Elimizde bank júıesin retteıtin jańa zań jobasy daıyndalyp jatyr. Qujat 7 kodeks pen 16 zańǵa ózgeris engizip, bank sektoryndaǵy erejelerdi jańartýdy kózdeıdi. Jańa talaptar lısenzııalaý júıesin, salyq saıasatyn jáne klıentterdiń quqyǵyn qorǵaý tetikterin qamtıdy. Bul ózgerister bank naryǵy men qarapaıym tutynýshyǵa qalaı áser etedi?
Halyqty qandaı ózgerister kútip tur?
Jańa zańnyń basty jańalyǵy – bankterge lısenzııanyń eki túrin engizý. Iri oıynshylar burynǵydaı ámbebap lısenzııamen jumysyn jalǵastyrady. Al naryqqa jańadan kirgisi keletinderge, sonyń ishinde bankke aınalýdy kózdeıtin mıkroqarjy uıymdaryna bazalyq lısenzııa beriledi. Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova bul týraly bylaı dedi:
«Mundaı lısenzııa kapıtalǵa qoıylatyn talaptardy tómendetedi ári aktıvter kólemine shekteý qoıady. Iаǵnı bazalyq lısenzııa alǵan banktiń aktıvteri 500 mlrd teńgeden aspaýǵa tıis. Mınımaldy kapıtal kólemi – 10 mlrd teńge. Al ámbebap lısenzııa alǵan bankterge bul shek 20 mlrd teńge bolady. Sonymen qatar bazalyq bankterge qatań qadaǵalaý talaptary jumsartylady».
Qazirdiń ózinde birneshe mıkroqarjylyq uıym bank modeline kóshýdi josparlap otyr. Mysaly, KMF jáne BNK Finance kompanııalary bankke aınalyp úlgerdi. Al jańa zań klıentterdiń quqyǵyn qorǵaýdy kúsheıtýdi kózdeıdi. Bankter men qarjy uıymdarynyń tutynýshyǵa májbúrli qyzmet usyný, sharttardy jasyrý sekildi ádisterine tyıym salynbaq.
«Qazir qarjylyq qyzmetti belsendi usynyp júrgen banktik emes uıymdarǵa qoıylatyn talaptar kúsheıtiledi. Olar aqparattyq qaýipsizdikti saqtaý men klıentterdiń quqyǵyn qorǵaýǵa mindetti bolady. Bul halyqtyń táýekelin azaıtyp, jalpy qarjy júıesine degen senimdi arttyrady», deıdi Mádına Ábilqasymova.
Jańa zańnyń mańyzdy bóligi – minez-qulyqty qadaǵalaý júıesin kúsheıtý. Bul bankterdi klıent aldynda ashyq bolýǵa mindetteıdi.
«Jańa zań aıasynda minez-qulyqtyq qadaǵalaý keshendi júıege aınalady. Ol prýdensııalyq qadaǵalaýmen teńestiriledi. Maqsat – tutynýshy quqyǵyn qorǵaý. Qarjy uıymdary óz ónimderi týraly aqparatty tolyq ári sapaly ashýǵa mindetti. Qazirdiń ózinde mundaı talaptar bar, biraq biz ony odan ári kúsheıtemiz», dedi M.Ábilqasymova.
Ulttyq bank tóraǵasynyń orynbasary Vıtalıı Týtýshkınniń aıtýynsha, bul táýelsiz el tarıhyndaǵy bankter týraly tórtinshi zań bolmaq. Qazir qujat Senattyń qaraýynda jatyr.
«Alǵashqy zańdar 1990 jáne 1995 jyldary qabyldandy, olar bank bıznesiniń negizin qalady. Qazirgi qoldanystaǵy zań da 1995 jyly shyqqan. Biraq ol ýaqyt óte kele talaı ózgeriske tústi. Endi el ekonomıkasynyń qazirgi damý kezeńi bank sektorynyń rólin qaıta oılaýdy talap etip otyr. Jańa zań osy zamanǵy úrdisterge saı bolýy kerek, ol ekonomıkany yntalandyryp, fınteh pen jańa tehnologııalardyń damýyna jol ashýǵa tıis», deıdi V.Týtýshkın.
Kimge paıdaly, kimge zııan?
Sarapshylardyń aıtýynsha, túzetýlerdiń bir bóligi shyn máninde qajet, biraq keıbir normalar júıeniń turaqtylyǵyna zııan keltirýi múmkin. Bul týraly Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Elena Bahmýtova pikir bildirdi. Qarjygerdiń aıtýynsha, qazir zań jobasynda qaryz alýshylardy qorǵaýǵa tym birjaqty kóńil bólingen. Bul ıdeıanyń ózi durys bolǵanymen, oryndalý tásilderi kúmándi.
«Qaryz alýshylardyń quqyǵyn qorǵaý – óte mańyzdy baǵyt. Buǵan eshkim qarsy emes. Bul álemdik tájirıbede de bar. О́ıtkeni qarjylyq ónimder kúrdeli, al bank pen basqa uıymdar klıenttiń ónimdi durys túsingenine, qabyldaǵan mindettemelerin oryndaı alatynyna kóz jetkizýge tıis. Halyqaralyq tájirıbedegi minez-qulyqty qadaǵalaýdyń máni – osy», deıdi ol.
Alaıda ol sońǵy engizilgen normalardyń shekten tys ekenin aıtady. Byltyr zańǵa kepilsiz nesıe alý úshin erli-zaıyptylardyń kelisimi mindetti degen norma engizilgen. Al eger qandaı da bir sebeppen kelisim durys rásimdelmese, shart jaramsyz dep tanylady.
«Bul jerde másele bylaı: eger mámile jaramsyz dep tanylsa, taraptar bastapqy jaǵdaıǵa oralýǵa tıis. Iаǵnı qaryz alýshy bankten alǵan aqshany qaıtaryp, nesıe shartyn joıýǵa mindetti. Rásimdeý barysynda ketken qatelik úshin retteýshi tarapynan bankke sanksııa qoldanýǵa bolady. Biraq qoldanystaǵy zańǵa sáıkes, bank prosedýrany buza otyryp berilgen nesıeni qaıtarýdy talap ete almaıdy. Demek, nesıe keshirilýi tıis. Álemniń birde-bir elinde mundaı tetik joq. Bul óte qaýipti tájirıbe», deıdi qarjyger.
Elena Bahmýtovanyń pikirinshe, mundaı túzetýlerdiń bárin biriktiretin ortaq másele bar. Birinshiden, olar bankter úshin táýekeldi arttyrady. Ekinshiden, qaryz alýshylardyń óz mindettemesinen jaltarýyna jaǵdaı jasaıdy. Al bankter nesıe bergende tartylǵan qarajatty paıdalanady, sonyń ishinde halyqtyń depozıt aqshasyn. Bul qarajatty bank keıin syıaqysymen qosa qaıtarýy kerek. Eger qaryzdy qaıtarý rásimdik qatelikke baılanysty múmkin bolmaı qalsa, bul – búkil júıege soqqy. Al ákimshilik kedergilerdiń negizsiz ósýi adal tutynýshylardyń basym bóligi úshin qarjylyq qyzmetterdi alýdy qıyndatady.
«О́z táýekelderin baǵalaı almaıtyn tutynýshylarǵa qarjy ónimderine qoljetimdilikti shekteý ádisteri búkil naryqqa birdeı qoldanylmaýy kerek. Áıtpese adal tutynýshylar zardap shegedi», dedi.
Zań jobasyndaǵy mańyzdy ózgeris ámbebap jáne bazalyq lısenzııa engizý ekenin joǵaryda aıttyq. Bul ózgeristiń de ekiushty tustary bar ekenine qarjyger nazar aýdartyp otyr.
«Qazir bizdegi barlyq bankter ámbebap: depozıt qabyldaıdy, nesıe beredi, valıýtamen jumys isteıdi, aýdarym jasaıdy. Al bazalyq lısenzııa tek belgili bir qyzmetterdi ǵana usynýǵa múmkindik beredi. Ásirese rezıdent emestermen jáne kúrdeli qarjy quraldarymen jumysqa shekteý qoıylady. Mundaı bankterdiń qyzmetine suranys bola ma, ýaqyt kórsetedi», deıdi E.Bahmýtova.
Sonymen qatar ol bazalyq lısenzııa alǵan bankterdegi klıent depozıtterine qatysty belgisizdik bar ekenin aıtty.
«Klıentterdiń bazalyq bankterdegi depozıtterine qoıylatyn shekteýler qanshalyqty durys ekenin túsiný qıyn. О́ıtkeni kez kelgen adamnyń nemese kásipkerdiń aǵymdaǵy shotynda iri soma jatýy múmkin. Bul da depozıt bolyp sanalady jáne kepildendirý júıesine kiredi. Demek, mundaı shekteýdiń qandaı táýekeldi jabatyny túsiniksiz», dedi qarjyger.
Sarapshy bazalyq lısenzııa ıdeıasyn taǵy bir qaýippen baılanystyrdy. Qazir bazalyq bank lısenzııasyn QNRDA beretin bolsa, Ulttyq bank óz kezeginde tólem uıymdaryna lısenzııa berýdi josparlap otyr. Bul uıymdarǵa da bank aýdarymdaryn jasaý jáne elektrondyq aqsha shyǵarý quqyǵy usynylady. Qazir mundaı quqyq tek bankterde jáne bank shottaryn júrgizýge ruqsaty bar «Qazposhtada» ǵana bar. Al tólem uıymdaryna lısenzııa talap etilmeıdi, olar tek Ulttyq bankte tirkelse jetkilikti. Keıingi ýaqytta bul naryq kúrt ósip ketti. Elimizde mundaı uıymdardyń sany shamamen 130-ǵa jetken.