Uly Otan soǵysynyń ardageri Shaǵıla Qusanova... Ol kisiniń ómirbaıany týraly aqparattardy aqtarǵan sátten-aq keıipkerimmen tezirek júzdesýge asyqtym. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, jasy toqsannan asqan ájeıdiń qolyn alyp qaıtýdyń ózi ǵanıbet qoı! Alaıda, qandy maıdan jyldarynda ot keshken qazaqtyń qaısar qyzymen qaýyshýdyń sáti birden túse qoımady. Qyzy Qarlyǵash apaıdy da ábden mazalaǵandaımyn. Telefon nómirin kúnde teremin. Sóıtip, Jeńis kúni jaqyndaǵanda ǵana Shaǵıla apaı Almatydan Astanaǵa atbasyn burdy.
Syrtqy esiktiń qońyraýyn basqannan soń ǵana saǵatyma kózim tústi. Tym erte, shaqyrǵan ýaqyttan týra jarty saǵat buryn barǵanymdy endi baıqadym. Astanaǵa kelgeli televıdenıe jýrnalısteri de Shaǵıla apaıdy birinen soń biri efırge shaqyryp, bosamaı jatqandaryn qyzy Qarlyǵash apaı aldynda aıtqan bolatyn. Qalaı degenmen, qart kisi ǵoı, demalýǵa da múmkindik bermeı, sharshatyp alamyz ba?! «Qap, uıat boldy-aý, dalada júre turýym kerek pe edi» degenimshe bolǵan joq, arǵy jaǵynan qonaqjaı jas kelinshek esik ashty. Apaıdyń úıde ekenin aıtyp, tórgi bólmege shaqyrdy. Sýretten bolmasa, buryn-sońdy Shaǵıla apaıdy kórgen emes edim. Áıteýir jasy 93-ke aıaq basqan qarııanyń qandaı bolatynyn boljap, úıdi kózimmen sholyp Shaǵıla apaıdy izdedim. Mine, qyzyq, apaı ústel ústindegi azyq-túlikterdi jıystyryp jatyr eken. Qımyly shıraq. Ár nárseni jeke-jeke alyp, syrtyndaǵy jazýlaryna deıin oqyp qoıady. Bizdiń ózimiz kózáıneksiz syqsıyp kóre almaıtyn jazýlardy sýdyrlatyp oqyǵanymen qoımaı, onyń árbiriniń qandaı paıdasy bar, qajet-qajet emestigine deıin suryptap salyp, lezde ústel ústin qalypqa keltirdi. Ishteı: «Shaǵıla apaı osy kisi me eken ózi?», degen kúdigim de boǵany ras. Shyny kerek, toqsandy artqa tastap, júzge aıaq basqan kisini basqasha elestetken edim. Biraq, men oılaǵandaı emes, qazaqtyń batyr qyzy qarttyǵynda da qaırattylyǵynan qaıtpapty. Samaıyn aq shalyp, betin qarııaǵa tán ádemi ájim árlegen kisiniń janarynda batyrǵa tán ot ushqyny áli de sónbegen. Tipti, sóılegende de daýys yrǵaǵy áskerı adamnyń aıbyndy, buıryqty únindeı estildi.
Ata-anasynan erte aıyrylǵan Shaǵıla apaı jetimdik pen jalǵyzdyqtyń ashy dámin erte tatqan eken. Ol balalar úıi men ınternatta tárbıelenipti. «E, meniń ómirim ertegi sııaqty. Bir adamnyń basyna jetip-artylatyn túrli qıyndyqty da, qyzyqty da kórdik qoı. Qansha ret ólip-tirildim. Biraq, adamnyń jany siri eken. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi», degen osy shyǵar. Bes jasymda anamnan aıyrylyp, ashtan ólýge shaq qalyp, shala-jansar jatqanymda da adamdar taýyp alyp, meni qatarǵa qosypty. Tórt jyl boıǵy soǵysta da jeńil-jelpi jaraqat alǵanym bolmasa, sap-saý elge oraldym. Aıta bersek, ómir degen ózi úlken ózen, aǵysy qaıda baryp soǵaryn bilmeısiń. Meniń ómirim túgel qıyndyqqa toly boldy demeımin. Bala kúngi beınetimniń zeınetin kórdim. Múmkin jaratýshy Alla aıaýshylyq tanytyp, meni ózi qoldady ma, kim bilgen?! Qansha qıyndyq kórsem, ómirde sonsha jaqsylyq kórdim», deıdi qarııa ómirine táýbesin aıtyp.
Iá, tabıǵatynan qaısar, jaratylysynan tabandy jan taǵdyrdyń salǵan taýqymetine moıynsunbady. Orta mektepti bitirgen soń, Almaty qalasyndaǵy S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh jáne fılologııa fakýltetine oqýǵa túsipti. Bul Shaǵıla apaı úshin ǵylymnyń dańǵyl jolyndaǵy alǵashqy baspaldaq edi. Alaıda, ol ýnıversıtettiń birinshi kýrsyn bitirgen 1941 jyly maýsym aıynda tutqıyldan soǵys órti burq ete qalady. Uly Otan soǵysy bastalǵan kezde elimizden er-azamattarmen qatar qazaq qyzdary da óz erikterimen maıdanǵa attandy. Solardyń qatarynda Shaǵıla apaı da boldy. Árıne, qaısarlyq pen qaırattylyqqa ómirdiń ózi tárbıelegen Shaǵıla Ákimbaıqyzynyń sol bir el basyna kún týǵan qıyn-qystaý zamanda basyn ólimge tigip, Otandy jaýdan qorǵaýǵa attanýy úlken erliktiń belgisi emeı nemene?!
Ol 1941 jyldyń qyrkúıek aıynda Tashkentte qysqa merzimdi baılanysshylar kýrsynan ótkennen keıin, jeltoqsan aıynda Qyrym maıdanyndaǵy Kerch qalasyn azat etýge qatysqan desanttyq ásker quramynda bolypty. 1942 jyldyń mamyr aıynda 14-atqyshtar dıvızııasy quramynda Don maıdanyndaǵy, Stepnoı jáne Stalıngrad maıdandaryndaǵy qandy shaıqastarǵa qatysqan. Stalıngrad túbindegi jeńisten soń, 14-atqyshtar dıvızııasy Ońtústik-Batys, I jáne II Ýkraın maıdandary quramyna engizildi. Sonda júrip Shaǵıla Ákimbaıqyzy Rýmynııa, Polsha, Chehoslovakııany azat etýge baǵyttalǵan batyl shaıqastarda da erliktiń tamasha úlgilerin tanytty. Osylaısha qaısar minez ıesi «Jaýyngerlik eńbegi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» jáne taǵy basqa da nagradalarmen marapattalǵan.
Shaǵıla apaı soǵystan keıin oqýyn qaıtadan jalǵastyrypty. Keıinnen úlken ǵylym jolyna túsip, kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵap, uzaq jyldar boıy ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde eńbek etken. Birqatar monografııa men 150-den astam ǵylymı eńbekterdiń avtory. Ol – birneshe ǵylym doktory men kandıdattaryn daıarlaǵan tanymal ǵalym, ulaǵatty ustaz. 1981 jyly pedagogıkalyq saladaǵy úzdik eńbegi úshin Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy. Al 1995 jyly «Qurmet» ordeniniń ıegeri atandy.
Shaǵıla apaıdyń jubaıy Asylǵazy Bekbaıuly kezinde mádenıet salasynda birqatar laýazymdy qyzmetter atqarǵan qaıratker. Ol da Uly Otan soǵysy ardageri bolatyn. О́kinishke qaraı, Asylǵazy Bekbaıuly osydan birneshe jyl buryn ómirden ozdy.
«Ol kisi de uzaq jasaǵan eken ǵoı», dedim ishtegi oıymdy jasyra almaı. Shaǵıla apaı tereń bir kúrsinip: «Joq, ol odan da uzaq jasaýy kerek edi. Qaıdan bileıik, múmkin dám-tuzynyń jetken jeri sol bolǵan shyǵar», dedi.
Áńgime aýanyn ózgertpekke umtylyp, soǵys taqyrybyna qaraı qaıta oıystym. «Surapyl soǵys kezderi keshegi kúngideı kóz aldymda, eshqashan umytylmaıdy», deıdi Shaǵıla Ákimbaıqyzy. Ardager ana endi eshqashan soǵys bolmasa eken dep tileıdi. «Qazaq degen sóz erkin eldiń erikti azamaty» degendi bildiredi. Osy erkin elimizdiń tynyshtyǵyn eshkim eshqashan buzbasa eken. Bereke-birligimiz tasyp, árbir úıde shattyq bolsyn», deıdi qazaqtyń batyr qyzy. «Aıtqanyńyz kelsin» aıtyp, biz de Shaǵıla apaımen qoshtastyq. Keterde qolyn qysyp turyp: «Áli de uzaq jasaı berińiz», dedim. Esikten shyqqanymsha kózimen uzatyp salǵan qarııanyń qasqaıǵan qaısarlyǵy, batyrǵa tán qaırattylyǵy áli de ón boıynan esip turǵandaı.
Sýrette: Sh.Qusanova. 1945 jyl.
Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan».