Jan jarasy jazylmaǵan oıshyl

Abaı — qazaq poezııasyndaǵy eń bir tragedııalyq tulǵa.

Ol – jan jarasy jazylmaı ketken oıshyl.

О́zim de basqa shaýyp, tóske órledim,

Qazaqqa qara sózge des bermedim.

Eńbegińdi bilerlik esh adam joq,

Túbinde tynysh júrgendi teris kórmedim.

Qazaq poezııasyn, Abaı tuńǵysh ret tereń fılosofııalyq qýatty oımen sýardy. Deshti qypshaq dalasyna jańa poezııa qama­lyn soǵyp, oı men sýretkerlik toǵysqan kenen bulaqtyń, tunyq kózin alǵash ashty. Abaı esimimen qazaq topyraǵyna fılo­sofııalyq jáne stılıstıkalyq baǵyttaǵy jańa poezııa keldi.

Poetıkanyń basty qos baǵytynan, egiz tarmaǵynan, qazaq poezııasynyń shalqar kókjıegi anyq kórine bastap edi.

Qazaq ortasynda ıdeıalyq jańa tynystyń qanattanýyna Abaıdaı jan salǵan oıshyl kemde-kem, ıdeıalyq óristiń otyn jaǵý úshin, shoqtanyp qalǵan halyqtyń sezimi men ulttyq dástúrdi jedel damytý kerek boldy. Sonaý XIX ǵasyrdyń sońynda somdalǵan Abaı jyry XX ǵasyrdaǵy realıstik poezııanyń bıik shyńyna aınaldy.

Poezııada enshisi bólinbeıtin, jat­tyqtan ada iri tulǵa beınelenýi qajet. Abaı qashanda halyq jaǵynda, aqynnyń oı alańynda — halyq, óner­diń altyn dińgegi, álemdegi rýhanı baılyqtyń jalǵyz qazynasy bolyp erekshelenedi.

Aqyn halqynyń folklordaǵy obrazdyq tutastyq qasıetin syrttan ǵana qyzyqtaǵan joq. Abaıdyń uly­lyǵy halyq poezııasy­nyń obraz ále­mine tereń enip, ómir, mahabbat, ólim uǵymdaryna ǵaryshtyq maǵyna berýinde jatyr.

Abaı poezııasynyń boıaýy, naqyshy, ádebı, fılosofııalyq ereksheligi men erkindigi barǵan saıyn kemeldene tústi. Abaıdy oqyp otyryp, onyń ulan-ǵaıyr sýretkerlik sheberligine tańǵalasyń; ándik qaıyrym, ımpressıonıstik dáldik, názik stıl, salmaqty tereńdik, jan tebirenter áýen, aqyn yńǵaıyna kónip júre beredi.

Abaı poezııasy sıqyr ún men qupııa syrǵa tunyp tur. Abaı óleńi — qýatty jan tebirenisi, qaıyspas jankeshtilik jáne ishki bostandyq. Sonymen birge adam balasynyń basyna túsken ádiletsizdikke qarsy, uıat pen namysqa toly aqyn úni ǵaıyptan qosylyp atoılap turyp alady.

Aqyn shyǵarmashylyǵy sheksiz qaıǵy men jantalas qasiretke toly. Abaı lırıkasy adamnyń qapaly ómirine nazalanǵan jan azasy. Adam boıyndaǵy sezim, ómir men ólimge shaq bolýy kerek, óıtkeni ólimniń enshisi jańa ómirmen ǵana qaıyrylmaq.

Abaı poezııasy oı men sezim álemin erkin jetelep, qazaqtyń tarıhı tynysyn da ǵalamdyq bolmystyń tynysyn da keń ashady. Onyń muńǵa tunǵan ánderi bıik aqyl men bıik tazalyqqa shaqyrady. Abaıdyń boıyna bitken óner qýaty kóńilińdi qyzdyryp, janyńdy jańǵyrtady.

Aqynnyń ulylyǵynan jaratylyp, somdalǵan sýretkerlik álem qazaq dalasynyń tylsym qýatyn tanytady. Onyń shyǵarmashylyǵy tirliktiń tereń tamyrynan úzdiksiz nár alǵan.

Aqyn jany, álem ádebıetimen tereń sýarylǵany sonsha, arab, parsy, orys aqyndarynyń myńdaǵan joldaryn jatqa aıtyp otyratyn bolǵan. Abaı uly aqyn retinde, álem tynysyn óz júreginen ótkizdi, sonymen birge, óz jan álemin óz ishinen qorytyp shyǵara aldy. Sonan da onyń shyǵarmashylyǵy syrtqy áshekeı men jalǵan boıaýdan múlde ada.

Abaı ómir boıy syrtqy ortadan bo­ıyn jıyp, tartynyp qana qoıǵan joq, feodalızmniń zorlyq pen zombylyq jeńgen qapas qursaýynan qutylýǵa jan saldy. Jasynda zer qoıyp, qanattanǵan dala aqyndarynyń bir saryndy dıdaktıkalyq qaıtalaýlarynan oıysyp, dara shyǵyp, tyń obraz ben tyń ıdeıa aıasyna umtyldy. Bul kóne tirshiliktiń yńǵaıynda qalǵan kúnderinen jerip, jańasha qalyptasqan adamdyq ıdeıalar men oılarǵa batyl bet burysy bolatyn.

Aqyn ereksheligi, ómirdi, súıip-kúıýdiń ordasy nemese taǵdyrdyń mejeli bóligi dep emes, uzaq, kúrdeli kúres joly dep uǵynýynda. О́leń áleminde máńgi ǵumyr keshý úshin, aıtýly jankeshtilik kerek. Poetıkalyq jankeshtilik qana sóz qudiretin sóndir­meı, adamzat kóshin ilgeri bastaı alady.

Abaı óleńi endi poetıkalyq shart­tylyqqa emes, ustamdy oı áleminiń tolassyz kóshine ilesti. Bul sóz qadi­rin bıik deńgeıge kóterdi. Aqyn shyǵar­mashylyǵynyń basty baǵyty — adam men ǵaryshtyń, jan men tirshiliktiń tynymsyz birlikte ekenin uǵyndyrý boldy. Abaı óleńderinde rýhanı hám tarıhı qubylystardyń ajary tereń ashyla túsken.

Abaı áleminiń shyn mánin, qazaqtyń oı keńistigindegi alatyn ornyn paıymdaǵanymyz jıyrmasynshy ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynda ǵana. Halyqqa aqynnyń ulylyǵyn uǵyndyrǵan «Abaı» romany edi. Abaıdyń klassıkalyq úlgidegi aqyn ekenin, onyń aqıqatqa toly poezııasynda jańa ómirdiń uryǵy baryn, sol jańa ómirge talpynǵan, qýatty oı ımperııalyq ezgini jaryp shyǵýǵa bet alǵanyn kórsetken de uly Muhtar Áýezov bolatyn.

 

Abaı poezııada fılosofııalyq aı­qyndyq pen tereńdikke qatty den qoıdy. Uly aqynnyń qaı-qaısysy da shalqar fılosofııalyq oı tunyǵymen jan sýarǵan. Shyǵys pen Batystyń fılosofııalyq ıdeıalary, aqyn lırıkasynda tereń tolǵanys eleginen ótip, tyń tynysty jańa oılarǵa umtylys jasaıdy. Abaı shyǵarmashylyq ómirinde Shyǵystyń uly aqyndary — Omar Haııam, Rýdakı, Rýmı, Iаsaýılermen suhbat-keńesti mol ótkizdi.

 Iship, tereń boılaımyn,

О́tken kúnniń ýlaryn.

Jáne shyn dep oılaımyn,

Jurttyń jalǵan shýlaryn.

Taǵy sene bastaımyn,

Kúnde aldaǵysh qýlarǵa.

Esim shyǵyp qashpaımyn,

Men ishpegen ý bar ma?

Abaıdyń fılosofııalyq tolǵaý­lary, ómirge ózinshe qaraý, adamnyń tirshiliktegi pozısııasyn aıqyndaý. Abaıdyń oıly poezııasy — etıkalyq baǵdar men taǵylym bıigin kórsetedi. Aqyn sanasy bir ortaǵa, adamgershilik birligin izdeýge umtylǵan, sol arqyly, aqyn, adamdy ólimnen qoryqpaýǵa, ómir syryn uǵynýǵa shaqyrady.

Abaıǵa keregi adam, adamnyń rýhanı bolmysy men adamgershilik nysanasy. Sonan da Abaı óleńderinde, adam tabıǵat aıasynda joǵalmaıdy, al tabıǵat adamnyń ishki keńistigine sıyp kete beredi...

Kemeńger Abaıdyń poetıkasy adammen qaýyshý, adam men adamnyń júrek jalǵastyrǵan tatýlyǵyn arttyrý.

Abaı halqyn oıanýǵa, jan tirligine, qalǵymaıtyn namysqa, úzdiksiz rýhanı eńbekke shaqyrady.

Shyǵys poezııasynyń túp-tamyrynda sóz qudiretine degen aıryqsha qurmet jatyr.

Shyǵys aqynynyń sózi men isi bir jerden shyǵady. Aıtylǵan sóz, atqarylǵan is bolyp qabyldanǵan. Tek osylaı ǵana adam janyn tazalyq pen birsózdilikte tárbıeleýge bolatyn edi.

Aqyn jyrynyń ótkirligi qazaq dalasynda almas qylyshtan asyp túsken.

Shyǵystyń aqyly men Batystyń ozyq oıly ıdeıasyn Abaıdaı zerdelep, ónerine murat etken qazaq aqyny bolǵan emes.

Dalanyń dana aqyny Abaı Shyǵys pen Batys poezııasynyń sýretkerlik erekshelikteriniń basyn qurap, asa tereń maǵynaly gýmanıstik Batys-Shyǵys sıntezin ashty.

Nemistiń uly aqyny Gete túzegen gý­manıstik Batys-Shyǵys sıntezin Abaı ary damytyp, qazaqtyń oı keńistigindegi ornyn aıqyndap berdi.

Bul ulttyq dogmalar men «eýrosen­trıstik» otarlaý konsepsııasyna qarsy baǵyt edi.

Pýshkınniń shyǵarmashylyq evolıýsııasyna tereńdeı zer salsaq, onyń poezııasyndaǵy Shyǵys taqyrybynyń aıryqsha belgisin kóremiz.

Shyǵys óleńiniń názik áýenin Pýshkın erekshe sezinip, sol sazdy áýenniń únin poezııasynda ardaqtaı saqtaǵan tuńǵysh orys aqyny.

Ataqty «Kavkaz» óleńinde senzýra qysymynyń keselinen sońǵy shýmaqtary túsip qalǵan:

Tak býınýıý volnost zakony tesnıat

Tak dıkoe plemıa pod vlastıý toskýet,

Tak nyne bezmolvnyı Kavkaz negodýet,

Tak chýjdye sıly ego tıagotıat...

Pýshkın tanymyndaǵy Shyǵys-Batys sıntezi, patshalyq Reseıdiń otarshyldyq saıasatynyń qyspaǵyna qarsy ereýil oı kóterdi, orys aqynynyń jany men bolmysy azattyq ańsaǵan Kavkaz halqynyń jaǵyna shyqty.

XIX ǵasyrdyń sońynda Reseı samoderjavııasy Qazaq dalasyn temir buǵaýǵa ábden shyrmap mataǵan kezi edi.

Otarshyldyq qyspaǵynda qalǵan Deshti-qypshaq dalasy ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı quldyqtyń shyrmaýynda jantalasty. Shyrmaýda qalǵan kóshpendiler eliniń mádenıeti de, sanasy da kúıredi.

Dúnıeniń tabıǵı qozǵalysy kúshpen úzildi. Ortadan órbigen dóreki, aıdahar kúsh dala ómirin joıýǵa umtyldy. Jandaraldyń tabany astynda dala talyp jatty, dalamen birge poezııa, ańyz, ertegi óldi... Almas qylysh pen qorǵasyn oqtan jan tapsyrý adam tabıǵatyna jat qubylys. Zorlyq ómirge jańa tirshilik ákelmeıdi. Álemdik garmonııanyń buzylýy syrtqy kúshtiń ozbyrlyǵynan týady.

Bul kezeńdegi qazaq aqynynyń, ǵulama oıshylynyń tirligi qapas jalǵyzdyq bolatyn. Dala oıshylynyń jalǵyz baǵyty, halyq júregine bastar jol ǵana. Abaı danalyǵy, jalǵyzdyqta jabyrqaǵan janynyń rahaty halyq aıasy ekenin uǵýynda.

Ol óz halqyn rýhanı bıikten kórýdi armandady. VI–VIII ǵasyrdan tartylǵan túrik tildes qaýymnyń dara jolynyń ereksheligi sonshama, qazaq oıy bul kezde erekshe qýatpen, buryn-sońdy bolmaǵan tilektes yntymaqta jumys istegen.

Ortaq oı, ortaq múdde, ortaq úreı ulttyq mádenıet, fılosofııalyq tujyrym men lırıkalyq mejelerdi birdeı qamtyp ketip edi.

XIX ǵasyrdyń uly aqyndarynyń bo­ıynda gýmanıstik sıntez qaıta­lanbaıtyn dara bitimde boldy.

Aıýandyq pen ádiletsizdikke qarsy turǵan kúresker, erkin azamat — Abaı konsepsııasy, aqyn shyǵarmalarynyń bıik rýhanı baǵasy.

Dál osyndaı tanym-túsinik uly sýretkerler — Shekspır, Gete, Baıron, Pýshkın, Lermontov, Rabındranat Tagorlarǵa da tán edi.

 

 

Abaıdyń poezııa men prozadaǵy adamnyń ólsheýli ǵumyry týraly oılary oqyrmandy Qudaıǵa alyp keldi. 

Alla degen sóz jeńil,

Allaǵa aýyz qol emes.

Yntaly júrek, shyn kóńil

О́zgesi haqqa jol emes.

Deneniń barsha qýaty

О́nerge salar bar kúshin.

Júrektiń aqyl sýaty

Mahabbat qylsa táńiri úshin.

Qudaı dúnıeni jaratqanda, ony zulymdyq pen zar nalanyń orny qylyp jaratqan joq. Jumyr jer adam úshin jaratylǵan, óıtkeni adamsyz álemde yntymaq pen jarasym bolýy múmkin emes.

Adamǵa berilgen aqyl-es — Qudaıdyń týyndysy ǵalamdy uqsyn deýi, alǵan bilimdi bıik maqsat úshin ustansyn deýi.

Naǵyz ǵulama úshin kók aspan men qara jerdi aıyratyn kúsh joq.

Aıýandyqtyń ordasy — nadandyq, ony jeńý úshin qajyrly bilim kerek. Adam sanasynyń kiriser jeri, adam júreginiń meıirimin asyrý, jaratýshy Qudaıǵa jol ashý, garmonııalyq birlikti saqtaý.

Abaıdyń oıynsha, adamzat balasy yzaly júrektiń quly emes, sondyqtan da Adam ómir súrýi, eńbek etýi jáne adamdyqqa umtylýy qajet.

Kóp jyldar boıy janyn tolǵantqan mazasyz oıyn, izdegeni men tapqanyn, úreıi men jantalasyn, qapasy men qýanyshyn, rýh umtylysy men azapty ómirin, kóńilin kógendegen yza men qulshylyǵyn jıyp jazǵan «Ǵaqlııa» bylaı bastalady:

«Bul jasqa kelgenshe jaqsy ótkizdik pe, jaman ótkizdik pe, áıteýir birtalaı ómirimizdi ótkizdik: alystyq, julystyq, aıtystyq, tartystyq — áýreshilikti kóre-kóre keldik. Endi jerortasy jasqa keldik, qajydyq, jalyqtyq, qylyp júrgen isimizdiń báriniń baıansyzyn, baılaýsyzyn kórdik, bári qorshylyq ekenin bildik. Al endi qalǵan ómirimizdi qaıtip, ne qylyp ótkizemiz. Sony taba almaı ózim de qaıranmyn».

«Ǵaqlııa» – aqıqat úshin jan salǵan aqyn oıy. Bul kitaptyń ıdeıasy qarapaıym da qudiretti.

Dúnıeniń teńdessiz jetistigi Adam, sol Adamnyń jany men táni sulýlyq pen kelisimnen aınymaýy kerek, dep aıtýdan Abaı jalyqqan emes, sol sózinen taıǵan da emes. Adamnyń jany, oıy, táni men sezimi káýsar sýdaı taza bolýy kerek. Adam sanasyn tek qana qaıyrymdylyqqa, joǵary maqsatty rýhanı kemeldikke jumsaýy shart.

Jeke adam qamynan, búkil adamzat qamyna deıingi umtylys, Aqyn janynyń rýhanı baıýyna asa úlken yqpal jasady.

Jer Ananyń tynysy men jeke adamnyń álem aldyndaǵy jaýapker­shiligin sezinýi — uly Aqynnyń basty oljasy edi. Osy jolǵa aqyn jany men basyn birdeı tigip ótti.

Týǵan halqynyń aldyna, Deshti qypshaq dalasynyń taǵdyry týraly Abaıdaı aıaýsyz suraq qoıǵan jan bolǵan joq. Abaıdyń adamgershilik maksımalızmi – týǵan halqynyń mesheý minezin ǵaıbattaý emes, qaıta týǵan halqyn talmaıtyn zerdelilik­ke, oılylyqqa shaqyrý. Sonan da, Abaı shyǵarmalary adam senimin qaı­raıdy, kóńilin tolǵandyrady, qaıy­rymdylyqtyń shegi bolmaıtynyn uǵyndyrady.

Álem máńgi, ortaq jáne garmonııa­lyq birlikte dep túsindiredi Abaı. Aırylysý, saǵynysh, tipten ólim, ǵarysh garmonııasyn buza almaıdy, óıtkeni olar máńgi sónbeıtin tabıǵı qubylys.

Sońǵy demi bitkenshe, adam jantalasta, úzilmeıtin úmitte bulqynyp turady. Bul sezim jarylysy, adam boıyndaǵy qajyr-qaırattyń tebirenisi, jankeshtilik, bularsyz rýhanı shabyt jansyz qalady.

Abaı jankeshti, qudiretti sýretker edi. Bul jankeshtilik aqynnyń óz taǵdyryna da, álem taǵdyryna da erekshe nur túsirdi.

Adam ómiri, sulý da qaıǵyly ǵu­myrdyń máńgi garmonııasymen qoz­ǵalady: mahabbat pen bostandyqty ólimmen ǵana qaıyrýǵa bolady, jan­keshtilik barǵa qanaǵat qylmaıdy, jan­keshti jan sońǵy demi bitkenshe arpalys­ty kún keshedi.

Qudaı Abaıǵa uly Adamǵa tán minez bergen, ol sonan da eldiń ósek pen ǵaıbatyna, aqymaqtardyń ashyq kúndeýi men qyzǵanyshyna pysqyryp ta qaramaǵan.

Týǵan halqynyń ardager azamaty bolǵan Abaı adam aldyndaǵy paryzyna daq túsirmeı, aqıqatqa jan-tánimen qyzmet etip ótti.

Mahabbat ólimmen qatar qonady, óıtkeni jankeshtilikke bas tikpegen mahabbat mahabbat emes. Bostandyqqa tek basty báıgege tigýmen ǵana jetýge bolady.

Abaı óleńderinen biz adamgershilik tálim alamyz, óıtkeni aqyn ómiri ańyzǵa aınalyp ketkeli qashan.

 

Týǵan halqy uqpaı ótken uly aqyn Qudaımen betpe-bet kelip, jalǵyz qaldy.

Kóp adam dúnıege boı aldyrǵan,

Boı aldyryp, aıaǵyn kóp shaldyrǵan.

О́ldi deýge syıa ma, oılańdarshy,

О́lmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan?

Abaı týǵan halqyn janyndaı súıdi, sonan da onyń oıly sózderi qan tatıdy.

Aqynnyń názik jany kerip tartqan sadaqtaı shart ketýge shaq qalǵan.

Bul ómirden aqyn esh adammen ashylyp sóılespeı, qoshtaspaı, únsiz ketti. Onyń oı keshken tynyshsyz janyn uqqan, qadirlep-qasıettegen, aıalaǵan adamdar, ony o dúnıede tosyp jatqan.

Aqyn sanaly ǵumyryn, kúsh-qýatyn, týǵan halqyn aǵartýǵa jumsady, biraq týǵan halqy aqynnyń jan egiltken ánderin súısine salǵanymen, muńly óleńderiniń oı qatparlaryna tereńdep baryp, janyna daryta almady.

Aqynnyń óz halqyna aıtqan aqyl-ósıeti jahan dalada ıesiz qaldy.

Bul Abaı tragedııasynyń bastaýy da, sońy da edi.

Al erkin oıly, qamsyz qazaq halqy­nyń tragedııasy belgi berip úzdiksiz órbı ósip kele jatqan...

 

Rollan SEISENBAEV