Bazarlarǵa jolyńyz tússe, sórelerdi jańa oqý jylynyń jaqyndap qalǵanyn kórsetetin taýarlar jaýlap alǵanyn baıqaısyz. Iá, qyrkúıekke qarbalas daıyndyq tamyz aıynan bastalyp ketken. Balasyn jetektegen ata-ananyń qarasy kóp, bári mektepke qajetin osy aıdyń sońyna deıin ázirlep alýǵa asyǵady. Al baǵa qalaı? Bir balany sabaqqa daıyndaýǵa qansha teńge jumsalady? Kómekke muqtaj jandarǵa qandaı qoldaý bar? Birizdilik bizge qashan keledi? Salmaqty suraqtarǵa jaýap izdep kórdik.
Jaǵdaıdyń jaı-japsary
Qostanaılyq tórt balanyń ákesi Baqytbek Suraǵan otbasymen eki kúnnen beri bazar jaǵalap júr. О́ıtkeni tórt birdeı oqýshyny mektepke daıyndaý kerek. Úlkeni 9-synypqa barady, oǵan basyn bastap alyp qoıypty.
– Úlken qyzymyz 8-synypqa ótti. Mektepke biraz daıyndap qoıdyq desek bolady. Alǵan zattarymyzdy tizbektesek, 2 dana aq jeıde 6 myń teńgeden 12 myń teńge boldy. 2 dana shalbar 8 myń teńgeden 16 myń teńgege shyqty. Sporttyq kostıým 10 myń teńge, sporttyq aıaq kıimi ázirge bar. Týflıin 8 myń teńgege taptyq. Sómkesin 9 myń teńgege aldyq. Al oqý quraldaryna kelsek, qalyń dápter 400 teńgeden 20 dana 8 myń teńge, qalamsap 3 dana 300 teńge, túrli tústi qaryndash 1 dana 600 teńge, 2 dana atlas 2 myń teńge, túrli tústi qalamsap 700 teńge, kitap qap 400 teńgeden 10 dana 4 myń teńgege jobalady. Osy alǵandarymyzǵa únemdep jumsaǵannyń ózinde 77 myń teńge ketip qalypty. 6-synypqa ótken 1, bastaýyshta oqıtyn 2 balam bar, olarǵa áli alyp bastaǵan joqpyz. Bazarǵa barýǵa úlken qyzymyzdy daıyndaǵannan keıin baǵalardan kishkene júreksinip qalǵan jaıymyz bar. Sebebi balanyń tańdaýyn, odan sapalysyn alǵyń kelse, bir balany mektepke daıyndaýǵa 100 myń teńge jaı ketip qalady eken, – deıdi keıipkerimiz B.Suraǵan.
Qostanaılyq ata-ananyń baǵaǵa qatysty bul pikirin Astanadaǵy zamandasy, kóp balaly áke Berdibek Habaı da rastap otyr. Ol bizdiń áleýmettik jelide osy taqyrypqa oraı júrgizgen jýrnalıstik saýalnamamyzǵa:
«Tórt balany mektepke daıyndaımyz dep 400 myń teńge jumsadyq. Sumdyq. О́tken jyly 250 myń teńgemen shektelgen edik. Áli tolyq emes bolyp tur. Dápter-qalamdaryna da 50 myń teńge ketip qalatyn bolar. Bul – qara bazardyń baǵasy. Al ózge jerdi bilmedim. Mysaly, 9-synypqa baratyn ulymyzǵa kostıým aldyq, 30 myń teńge boldy. Jeıde 7 myń teńge, aıaqkıimi 15 myń teńge, sporttyq aıaqkıimi 15 myń teńgege shyqty. Táýirleý sporttyq kıim alam dep ótindi. Surasaq, baǵasy 50 myń teńgeden túspeı tur. Qaltanyń qamyn oılap, 20 myń teńgenikin aldyq. Uldyń kóńili túsińkirep qaldy, biraq kóndi. Qaıtemiz endi. Sonymen, ár balaǵa 100 myń teńgeden aınalyp tur», dep jazdy.
Munyń barlyǵy – eń qajettilerin alýǵa jumsalǵan bastapqy baǵa. Jýrnalıstik saýalnamamyzǵa bir balany mektepke daıyndaýǵa 200–300 myń teńge jaratqanyn jazǵandar da boldy. Tarqatyp jaýap berýin suraǵanymyzda 3 bala ósirip otyrǵan ata-ana: «Taza bylǵary aıaqkıiminiń ózi 43 myń teńgege shyqty. Odan árisin esepteı berińiz», dep qysqa qaıyrsa, endi biri: «2 balam bar. О́zim otandyq ónimderdi qoldaıtyn adammyn. Al otandyq kıim úlgileri Qytaı men Qyrǵyzstannyń, keıde tipti Túrkııanyń taýarynan qymbattaý júredi. Mysaly, qyzyma aýa ótkizetin sapaly matadan sarafan tiktirdim, 45 myń teńge boldy, áli qalǵanyn alǵan joqpyz, shamamen bir ózine 300 myń teńge daıyndap otyrmyz», dep jaýap bergen. Sondyqtan bir balany mektepke daıyndaý 100 myń teńgeden bastalady, ár adamnyń qaltasyna qaraı sharyqtaı beredi dep túıgenimiz durys bolar.
Kómekke muqtajdardy qoldaý
Elimizde balalardy mektepke daıyndaýǵa úkimet te qatysady, aralasady. Jaqynda Oqý-aǵartý mınıstrligi «Jalpyǵa birdeı bilim berý» qorynan ata-analardyń jáne zańdy ókilderdiń esepshottaryna mektep formasyn, aıaqkıim men oqý-quraldaryn satyp alý úshin shamamen 20 mlrd teńge aýdarylǵanyn habarlady. Qoldaý 430 myńnan astam balany qamtydy, bul jalpy kómek alýshylar sanynyń 87%-yna jýyqtaıdy. Oqý-aǵartý mınıstrligi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraıymy Nasymjan Ospanova bul týraly:
– Bıyl kómek 500 myńnan astam balaǵa kórsetiledi. Onyń ishinde – jetim balalar, ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵandar, az qamtylǵan jáne ataýly áleýmettik kómek alýshy otbasylardyń balalary, sondaı-aq ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan oqýshylar bar. Búginde Astana men Shymkent qalalarynda qarajat tolyq kólemde aýdarylyp, 100% otbasy kómek aldy. О́ńirler ata-analardyń esepshottaryna qarajatty belsendi túrde aýdaryp jatyr. Kómek alǵandar satyp alynǵan taýarlardy rastaıtyn qujattardy usynýǵa tıis. Tólemdi alý úshin ótinish jazý jetkilikti, – dep pikir bildirdi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Mınıstrlik málimdemesinde kórsetilgendeı, 2025 jyly «Jalpyǵa birdeı bilim berý» qory boıynsha qarjylandyrý kólemi 23,1 mlrd teńgeni quraıdy. Tólem mólsheri óńirlik bıýdjetke sáıkes, máslıhat sheshimi negizinde belgilenedi jáne bir balaǵa keminde 46 228 teńgeden tómen bolmaýǵa tıis.
Astanalyq Azat Kúntýǵan – tórt balanyń anasy. Mektepte muǵalim bolyp jumys isteıdi. Kúıeýi – jumyssyz. Soǵan qaramastan, tabysy belgilengen mólsherden asyp, bıyl ár balaǵa «Jalpyǵa birdeı mindetti oqytý» qorynan beriletin kómekten qaǵylyp otyr.
– Qaıbir jyly ár balama qyrkúıektiń qarsańynda 42 myń teńgeden alǵanmyn. Jaqsy kómek bolyp, balalarymdy tolyq daıyndap edim. Osy joly jalǵyz ózim tabys taýyp otyrsam da buıyrmaı tur, óıtkeni qolǵa alatyn 370 myń teńge jalaqyma kópbalaly ana retinde alatyn 63 myń teńge járdemaqymdy da tabys kózi qylyp esepteıdi eken. Endi osy 433 myń teńge tabysty otbasyndaǵy 6 adamǵa bólgende 72 myń teńge bolyp tur ǵoı, ıaǵnı eń tómengi kúnkóris deńgeıinen (42 228 teńge) asyp ketipti, sondyqtan ilinbeı qaldyq. Endi tórteýin birdeı mektepke daıyndaý ońaıǵa soqpaıdy, – dedi ata-ana.
Qarjylaı kómekke qosa 2008 jyldan beri jyl saıyn elimizdiń barlyq óńirinde ótkiziletin respýblıkalyq qaıyrymdylyq «Mektepke jol» aksııasy bar. Is-shara bıyl 1 tamyzdan 30 qyrkúıekke deıin ótedi. Bul bastamanyń maqsaty – az qamtylǵan jáne kópbalaly otbasylardan shyqqan oqýshylarǵa, jetim balalarǵa, sondaı-aq ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa oqý jylynyń bastalýyna daıyndyq kezinde materıaldyq qoldaý kórsetý jáne áleýmettik sebepterge baılanysty oqýshylardyń mektepke kelmeýin boldyrmaý. Aksııa kásipkerlerdi, mesenattardy, memlekettik organdardy aksııaǵa belsene qatysýǵa jáne ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan otbasylar men balalarǵa kómek kórsetýge shaqyrady. Osy aksııa boıynsha kómekke muqtaj oqýshylarǵa ár óńir ózinshe járdemdesedi. Mysaly, bir oblysta muqtajdarǵa ákimshilikten oqý quraldary, bilim basqarmasynan oqý quraldary men sómke berilgeni týraly habarlansa, endi bir óńirde turmysy az qamtylǵan jáne kópbalaly otbasylardan shyqqan ár oqýshyǵa 30000 teńgelik sertıfıkat syılanǵany jóninde jazylǵan.
Birtutas tárbıeniń bastaýy
Bes balanyń anasy, qyzylordalyq Aıgerim Kemelova dál osy mektep kıimi oqýshylar arasynda jasyryn báseke týdyratynyn aıtady. Bul keı balalardyń tuıyqtalyp qalýyna, ózin kem sanaýyna áser etedi.
– Qazir mektepterde tárbıege mán berilip jatyr ǵoı. Jańalyqtarda estigenimizdeı, «Birtutas tárbıe» baǵdarlamasyn barlyq bilim uıasynda birizdi tárbıe júıesi bolý úshin endi memlekettik mektepterge ǵana emes, jekemenshik oqý oshaqtaryna da engizedi eken. О́te oryndy. Bilimdegi tárbıe bárine birdeı, ortaq, birkelki bolýy kerek. Áý basta mektep formasy, formaǵa qoıylatyn talap ta sol birkelkilikti saqtaý úshin, birizdi tárbıe berý maqsatynda engizilgen edi. Biraq dál osy júıe bastapqy maqsatynan aınyp bara jatyr. Muny qolǵa almasa, keıin kesh bolady. Qazir qarańyzshy, bir qalanyń bir shaǵyn aýdanyndaǵy kórshi turǵan memlekettik eki mektepte forma – eki túrli. Bul ne? Biz mektep oqyǵanda bir shaǵyn aýdan emes, búkil el, tipti tutas odaq oqýshylarǵa bir forma kıgizdi ǵoı, sodan jaman boldyq pa? Men eskini ańsap otyrǵan joqpyn, tıimdi bolsa, onyń nesin aýystyra beremiz? Mysaly, úlken balamdy qosymsha robottehnıka sabaǵy bolǵany úshin basqa mektepke aýystyrdym. Burynǵysy da, qazirgisi de – memlekettik oqý oshaqtary. Alaıda eki mektep eki túrli forma kıedi, endi byltyrǵysy sý jańa tursa da, qaıtadan basqa kıim alýymyz kerek. Barlyq mektepte birizdi forma bolsa, mektep aýystyrsa da kıim aýystyrmaı, aǵasynan qalǵanyn inisi kıip júre berer edi, «Erteń inim kıedi» dep kútip kıip, baýyrmaldyǵy arta túser edi. Bastysy – elimizdiń barlyq mektebindegi bir tús, bir sapaly mata, bir úlgidegi kıim balalardy jasyryn básekeden saqtar edi. Osy rette otandyq tigin sehtaryna birneshe nusqadaǵy, biraq birtústi matany úkimet arnaıy standartpen bekitip berse, ońdy sheshiler edi ári otandyq jeńilónerkásip damıtyn edi, – deıdi A.Kemelova.
Tehas shtatyndaǵy «Royal Public Schools» negizin qalaýshy, PhD Soner Tarım «Tek birkelki kıim emes» atty maqalasynda mektep formasynyń oqýshylarǵa psıhologııalyq áseri jóninde jazǵan. Onyń oıynsha, biryńǵaı kıimder bilim alýshylarǵa teńdeı kóriný jáne seziný arqyly teń oıyn alańyn qalyptastyrady. Psıhologııalyq maǵynada bul – kúshti qural. Basymdyq jeke kórinisten akademııalyq jáne jeke jetistikterge aýysqanda, birkelkilik olardy sánge negizdelgen ıerarhııalarǵa alańdatpaı, joǵary deńgeıge jetýge talpyndyrady. «Mektep formasynyń akademııalyq artyqshylyqtary keıbireýlerdi tańǵaldyrýy múmkin. Zertteýler, sonyń ishinde Hıýston ýnıversıteti, forma men sabaqqa qatysý deńgeıi, sondaı-aq oqý úlgerimi arasyndaǵy úndestikti anyqtady. Kıimge qatysty alańdaýshylyqty joıý arqyly oqýshylar óz nazaryn oqýǵa baǵyttaı alady. Sánge negizdelgen básekelestiktiń bolmaýy qatysýdyń, ózara árekettesýdiń jáne jalpy qolaıly oqý ortasynyń bolýyna yqpal etýi múmkin», dep túsindiredi S.Tarım.
Amerıkalyq zamandasymen reseılik psıholog Ekaterına Kolsova da pikirles. 2025 jyldyń 1 shildesinen bastap Reseıde mektep formasynyń talaptaryna baılanysty jańa standart kúshine enbek. Osyǵan oraı «Gazeta.ru»-ǵa bergen suhbatynda E.Kolsova: «Mektep formasyn engizý bilim sapasyna oń áserin tıgizip, oqýshylardyń sabaqqa jaqsy zeıin qoıýyna yqpal etedi. Mundaı shara otbasylardyń ártúrli materıaldyq jaǵdaıyna baılanysty týyndaıtyn keleńsizdikterdi azaıtady. Oqýshylardyń ártúrli kıim kııýi balalardy sabaqtan alshaqtatatyn jáne zeıinin tómendetetin qosymsha kedergi týdyrady. Jalpy, standart, mysaly, qara, kók nemese qońyr oqýdan jáne muǵalimnen eshteńe alshaqtatpaýǵa kómektesedi», dep pikir bildirgen.