyń ishinde 150 grant pedagogıkalyq mamandyqtarǵa, al qalǵan 150 grant jaratylystaný baǵytyndaǵy bilim baǵdarlamalaryna qarastyryldy. Saralanǵan granttyń konkýrsy negizgi konkýrstan keıin bólek ótedi. Bul úshin qosymsha qujat tapsyrýdyń qajeti joq. Barlyq derek ulttyq testileý ortalyǵynyń bazasynda saqtalǵan. Saralanǵan grant ıegerleriniń tizimi qyrkúıek aıynyń sońynda jarııalanady.
Rektor granttary – belsendi, oqý úlgerimi jaqsy, áleýmettik jaǵdaıy eskerilgen talapkerlerge oqý ornynan beriletin arnaıy granttar. 2025 jyly mundaı granttardyń jalpy sany 2000-nan asty. Mysaly, «Turan-Astana» ýnıversıteti negizgi UBT-dan 100-den artyq ball jınap, «Altyn belgi» ıegeri atanǵan talapkerlerge 4 jyldyq rektor grantyn usynady. Al Halyqaralyq týrızm jáne meımandostyq ýnıversıteti 680 maqsatty grant bólip otyr.
Jergilikti ákimdik granttary – áleýmettik az qamtylǵan nemese suranysqa ıe mamandardy daıarlaý maqsatynda oblystyq, qalalyq ákimdikter bóletin bilim granttary. Mysaly, bıyl jergilikti atqarýshy organdar bakalavrıat baǵdarlamalary boıynsha oqýǵa 1 700-den astam bilim grantyn bóldi.
Jumys berýshilerdiń arnaıy granttary. Bul granttar jumys berýshi men joǵary oqý orny arasynda jasalǵan kelisim negizinde usynylady jáne bolashaq mamandardy jumyspen qamtýdy kózdeıdi.
Jeke demeýshiler men qorlardyń granttary. Mysaly, «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qory 500 grant usynady, «KazEnergy» qaýymdastyǵy Soltústik Kaspıı jáne Qarashyǵanaq jobalarynyń qarajaty esebinen ınjenerııa, IT, jaratylystaný ǵylymdary, aýyl sharýashylyǵy jáne qyzmet kórsetý salalary boıynsha oqýǵa tólem jasaýǵa qoldaý bildiredi, «Qazatomónerkásip» ulttyq kompanııasy «Murager» bilim baǵdarlamasyn júzege asyryp, aýyldyq jerlerden shyqqan jastarǵa ýran óndirý men óńdeý, geologııalyq barlaý, ıadrolyq otyn sıkli, energetıka, ekologııa jáne ǵylym salalarymen baılanysty baǵyttarda granttar usynady.
Bosaǵan grant. Iá, mundaı da bar, keıbir talapkerler granttan bas tartyp jatady, osy kezde múmkindik kelesi joǵary ball jınaǵan talapkerlerge beriledi nemese aqyly bólimde oqýdy bastap, keıingi oqý kezeńinde oqý úlgerimine qaraı bos grantqa ótýge bolady.