Tyń derek, tosyn paıym

Maqala avtory – Halel Ádil­gereev (1906–1974) degen tarıhshy. Bul tulǵa qazaqtan shyq­qan tuńǵysh tarıh ǵyly­mynyń kandıdaty hám Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń arda­geri. Ofıserlik sheni – ma­ıor. Soǵystan keıingi jyldary ǵalym Ermuhan Bekmahanovty qoldaǵany úshin saıası qýǵynǵa ushyraıdy.

Gazettegi jazbaǵa toqtalar bolsaq, avtor H ǵasyrda ómir súrgen tarıhshy Maqsýdıdyń «Altyn toǵaı» atty kitabynda jazylǵan derekterdi alǵa tar­ta­dy. Onda Ejelgi Oǵyz mem­le­ketiniń qurylymy úsh or­daǵa (úsh júz) bólinip basqa­ryl­­ǵany týraly dálel kelti­redi ári shyǵystanýshy ǵalym Radlovtyń «ǵuz» ben «júz» bir uǵym degen tujyrymyn qoldaıdy.

Odan keıin Joshy uly­syn zerttegen tarıhshy Vassaf­tyń eńbegine súıenip atalǵan ulys quramy: saqsyn, qypshaq, horezm, bulǵar, qyrym, úkek t.b. iri taıpalardan quralǵany týraly jazady. Osylardyń ishinde «qypshaq» taıpasy­na arnaıy toqtalyp: «Qypshaq­tardyń meken etken jeri Edilden shyǵysqa qaraı sozylyp jatyr. Osyndaǵy ımperııa qurǵan qypshaq-túrki tuqymdaryn HII ǵasyrda mońǵoldar jaýlap alyp, olar Joshynyń ulysyna qa­rap qaldy. Iаǵnı Joshy uly­sy negizinde qalyptasqan moń­ǵol ústemdigi, birinshiden, saıası kúsh bolyp toptalǵan qyp­shaqtardy yǵystyrdy. Ekin­shiden, bul halyqtyń tuqym, rý jaǵynda ózgerister boldy. Moń­ǵoldar jaýlap alǵannan keıin qazaq arasyna mońǵol rý­la­ry enip ketti», dep jazady.

Kóptegen tarıhshy Joshy ulysyn Shyńǵys qaǵan qurǵan Mońǵol ımperııasynyń batys bóligi dep tanıdy. Shyn máninde, Joshy ulysynyń etnostyq quramy qypshaqtar ekeni anyq. Al tarıhshy bolsa Ibn Nýralla Elomarıdiń (1299–1349) «Túrli memleketter tarıhyna sholý joldary» atty jazbasynda: «Altyn Orda burynǵy qypshaq eli. Mońǵol jaýlap alǵannan keıin qypshaqtar solarǵa baǵyn­dy. Munan keıin jaýlaýshy mońǵoldar qypshaqtarmen aralasyp, týystasyp ketti. Osynyń áseri mońǵoldardyń tegine, rasasyna bitken sıpattaryn joıyp jiberdi, olardyń bári bir rýdan taralǵan adamdaı, dálme-dál qypshaqtar sııaqty bolyp ketti», degen ­pa­ıymyn alǵa tartady.