Aldymyzda – jaýapty da mańyzdy ister

El Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» baǵdarlamasy jahandyq syn-qaterlerdiń aldyn alýdan týyndaǵany belgili. Bul stra­tegııalyq qujat kúni búgin Ult jos­pary sanalatyn bes ıns­tı­týttyq reformalarmen já­ne 100 naqty qadammen tolyqty­ryldy.

Álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý múmkindigi osy 100 qadam arqyly júzege asady. Sondyqtan, 100 qadam júktegen mindetterdi júzege asyrý óte jaýapty da mańyzdy is. Osyǵan oraı Batys Qazaqstan oblysynda, onyń árbir aýdandarynda 100 qadam mindetterin iske asyrýdyń jospary jasaqtalyp, ony halyqqa túsindiretin, nasıhattaıtyn arnaıy aqparattyq toptar qurylyp, jumys isteýde. Jalpy, kópshilik kóńilinen shyqqan Ult josparyndaǵy bes reforma men 100 naqty qadam­dy el ekonomıkasyn qalyp­ty damytýdyń aıqyn jos­pary desek, qatelespeımiz. «Kóp­ult­tylyq – bizdiń baılyǵymyz» dedi Elbasymyz. Ony eldiń ómi­rinen kórip, kýá bolyp kelemiz. Alysqa barmaı-aq dálel kel­tirsek, Jańaqala aýdany jurt­shylyǵynyń qazirgi atamekeni – qasıetti Naryn jıegindegi Qa­mys-Samar óńirinde birneshe etnos san jyldar boıy tatý turmys keship keledi. Negizinen bul óńirdi basqa et­nos ókilderi on toǵyzynshy ǵasyrdyń birinshi jartysynan bastap qonystandy. Olar negi­zinen tatar etnosynyń ókilderi edi. Budan keıin Uly Otan soǵysy, tyń ıgerý jyldarynda taǵdyrdyń talaıymen kelgen ózge ult ókilderi Qamys-Samar óńiri elin, jeruıyǵy – Jańaqala jerin dostyqtyń ordasyna aınaldyrdy. Biz olardy jatsynyp bólgen emespiz, bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, eńbek etip yntymaǵymyzdy uıytyp, birligimizdi jarastyryp, ortaq tirligimizdi jalǵap kelemiz.

Jańaqala aýdany oblystyń ońtústik betinde ornalasqan. Jer kólemi 2076073 gektar, onyń 1923325 gektary aýyl­sha­rýa­shylyq jeri bolsa, shabyndyq – 139026 gektar, jaıylym – 1768871 gektar, bos jer – 15428 gektar. Aýdan jeri jarty­laı shóleıtti, sondyqtan halyq­tyń negizgi kúnkórisi mal sha­rý­a­shylyǵy. Elbasymyz ındýstrııalandy­rý jáne ekonomıkalyq ósim re­formasynyń 69-qadamynda et óndirisine qatysty mindet – shı­kizat baǵasyn damytý ekendigin ataǵan. Bul qadamǵa qatysty biz­diń aýdan jaǵdaıynda atqarylǵan da, atqaratyn da jumystar bar­shylyq. Kúni búgin aýdanda 51335 bas múıizdi iri qara, analyǵy – 22141 bas, 218195 qoı men eshki, 17771 bas jylqy, 958 bas túıe ósiriledi. Aýdanda 4740 aýla ba­ryn eskersek, túıe men qusty qos­paǵanda ár aýlaǵa 11 sıyr, 46 qoı, 4 jylqydan keledi. Bul turmysynyń tómen emestigin kórsetedi. Sol sııaqty jyl basynan beri 48475 sentner et, 43987 sentner sút, 142 myń dana ju­myrtqa, 1519 sentner jún óndi­rildi. Úkimet aýyl sharýashy­lyǵyn damytýǵa, sonyń ishinde mal sharýashylyǵyna da basymdyq berip otyr. Osyǵan oraı aýdan halqy mal basyn ósirip qana qoımaı, Úkimet baǵdarlamalaryn paıdalanyp, mal tuqymyn asyldandyrý isine den qoıýda. Qazirgi tańda aýdanda qazaqtyń aqbas tuqymdy maldaryn ósiretin – 8, gereford, angýs malyn ósiretin – 1, qyrdyń qyzyl sıyryn ósiretin – 1, asyl tuqymdy edilbaı qoıyn ósiretin – 3, kóshim jylqysyn ósiretin 2 sharýashylyq bar. Asyl tuqymdy maldyń alynýy jyl sanap arta túsýde. «Iri qara maly etiniń eksporttyq áleýetin damytý» jobasy boıynsha asyl tuqymdy sharýashylyqtar jelisin qurý úshin bıylǵy jyly Reseıden «Shamurat» sharýa qojalyǵy 51 bas, «Bekarys» sharýa qojalyǵy 43 bas, «Dos» sharýa qojalyǵy 30 bas, Bókeı ordasy aýdanynan «Ǵabdy-Ǵalı» sharýa qojalyǵy 100 bas qashar satyp aldy. Aýdan sharýalary memle­kettik baǵdarlamalarmen qoıan­qol­tyq jumys isteýde. Tek ót­ken jyldyń ózinde «QazAgro­Qarjy» AQ arqyly lızıngke jáne óz qarjylaryna 102 aýyl­sha­rýashylyq tehnıkalaryn alsa, bul jumystar bıyl da júıeli jalǵasyn tabýda. 100 naqty qadamda qury­lys salasyn damytý da kóri­nis tapqan. Osy maqsatta da aýdanda atqarylyp jatqan jumys­tar az emes. О́tken jyly «Qolje­timdi turǵyn úı-2020» baǵdarla­masynyń 7-baǵyty boıynsha 5760 sharshy metr turǵyn úı alańy iske qosyldy. Bul aldyńǵy jyldan 12 paıyzǵa artyq. Jumys bıylǵy jyly da qarqyndy jalǵasýda. Bıylǵy jańa oqý jylyna aýdan ortalyǵynda 600 oryndyq mektep, 100 tósektik jataqhana, Sarykól aýylynda 108 oryndyq, Jýalyoı aýylynda 108 oryndyq mektep úıiniń qurylystary aıaqtalyp, paıdalanýǵa berilmek.

Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń «El bolamyn deseń, besigińdi túze» degen ke­remet sózi bar. Besikti tú­zeý de­genimiz – ata-babadan beri qanmen berilip kele jatqan ult­tyq qasıetterimizdi boıymyzǵa qa­lyp­tastyryp, eldiń arǵy-bergi tarıhyn túgendep, ony jas ur­paqtyń sanasyna sińirý. Bul oraıda el Prezıdentiniń «Ha­lyq tarıh tolqynynda» baǵdar­la­masynyń mańyzy zor boldy. Osyǵan oraı aýdanda birkel­ki jumystar júrgizilýde. Tarıh páninen Borodıno, Kýrsk shaı­qastaryn oqyp, sanalaryna sińirip alǵan býynnyń Isa­taı-Mahambet bastaǵan ult-azat­tyq kóterilisti bilmeýine tańǵa­lýǵa bolmaıdy. Keńestik otarlaý­shy saıasat babalar erligin nasıhat­taýǵa múmkindik bermegeni belgili. Osy aqtańdaqtardyń ornyn toltyrý úshin aýdan ortalyǵynda Tastóbe shaıqasynyń 175 jyl­dy­ǵyna oraı arnaıy belgi qoıyldy. Jyl saıyn qarasha aıynda mektep oqýshylary osy Tastóbe keshenine jınalyp, Mahambettiń órshil óleńderin oqyp, shara ótki­zedi. Bul da otanshyldyq tárbıe berýdiń bir joly dep esepteımiz. Aýdanda alty kúı alybyna, tórt Uly Otan soǵysynyń batyryna eskertkish, Mámen men Tuıaq keseneleriniń salynýy, Bókeı kóshin beıneleıtin belgi urpaqqa taǵylym ekeni daýsyz. Ult jospary – 100 naqty qadamda maqsaty aıqyndalǵan isterdiń biri – shaǵyn jáne orta kásipkerlik. Bul baǵytta aýdanda 1005 shaǵyn jáne orta kásip­kerlik tirkelgen. Onyń 416-sy sharýa qojalyqtary, 12-si jaýap­kershiligi shekteýli seriktes­tikter, 577-si jeke kásipkerler. Qazirgi tańda 801 kásipkerlik ju­mys jasap tursa, olarda 1653 adam eńbek etedi. Endigi maq­sat – kásipkerlerdiń básekege qabilettiligin arttyrý, ıaǵnı ónim sapasyn arttyrý. Jalpy, Ult jospary – 100 qadam júktegen mindetterdi halyqqa jete túsindirý, ortaq iske jumyldyrý ony júzege asyrýdyń alǵysharty ekeni belgili. Bul maqsatta shilde aıynda oblys ákimi belgilegen josparǵa sáıkes Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary bastaǵan aqparattyq top aýdanymyzǵa kelip, oblystyń ońtústik betindegi tórt aýdan ókilderi qatysqan aktıv jıynyn ótkizdi. Jıynda 2-baǵyt – Zań ústemdigin qamtamasyz etý baǵdarlamasy boıynsha BQO qylmystyq ister jónindegi appelıasııalyq sot alqasynyń tóraǵasy M.Naǵashybaev áńgi­me­lep, reformanyń 2-baǵyty 19 naqty qadam arqyly júzege asatynyna toqtalyp, ár qadamdy saralap berdi. Sondaı-aq, Oral qalalyq Ádilet basqarmasynyń basshysy E.Rashqalıev jeke sot oryndaýshysy, jergilikti polısııa qyzmetkeri jóninde jatyq tilmen mol maǵlumat berdi. Ult josparyndaǵy 5-baǵyt – esep beretin memleketti qalyptastyrý taqyryby boıynsha BQO ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý basqarmasynyń basshysy B.Qonysbaevanyń slaıdtar arqyly jasaǵan baıandamasy da kóńilge qonymdy boldy. Aktıvke qatysýshylar ákimder arasyndaǵy memorandýmǵa qol jetkizý, memlekettik baǵdarlamalardy ońtaılandyrý, memlekettik organdar jumysyn baǵalaýdyń jańa júıesi, memlekettik aýdıt júıesi, «Ashyq úkimet» portaly, qoǵamdyq keńesterdiń ókilettiligi men mártebesin zańmen bekitý, jergilikti ózin-ózi basqarýdyń derbes bıýdjetin qalyptastyrý, basqa da máselelerdiń mánisine ábden qanyqty.

Pikir alysý jaǵdaıynda ótken jıyn reformanyń 2-baǵyty boıynsha mol túsinik berdi. Mundaı aktıv jıyny kórshiles aýdandarda da ótip, reformanyń qalǵan baǵyttary elge jatyq jetkizildi. Mundaı alty adamnan jasaqtalǵan bes aqparattyq top aýdanda da qurylyp, jumysyn júrgizýde. Qorytyp aıtqanda, Ult jos­pary – 100 naqty qadam eldi damýǵa bastaıtyn, atamekenimiz – Qazaqstandy jeruıyqqa aınal­dyryp, eldiń birligin, yntyma­ǵyn nyǵaıtyp, mereıin tasy­typ, baqytqa jetkizetin mańyz­dy baǵdarlama. Ony júzege asy­rý­dyń aıqyn joly – uıymdasqan, jumylǵan eńbek. Eldi eńbekke jumyldyrý bizdiń paryzymyz.

Lavr HAIRETDINOV, Jańaqala aýdanynyń ákimi.

Batys Qazaqstan oblysy.