Abaıdyń shyǵarmalary – ulttyq sheńberden asyp, jahandyq deńgeıge kóterilgen rýhanı muralar. Onyń eńbekterin osyndaı bıik beleske kóterip turǵan, árıne, tereń oı men shynaıylyq. Keıingi jyldary hakim eńbekteri kóptegen shet tiline aýdarylyp, shetel oqyrmandarynyń da qyzyǵýshylyǵyn oıatty. «Goodreads», «Amazon», «LibraryThing» sııaqty álemdik iri saıttarda aqyn shyǵarmalary týraly jyly pikirler jazylǵanyn kózimiz shaldy.
«Goodreads» – aǵylshyn tildi oqyrmandarǵa arnalǵan álemdegi eń iri ádebı platforma. Búgingi jazbamyzda osy ádebı portaldaǵy Abaıdyń «Qara sózderi» týraly shetel oqyrmandarynyń shynaıy pikirin oqyrmanǵa usynyp otyrmyz.
Ana-Marııa esimdi jeli qoldanýshy tómendegideı lebiz qaldyrypty:
«Nashar aýdarmaǵa qaramastan, Qunanbaıulynyń tálimderindegi oılar búginde ózekti. Halyqtyń damýy jeke tulǵanyń damýyna negizdeledi. Ol úshin adam materıaldyq jáne jeke paıda úshin emes, Qudaıǵa degen senimmen rýhanııat pen bilimdi qabyldaýy qajet».
Ashraf Ali atty oqyrman pikirin arabsha jazypty: «Abaıdyń «Qara sózder» kitaby – XIX ǵasyrdaǵy qazaq qoǵamyna arnalǵan, onyń salt-dástúrin, minez-qulqyn ashy synǵa alǵan eńbek. Bul kitapta qoǵamnyń dertti tustary dál kórsetilip, órleý men jańǵyrý joldary usynylady. Abaı bilim men onyń qoǵam órkendeýindegi róli týraly oı qozǵaıdy, adamgershilik pen rýhanı qundylyqtarǵa úndeıdi.
Kitapta musylmandarǵa jalpy, búkil adamzatqa arnalǵan keńester men ómirlik oılar da kezdesedi. Keıbir oılar búgingi kúnniń ózinde ózektiligin joımaǵan».
Bernı Gýrlı:
«Abaı poezııasymen qatar, fılosofııalyq oılarymen de tanymal. Onyń «Qara sózderinde» poezııadan góri qara sózben jazylǵan fılosofııalyq tujyrymdar basymyraq. Degenmen keıbir jerlerinde óleń joldary da kezdesedi. Men bul kitapty Qazaqstanda saıahattap júrgenimde satyp aldym. Eskerte ketý kerek, kitaptyń kóp bóligi sol dáýirdegi qazaqtarǵa qarata aıtylǵan ótkir synǵa toly. Abaı qazaqtardy bilimdi, izgilikti bolýǵa shaqyrady, al óz dáýirindegi qarapaıym qazaqtardy tek maldyń sany men baılyǵyna ǵana mán beretin, usaq-túıekpen aınalysatyn halyq retinde sıpattaıdy. Kitaptyń tili kórkem, biraq jalpy mazmuny osy oı tóńireginde órbıdi. «Qara sózder» arqyly Abaı qazaqtardy bilimge, parasatqa, adamgershilikke ıtermelep, oıatýǵa tyrysady. Almaty qalasynda onyń esimimen atalǵan úlken eskertkish, basty kóshe jáne metro stansasy baryn eskersek, kóptegen qazaqtyń Abaı sózin júrekpen qabyldaǵanyn baıqaýǵa bolady.
Eger siz qazaq mádenıetin, onyń HIH ǵasyrdan beri qalaı ózgergenin túsingińiz kelse, bul kitapty oqýǵa tıissiz. Kitaptaǵy kóp oılardy keıde jaı ǵana qarapaıym shyndyq, tanys aqıqat retinde qabyldaýǵa bolady».
Leonardo:
«Tutastyǵy men ǵurpynan aıyrylýǵa shaq qalǵan bir ult pen halyqty silkindirip oıatýǵa tyrysqan qýatty sózder Qunanbaıulynyń «Qara sózderi» boldy. Bul eńbekte qazaq dalasyna degen tereń mahabbat pen júrekke batatyn ókinish baıqalady. Abaı óz halqynyń sanasyn oıatýǵa tyrysqanymen, onyń bul talpynystary nátıjesiz bolǵanyna ókinish bildiredi. Qunanbaıuly óz halqynyń tar oıly, usaq maqsattaryn jek kóredi jáne bilimdi (tipti ol orys nemese túrik yqpalynan bolsa da) joǵary baǵalaıdy. Shynaıy, júrekten shyqqan ıslam dinin ustanýdy qazaq rýhyn jańǵyrtýdyń joly dep esepteıdi» degen júrekjardy sózin jazyp, Abaı shyǵarmashylyǵyna 5 juldyz baǵa qoıypty.
Safae: «Bul kitap – barlyq ýaqyt pen mekenge laıyqty danalyq pen ǵıbratqa toly».
milday reem reem: «Osy týyndyny maǵan bir tanysym syıǵa tartqan edi. Buryn Abaı Qunanbaıuly degen aqyn bar ekenin de bilmegenmin. Kitap óte kórkem ári qarapaıym, tereń maǵynaǵa toly naqyldar men ǵıbratty sózderden turady. Bul – qaıta-qaıta ashyp, úzindilerin oqyp otyrýǵa bolatyn kitap. Shyn máninde, shabyt beredi! Ásirese maǵan onyń «Onynshy qara sózi» men «On besinshi qara sózi» tereń shabyt syılady, oıǵa qaldyrdy.
M.I:
«Abaı óz oılary men tolǵanystaryn sııa men qalamdy dos etip, qazaq halqynyń ómirindegi saýatsyzdyq, kedeılik pen turmys salty týraly, olardyń kemshilikteri jaıynda naqyl sózder men keńester túrinde qaǵazǵa túsirgen.
Álemniń danyshpandary jalqaý, nemquraıdy adam – jasqanshaq, jigersiz, nadan keletinin ertede baıqaǵan. Ondaı adam ar men abyroıdyń maǵynasyn túsinbeıdi, daryn men zerektikke jol tappaıdy. Adam bul ómirge jylap kelip, jylap ketedi. Osy eki oqıǵanyń arasyndaǵy ýaqyt ishinde ol naǵyz baqyttyń maǵynasyn sezine almaı, ómirdiń qunyn uǵyna da almaı ketedi. О́zin tek ómirdiń sońy taıaǵanda ǵana esine alady». Abaıdyń negizgi aıtpaǵy da – osy.
Julian:
«Qazaq halqy týraly men kóp nárse bilmeımin, biraq osy kitap jazylǵan ýaqyttaǵy jaǵdaıyna qarap, olar týraly belgili bir kózqaras qalyptastyrdym. «Qara sózder» atty kitabynda uly oıshyl Abaı óz halqynyń minez-qulqyn synaıdy, bul – olardy jek kórgendikten emes, qaıta olardy shyn júregimen jaqsy kórip, jaqsy bolsyn degen nıetten týǵan syn. Meniń oıymsha, osyndaı ózin-ózi synǵa alý, kemshilikterin ashyq moıyndaý – máseleni sheshýdiń eń tıimdi joly».
Halıd Alshoıkan:
«Men bul kitapty Qazaqstanǵa barǵannan keıin oqydym. Sol saparymda kórgen-bilgenimdi kitapta jazylǵandarmen salystyryp, oı eleginen ótkizdim. Keıbir aıyrmashylyqtardy baıqadym, bálkim, bul – ýaqyttyń, zamannyń áseri shyǵar. Sebebi ár dáýirde qoǵamnyń ádet-ǵurpy men adamgershilik qundylyqtary ózgere beredi. Bul – Qazaqstan qoǵamynyń bolmysyn oqyrmanǵa tereńirek tanystyratyn ádemi kitap».
Akmed Rfagi:
«Bul – erekshe nazar aýdarýǵa, tereń oımen oqýǵa turarlyq kitap!
150 betke sozylǵan eńbekte adamnyń ómirinde ne isteýi kerektigi týraly baıandalady. Kitap adamdy óz-ózine úńilýge, oılanýǵa, jan-dúnıesin jaqsartýǵa, burynǵysynan da jaqsy, kemel bolýǵa úndeıdi.
Avtory óz sózderin, oılaryn, eń aldymen, qazaq halqyna arnaıdy. Ásirese kitaptyń alǵashqy bóliginde ol qazaqtarǵa óziniń tanymdyq qolyn sozyp, olardy qarańǵylyqtan shyǵýǵa shaqyrady. Ol bilim alýǵa, eńbek etýge, daraqylyq pen beıqamdyqtan bas tartýǵa, aqyl, ar-ojdan, minez-qulyqty bıik ustaýǵa úndeıdi.
«Qara sózder» – men 2015 jyly oqyǵan eń keremet kitaptardyń biri. Oqyǵan sátten bastap, avtordyń oı-tujyrymdary maǵan Mustafa Sadyq ar-Rafıǵıdiń nemese Abbas Mahmýd ál-Aqqadtyń kózqarastaryn eske saldy. Olar da másele kóterip, ony sheshýdiń joldaryn usynýda uqsas stılde jazady.
Kitap tek qazaqtarǵa arnalmaǵan – men ony oqı otyryp, qazirgi bizdiń, mysaly, mysyrlyq qoǵamymyzdyń da dál osyndaı halde ekenin baıqadym. Bul kitap HIH ǵasyrda jazylǵanyna qaramastan, qazirgi shyndyqpen úndesip jatyr! Abaıdyń atalǵan eńbegin mindetti túrde oqý kerek dep sanaımyn. Sebebi ol ótken urpaqtyń basynan ótkergen jaǵdaıynan sabaq alýǵa, nadandyq, ashkózdik, jalqaýlyq sııaqty qoǵamdy kúıretetin jaǵymsyz ádetterden saqtanýǵa kómektesedi».
* * *
Al hakimniń aǵylshynsha shyqqan jyr jınaǵy haqynda Stıv.R esimdi oqyrman mynadaı paıym aıtypty: «Bul kitapta XIX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ómir súrgen qazaq aqynynyń júzge jýyq óleńi bar. Kóshpeli, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn taıpalar arasynda ómir súrgen Abaıdyń óleńderi kóbinese zar men qaıǵyǵa, kúıinish pen túńilýge toly, ómirge degen tereń ókinishti eske salady. Jeke bolmysynda da, áleýmettik jaǵdaıda da dál osyndaı muńǵa batqan, rýhanı kúızeliske túsken aqyndy kóp bile bermeıdi ekenmin.
Jastyq jalynmen jazylǵan mahabbat týraly óleńderi de bar. Biraq olar óte az ári qysqa. Sondaı-aq, aqynnyń ulynyń qaıtys bolýyna qatysty óte áserli óleńderi de osy kitapta tur. Solardyń ishindegi eń tereńi – artynda qalǵan 22 jastaǵy kelinshektiń kózimen baıandalǵan jyr. Týberkýlezden ekinshi uly qaza tapqannan keıin kóp uzamaı Abaıdyń ózi de ómirden ótken.
Alaıda onyń poezııasynyń negizgi nysanasy – aınalasyndaǵy qoǵam. Aqyn óz zamandastarynyń boıynan tek azǵyndyq, ashkózdik, usaqtyq, dańǵoılyq, menmendik, jalqaýlyq, nadandyq, ekijúzdilikti kóredi. Bul óleńderdegi moraldyq úgit-nasıhatty shirkeýde aıtylatyn qatal ýaǵyzdarǵa uqsatýǵa bolady. Abaı – tereń ıman keltirgen musylman, Allanyń ámirin moıyndaıdy, biraq bul onyń aınalasyndaǵy adamdardyń paıdasyz da arsyz tirlikterin aqtap alýǵa jetkiliksiz.
Jınaq sońynda berilgen eki uzaq óleńniń birinde Arıstotel Eskendirge (Aleksandr Makedonskııge) jeńisteriniń tym maǵynasyz ekenin túsindiredi. Al ekinshisinde Masǵud esimdi keıipker esinen adasqan tobyrdyń qysymyna qalaı boı aldyrǵanyn kóredi. Munyń ózi – salqynqandy, parasatty adamnyń ózin súrindirip, azǵyryp ketetinin sıpattaǵan shyǵarma.
Abaıdyń jeke qaıǵysy men qoǵamnan jıirkenýi óleńderiniń barlyǵynda derlik kezdesedi, sondyqtan olardy oqý keıde adamdy rýhanı kúızeliske túsiredi. Keı kezderi aqyn tabıǵattyń sulýlyǵyn tamashalap, jandúnıesin sergitedi, biraq kóp uzamaı sol ásemdikti baǵalaı bilmeıtin adamdardy synaýǵa nemese tabıǵı sulýlyqtyń da aqyry — mánsiz ólim ekenin aıtyp kúrsinýge kóshedi».
Qalaı desek te, qoǵamdy túzeýdi ár adam ózinen bastaýdy tym ertede aıtqan Abaıdyń ár ǵaqyly, tolǵanysy men qııaly tam-tumdap bolsa da, álem oqyrmandaryna jetipti. Oǵan joǵarydaǵy pikirler dálel. Endigi bizdiń maqsat pen mindet – hakimniń búkil shyǵarmashylyǵyn álem oqyrmanyna qaz-qalpynda jetkizip, onyń birtýar oıshyl tulǵa ekenin sezindirý.