Alash zııalylary eliniń azattyǵy men teńdigi jolynda qurban bolýǵa daıar tulǵalar edi. Biz úshin olar – adamgershiliktiń, janqııarlyqtyń, ulttyq jáne azamattyq boryshqa adaldyqtyń úlgisi.
Taıaýda ǵana Memlekettik keńesshi E.Qarınniń úılestirýimen, akademık M.Qoıgeldıevtiń mańdaı terimen jaryq kórgen 12-tomdyq «Alashorda isi: 1920–1940» kitabynda (Almaty, «Kitap» baspasy, 2023) aty-jóni jıi kórinetin tulǵalar ishinde Maǵjan Jumabaı men Haıretdın Bolǵanbaı da bar. Bular – saıası qýǵyn-súrgin qurbandary ishinde eleýlileri. Ekeýi bir-birin bilgen, qadirlegen. Aqynnyń «Bir kemi joq, Bir teńi joq Bolǵanbaı» deýi kóp nárseni ańǵartsa kerek.
Haıretdın men Maǵjan alǵashqy ret Petropavlda orta medresede oqyp júrgende kezdesken. Jádıtshil medresede arab, parsy, túrik tilderi men túrik tarıhy, dúnıelik pánder oqytyldy. Jas Haıretdın men Maǵjan bilimin odan ári jetildirý maqsatynda joǵary medО́resede oqýdy armandady. Haıretdın Orynbordaǵy «Husaınııa» medresesine, Maǵjan Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesine oqýǵa túsedi.
Maǵjan Aqmola óńiri sanalatyn Ombyda, Petropavlda Alash avtonomııasy jumysyna járdemdesse, Haıretdın 1917 jyly 27 qarashada Qoqanda jarııalanǵan Túrkistan avtonomııasyn qurysýǵa atsalysqan. Bul muhtarııattyń taǵdyry aýyr boldy. 1918 jyly 11 aqpanda ony bolshevıkter aıaýsyz talqandady. Bala-shaǵa, qarııa, áıel zaty demeı, on bir kún-tún qynadaı qyrady. Muny Haıretdın «Bortań» degen búrkenshik atymen «Birlik týyna» (15.03.1918) «Tula boılary qan sasıdy» dep jazady. Bolshevızm ozbyrlyǵyn áshkerelegen maqala tarıhı shyndyqtyń aınasy bolyp qaldy.
Qaıratker á degennen: «31-shi ǵınýardan 10 aqpanǵa deıingi kúnder Túrkistan halqynyń esinen ómirinde shyqpas. Ol kúnderde adam-haıýan óziniń bet-aýzyn Túrkistan halqyna ashyq kórsetti. Ol kúnder Túrkistan tarıhynda sııamen emes, qanmen jazylatyn kúnder!» dep aýyr tragedııadan málimet berýden bastaıdy.
«Tozańdaı kúnási joq esepsiz musylman halqynyń qany sýdaı shashylyp, jańa ǵana qaıtyp, ósip kele jatqan bostandyq gúliniń adam pishindi jyrtqyshtar tabanynda taptalǵan kúnder – ol kúnder...Iаpyrmaı, osy sııaqty úlken masqara, zor sumdyq kúnderin Túrkistan halqy bir ýaqyt umytar ma eken? Joq! Myń qabat joq! Neshe búgin súıegine quldyq sińip, tamyryna iriń tolsa da bul kúnderdi umyta koımas!..
...Tym bolmasa, neshe myńdaǵan sábılerdiń kúnásiz ystyq qandary men kirsiz, taza árýaqtary umyttyrmas! Tym bolmasa ómirinde bet aýyzdaryn kúnnen basqa jan kórmegen musylman áıelderdiń sútten appaq namystary bul kúnderdi umyttyrmas!», dep jazady Haıretdın. Namys pen jigerdi janatyn sózderdiń arǵy jaǵynan zar zamannyń, qatygezdik pen qasirettiń beınesi elesteıdi.
Júregin aýyrta otyryp jazǵan Haıretdın atamnyń osy sózderi, ókinishke qaraı, umytylǵanyna janyń aýyrady. Ol kúnderdiń myń san aqıqatyn Haıretdın Bolǵanbaı sekildi Alash erleriniń ózimen birge ala ketkeni de anyq.
Qalamger jazbasyndaǵy myna joldardy beıjaı oqý múmkin emes: «Sorly Túrkistan! Sen keshe bostandyq boldy, teńdik kúni týdy dep qashanǵy joǵaltqan erkindigińe talpyndyń ǵoı. Sen Rýsııanyń úlken ózgerisiniń býyna jeligip, baıaǵy aıbyny kúshti Temiriń men aqyly dana Babyrlaryńdy esińe aldyń ǵoı. Joq, bosqa aldanǵansyń! Shetten kelgen býmenen ólgen teńdik tirilmeıdi. Sen ol teńdikti shyn óksip, anyq saǵynǵan bolsań, ózgeris býy ózińnen shyqsyn! Syrttan – Rýsııadan, Eýropadan kelgen ózgeris býy saǵan ál bolmaıdy. Sen áli tońsyń, kúniń ystyq bolsa da saǵan áli bostandyq qyzýy kirgen joq. Endi myna kóz aldyńda sýdaı aqqan kinásiz qandar seniń boıyńa jylý júgirtse, sonda sen jylynasyń. Sonda ǵana sen Temirleriń men Babyrlaryńdy kóresiń...Ah! Aınala qan sasıdy!...Endi men bul qandy kórip burynǵydaı toń bolyp kala almaımyn. Bul qan meni uıyqtatpaıdy. Bul qan kóz aldymda turǵanda qalyń maqtaly dúrııa kórpeni jyly jamylyp jata almaımyn. Tunshyqtyrady…túsime enedi».
Dál osylaı aqıqatty namysty janyp aıtý, beınemen de, týra sýretpen de jetkizý – qaısarlyq pen júrektilik. Aqyn Maǵjannyń Haıretdınge bergen baǵasynyń máni osynda jatyr.
Alash qalamgeri árbir maqalasynda halyqqa ári oı tastap, ári qarańǵylyqtan shyǵýdyń jolyn nusqap, zamanyndaǵy zulymdyqty áshkereleıdi. Mysaly, onyń bolshevıkterdi adam pishindi jyrtqyshqa teńeýin keıingi tarıh dál kórsetip berdi.
Maǵjan Jumabaı da – ýaqytqa baǵynbaǵan, bolshevızmnen qaımyqpaǵan tulǵa. Aqyn: «Men ólmeımin, meniki de ólmeıdi/ Nadan adam ólim joǵyn bilmeıdi/ О́zim – patsha, ózim – qazy, ózim – bı/ Qandaı essiz ne qyldyń dep tergeıdi?» deıdi.
Birtýar tulǵanyń bul oıynan onyń tarıhtaǵy orny men mańyzyn boljaı alǵany meńzeledi. Onyń shyǵarmashylyǵy – Shyǵys pen Batys mádenıeti men danalyǵynyń úılesimi. Eýropanyń Qaıta órleý dáýirinen bastap, sımvolızmge deıin jalpyadamzattyq kórkemdik qundylyqtar qalyptasyp damydy. Alystaǵy Maǵjan osynyń bárin tabıǵı, sheber meńgerdi. Onyń 1916 jylǵy kóteriliske arnalǵan «Oramal» atty óleńinde qazaq turmysy men álemdik tanym qatar óriledi.
Asa kúrdeli 20-jyldary Alash kóshbasshylarynyń ótinishimen Maǵjannyń «Alqa» baǵdarlamasy mátinin jazýǵa járdemdesýi – onyń erteńge sengenin ańǵartady. Munda ult zııalylary bılik jazýshylarǵa óz múddesin júkteı almaıdy dep jazdy. Maǵjan jyrlary ádebıette erkindik pen teńdiktiń rámizine aınaldy.
Haıretdın Bolǵanbaı men Maǵjan Jumabaıdyń jýrnalıstik qyzmeti de túıisti. Ekeýi de «Qazaq» gazetin oqyp jetilip ósti. Haıretdın qyzmet etken «Birlik týy» (Tashkent) gazeti Maǵjan poshtasyna kelgeni anyq. Sondaı-aq Haıretdın Maǵjan óleńi men maqalasy basylǵan «Jas azamat», «Kedeı sózi», «Bostandyq týy» gazetterin oqyp, sońǵy atalǵan gazette jumys istegeni belgili. Saıası qyzmette, ómirde talaı aralas-quralas bolǵan M.Jumabaı keıin áriptesi týraly eleýli pikir qaldyrǵan.
20-jyldardyń basynda Haıretdın men Maǵjandy taǵdyr Túrkistan respýblıkasy ortalyǵynda ıaǵnı Tashkentte toǵystyrdy. Ekeýiniń de eńbekteri «Aq jol» gazetinde, «Sholpan» jáne «Sana» jýrnaldarynda jarııalanyp turdy. Ekeýi de Halel Dosmuhameduly basqarǵan «Talap» mádenı-aǵartý uıymy jumysyna, dáristerine qatysty. Birge «Kırınpros»-qa (Abaı atyndaǵy QazUPÝ-dyń bastaýy) kóńil bóldi: Haıretdın dáris oqydy, Maǵjan stýdenttermen jyr keshinde kezdesti.
Tashkent О́zbekstan astanasy bolyp belgilenip, zııalylar Qyzylorda men Qazaqstannyń basqa da qalalaryna qonys aýdarǵanda, Haıretdın men Maǵjan Qyzyljardaǵy pedagogıka tehnıkýmynda, keńes partııa mektebinde oqytýshy bolyp jumys istedi.
1929 jyly OGPÝ-NKVD H.Bolǵanbaı men M.Jumabaıdy tutqyndap, jaýap alǵanda, Haıretdındi «keńes ókimetin qulatý maqsatynda pantıýrkıstik uıymmen jáne basmashy qozǵalysynyń basshysy Zakı Valıdovpen, sondaı-aq Qazaqstandaǵy ultshyl tóńkeriske qarsy dıversııalyq toppen baılanysta boldy» dep aıyptasa, Maǵjandy «Sibir halyqtaryn Qazaqstan bólip áketpek boldy, «Alqa» uıymy baǵdarlamasy arqyly jasyryn saıası qyzmetti uıymdastyrdy, óleń-jyrlarymen keńes ókimetine qarsy turyp ájýalady» dep qaralady.
Kóptegen Alash qaıratkerleri qatarynda 1929–1930 jyly Almatyda tergelgen Haıretdın men Maǵjan Máskeýge Býtyrka túrmesine jiberildi. 1930 jyly 4 sáýirde OGPÝ-NKVD «úshtigi» ekeýin eń joǵary jaza – atýǵa úkim shyǵardy. Alaıda bul jaza Arhangelsk qalasynda Solovesk lagerinde (SLON) 10 jyldyq aıdaýmen aýystyrylady.
Budan keıin áıgili 1937–1938 jylǵy qanqasapta ekeýi de «halyq jaýy» retinde tutqyndalyp, atý jazasyna kesildi. Haıretdın 1937 jyly 23 qarashada, Maǵjan 1938 jyly 19 naýryzda atyldy.
«Halyq jaýynyń» otbasy, urpaǵy, aǵaıyn-týysy azabyn bir kezde Aqmola óńirinde asa bedeldi bolǵan Bolǵanbaı men Jumabaı áýleti qatar kóterdi. О́ıtkeni Haıretdınniń ákesi Ábdirahman dindar, qajy bolsa, al Maǵjannyń ákesi Beken burynǵy bolys-tyn.
«Alashorda isiniń» 5-tomyna Maǵjan men Haıretdınniń tergeý isi qatar enipti. Osymen tanysa otyryp, olar kórgen zorlyq-zombylyq pen azapty, tragedııany sezinýge bolady.
Maǵjan Jumabaı men Haıretdın Bolǵanbaı – Qazaqstan tarıhyndaǵy qaıtalanbas qubylys. Olardyń shyǵarmashylyǵy men qaıratkerligi – biz úshin ári qazyna, ári ónege. Alashtanýshylar «Petropavl qalasynda osy óńirdiń bilim, baspasóz bastaýynda turǵan H.Á.Bolǵanbaıǵa kóshe atyn berý – ádilettilik talaby» dep sanaıdy. Sondaı-aq jańadan ashylǵan «Maǵjan ortalyǵynan» Haıretdınniń sýretteri men kitaptary laıyqty oryn alady dep úmittenemiz.
Dostyq Kámelov,
«H.Á.Bolǵanbaev atyndaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandary» RQB prezıdenti, ekonomıst-saıasattanýshy