DSU: ýaqytpen qatar júrý múmkindigi

Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) resmı túrde múshe bolyp qabyldandy. Ol bıylǵy maýsym aıynyń 22-inde aıaqtalǵan kelissózdiń oń sheshilýi arqasynda múmkin boldy. «Búgin Jenevada jumys tobynyń qorytyndy jınalysy bolyp ótti, onda Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saý­da uıymyna múshe bolýyna baılanysty kelissózderdiń aıaqtalǵany jarııalandy», – delingen sol tusta Aqorda habarlamasynda. Sol kúni Elbasy Nursultan Nazarbaev osy oqıǵaǵa baılanys­ty kelissózderdiń aıaqtalýyna oraı úndeý joldady. Budan buryn málim etilgendeı, Qazaqstannyń DSU-ǵa múshe bolyp qabyldanýy úshin daıyndalǵan qujattar dúısenbi kúni uıymnyń bas keńesi aldyna usynyldy. Onymen 161 múshe elder ókilderi muqııat tanysyp shyqty. Sońynan Memleket basshysy respýblıkanyń DSU-ǵa kirýi týraly hattamaǵa qol qoıyp, Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bas dırektory Robert Azevedamen birge baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Qazaqstan endi bıylǵy jyldyń 31 qazany kúni DSU-ǵa kirgeni týraly hattamaǵa ratıfıkasııa jasaıdy. Sonymen, bizdiń elimiz atalmysh uıymnyń tolyqqandy múshesi bolyp tabylady.

Aıtylǵan ýaqyttyń kózdi ashyp-jumǵansha jetip keletini anyq. «Bul Qazaqstannyń ózi «belgilegen» shekteýli merzim. Ratıfıkasııa júzege asyrylǵannan keıin respýblıka munymen DSU-nyń bas dırektoryn habardar etýi tıis», – dedi burnaǵy kúni osy oqıǵaǵa baılanysty DSU-nyń aqparat jáne syrtqy baılanys bóliminiń ókili Melıssa Begag.

Osy habarlamadan keıin ǵana 30 kúndik esep kezeńi bastalady. Ol Qazaqstan DSU-nyń 162-shi múshesi bolǵanǵa deıin bastalýy tıis. Al múshelikke ótkeni týraly habarlama Kenııanyń astanasy – Naırobı qalasynda ótetin konferensııada jarııalanady. «Alǵa qoıylyp otyrǵan maqsat sondaı, Qazaqstan Naırobıdegi mınıstrler konferensııasyna tolyqqandy múshe retinde qatysýǵa tıis», – dep sózin túıindedi Melıssa Begag.

Qazaqstan Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirgennen keıin memlekettiń agroónerkásiptik keshendi sýbsıdııalaýyn 8,5 paıyzǵa jetkizý quqyǵyn qorǵap shyqty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi respýblıkanyń uıymǵa múshe bolyp kirý jónindegi kelissóz sheńberinde aýyl sharýashylyǵyna memleket tarapynan kórsetiletin qoldaýdy tý etip kótergenine toqtaldy. Mınıstrliktegiler aýyl sharýashylyǵyna «jasyl kárzeńke» aıasynda memlekettik qoldaýdyń eshqandaı kedergisiz júzege asyryla berýiniń óziniń mańyzy joǵary ekenine nazar aýdardy.

Álemniń iri ekonomıkasynyń bári halyqaralyq normalarǵa saı keletin saıasat júrgizip otyrǵan Qazaqstandy qolaıly ınvestısııalyq qalpy bar el retinde baǵalady. Al respýblıka bul jónindegi ótinishti 1996 jylǵy 29 qańtarda bergen edi. Sonda uıymmen aradaǵy kelissóz 19 jylǵa sozylǵan bolyp shyǵady. Mine, osyn­shama ýaqyt boıy ekijaqty kelissózderdiń udaıy júrgizilýi arqy­ly múmkin bolǵan aktiniń márege jetken kúninde jarııalaǵan ún­deýinde Nursultan Nazarbaev elimizdiń taǵy bir tarıhı oqıǵanyń qarsańynda turǵanyn atap ótti. «Biz Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirý jónindegi kelissózderdi tabysty aıaqtadyq, – dedi Prezıdent úndeýinde. – Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý bizdiń ekonomıkamyzdy jańa kókjıekterge bastaıdy. Kásiporyndarymyzdyń shetel naryqtaryna shyǵýyn qamtamasyz etedi. Al tutynýshylar úshin taýarlar men qyzmetterdiń keń aýqymyna tańdaý jasaýǵa jol ashady». Elbasy budan ári qazirgi tań­daǵy álemdegi saýda-sattyqtyń 90 paıy­zynyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe elderdiń qatysýlarymen júrgizilip otyrǵanyna basa nazar aýdardy. Osyǵan oraı Qazaqstannyń endi sheteldik ınvestorlar men seriktester úshin burynǵydan da tartymdy bola túsetini aıtyldy. Jańa óndirister men jumys oryndaryn ashýǵa múmkindikter týady. «Biz bul nátıjege jetý úshin 19 jyl tabandy túrde jumys júrgizdik, kelissózder ońaı bolǵan joq. Osy jyldary bizdiń úkimet jáne sarapshylarymyz elimizge tıimdi sharttarǵa qol jetkizý úshin talmaı eńbek etti. Biz Dúnıejúzilik saýda uıymy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń talaptaryn ushtastyra aldyq. Bul rette ulttyq múddelerimizdi de qorǵaı bildik», – dep túıindedi bir oıdy Memleket basshysy. Shyndyǵynda Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý kúlli Qazaqstannyń jeńisi edi. Elbasy atap ótkendeı, «Bul – elimizdiń jahandyq ekonomıkanyń bólinbes bólshegi retinde moıyndalýynyń aıǵaǵy. Uıym músheligine Bes halyqtyq reformany iske asyrýǵa kirisken kezeńde qadam basýymyzdyń sımvoldyq máni bar». Osy jyldarda Qazaqstan ja­han­dyq naryq sharttaryna saı bolý úshin úlken daıyndyqtyń buralań joldarynan ótti. Otandyq óndirýshilerge qoldaý kórsetilip, bıznes úshin qolaıly jaǵdaılar jasaldy. Biryńǵaı kedendik jáne eko­no­mıkalyq keńistikte shyńdaldyq. Degenmen, aldymyzda áli de kóp­tegen aýqymdy ister kútip tur. Uıymǵa kirýge baılanysty báseke kúsheıedi. Oǵan daıyn bolýymyz kerek. Sebebi, shetelden keletin taýarlarǵa biz shekaramyzdy ashamyz, taýar Qazaqstanǵa kóptep keletin bolady. Sapasy joǵary bolsa, baǵasy tómendeý bolsa, ol taýarlardy halyq tutynyp, bizdiń taýar óndiretin kásiporyndar jumysynyń toqtap qalý qaýpi bar. Barlyq bıznesmenderge meniń talaıdan beri aıtyp kele jatqanym sondyqtan: básekege saı bolý kerek. Dúnıejúzilik saýda uıymy – álemdegi saýda salasyna baqylaý jasaý fýnksııasyn atqaratyn birden-bir halyqaralyq uıym. Onyń negizgi maqsaty – saýdany odan ári yryqtandyrý jáne básekelestiktiń ádil sharttaryn qamta­masyz etý. DSU 1947 jyldan jumys jasap kelgen tarıftar men saýda jónindegi bas ýaǵdalastyqtyń (GAAT) izbasary bolyp tabylady. Ol qazirgi sıpatynda 1994 jyldyń 8 jeltoqsanynda qurylyp, jumysyn 1994 jyldyń 1 qańtarynan bastady. DSU-nyń GAAT-tan ereksheligi, ol BUU júıesiniń arnaıy mekemesi retinde óziniń zańdy mártebesin aldy. О́ziniń aldyndaǵy qurylymǵa qaraǵanda, jańa uıymnyń min­deti men qyzmet salasy da aıtar­lyqtaı keńeıdi. Aıtalyq, ol saý­da salasyndaǵy tarıfter men arbı­trajdyq qyzmetterinen bólek, aýyl sharýashylyǵy, qyzmet kórsetý, ıntellektýaldyq menshik saýdasy sekildi ortalardy da barynsha etene qamtı bastady. Osy oraıda DSU-nyń qurylýy jahandaný kezeńindegi halyqaralyq qatynastardaǵy ózge­ris­terdiń óse túsýiniń ózindik bir kórsetkishi sııaqty bolyp kórindi. Sondyqtan da DSU-ny qatardaǵy kóp jaı uıymnyń biri emes, taýar­lar men qyzmet kórsetýdiń halyq­aralyq saýda sferasynda úki­met­terdiń quqyqtary men mindetterin anyqtaıtyn kópjaqty kelisim retinde qarastyrýǵa da bolady. Al DSU-nyń quqyqtyq negizin 1994 jylǵy redaksııadaǵy taýarlarmen saýda týraly bas ýaǵdalastyq, qyzmet kórsetý saýdasy týraly bas ýaǵdalastyq, ıntellektýaldyq menshik quqyǵynyń saýda aspektisi týraly ýaǵdalastyq qujattary quraıdy. Atalǵan ýaǵdalastyqtar uıymǵa kirgen elderdiń parla­mentterinde bekitilýi qajet. DSU-nyń basty mindetteriniń birine taýarlardyń bir elden ekinshi elge bógetsiz kirýin qamtamasyz etý, dotasııalyq sferalarǵa, onyń ishinde aýyl sharýashylyǵyna memlekettiń proteksıonıstik yqpalyn azaıtýdan kórinis tabatyn halyqaralyq saýdany yryqtandyrý jatady. Osyǵan oraı «dúnıejúzilik saýda klýby» qataryna ótýdiń keıbir memleketterdegi eń dármensiz salalar ókilderi tarapynan kúshti qarsylyqqa ushyrap turatyny da zańdylyq bolsa kerek. Sondyqtan keı jerlerde DSU-nyń is-áreketine osy rakýrsta qaraý kóp adamdy oılandyryp ta tastaıdy. Máselen, ol baǵa básekelestiginiń tómendeýine, ınflıasııanyń, jumyssyzdyqtyń ósýine alyp keletin, ulttyq kásip­ker­likke, tutastaı alǵanda, ekonomıkaǵa qater retinde de qarastyrylady. Degenmen, jahandyq álem sharýa­shylyǵy – bul bizdiń dáýirimizdiń ómir shyndyǵy, al álemdik sharýashylyq-ekonomıkalyq, qarjylyq prosesterge qatysýdan shet qalý tek eldiń ekonomıkasynyń tyǵyryqqa tirelýine ǵana emes, sonymen birge onyń apattyq turǵyda qalyp qoıýy men túptiń túbinde jutylyp ketýine aparyp soqtyrady. Osy oraıda, Qazaqstan Respýblıkasynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mýy­nyń Memlekettik baǵdarla­masyn jasaýshylardyń pikirinshe, «jahandaný dáýirindegi jabyq, onyń ústine shaǵyn ekonomıka, bastapqy kapıtalızm kezeńinde qalyp qoıýy múmkin... Jabyq ekonomıka saıasatynan keletin zardap Qazaqstannyń 1990-jyldardyń bas kezindegi basynan ótkizgen qıynshylyqtarynan da aýyr tıedi» degenge saıady. Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna birden kire salmaýynda da úlken mán bar. Bizdiń elimiz uıym jańa qurylyp jatqan kezde, 1996 jyldan bastap onyń jumysyna baqylaýshy mártebesimen qatysty. Osydan keıingi 6 jyl ishinde respýblıka oǵan kirý úderisiniń aqparattyq kezeńi men bastapqy uıymdyq-prosedýralyq jumystaryn bas­tan ótkerdi. Al 2002 jyldan atalmysh uıymǵa kirýiniń naqty sharttaryn anyqtaý jónindegi kelissóz prosesiniń belsendi satysyna qadam basty. Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýine 36 múshe-el jumys toptarynyń arasynan 16 el kelissózder júrgizýge yqy­las tanytty. Olardyń arasynda AQSh, Kanada, Shveısarııa, Japo­nııa, Avstralııa, Latvııa, Polsha, Grýzııa, Bolgarııa, Brazılııa, Meksı­ka, Chehııa, Slovakııa, Estonııa, Pákstan memleketteri men Eýropa oda­ǵy boldy. DSU-nyń 135 múshe-elimen saý­da qatynastaryn júrgizip kelgen Qa­zaqstan úshin atalmysh uıymǵa kirýdiń birneshe mańyzdy sebepteri bolǵanyn da aıta ketýimiz kerek. Bul birinshi, uıymǵa múshe-elderdiń barlyǵymen qolaıly saýda rejimin qalyptastyra túsý úshin kerek. Munyń ózara saýdany damytý úshin, ásirese, ınvestısııalar tartý úshin, oryn alatyn keıbir saýda daýlaryn tıimdi sheshý úshin paıdasy bolady. Osy rette ınvestısııalardyń óńdeý óndirisin burynǵydan da joǵary satylarǵa kóterý úshin paıdalanylatynyn aıtqan lázim. Sondaı-aq, keıbir elderdiń qazaqstandyq ónimderge qatysty qozǵaýlary yqtımal antıdempıngtik áreketteri jaǵdaıynda da daýdy tez jáne qolaıly sheshýge jol ashylady. Qazaqstan eksportynda shıkizattyń, al ımportta daıyn taýarlardyń basym ekendikteri belgili. Munyń ózi birtindep tıimsiz baǵa proporsııasyn týǵyzady. Sondyqtan elimizdiń DSU-dan tysqary qalýy osy kezge deıin onyń syrtqy saýdasy men ekonomıkasy qurylymynda osyndaı joǵaltýlarǵa dýshar etip keldi. Mamandardyń saraby boıynsha, Qazaqstan kóptegen shıkizat taýarlaryna baılanysty antıdempıngtik talastardyń ózinen ǵana 550 mln. dollar joǵaltqan eken. Budan bólek, elimizdegi keden tarıfteriniń ortasha baǵamy (8,4%), DSU-nyń bekitken baǵamynan da tómen (10%) eken. Qazaqstannyń syrtqy saýda qu­rylymynyń ózindik erekshelikteri bar. Ol óz kezeginde kelissóz pro­sesiniń ózindik bitimine áser etti. Bul, birinshiden, onyń turaqty ótkizý rynoktary burynnan qalyptasqan ekonomıkanyń shıkizattyq sıpaty. Respýblıkada shıkizatty eksporttaý aıtarlyqtaı ról oınaıtyndyǵyna qaramastan, Qazaqstannyń Reseıden ózindik ereksheligi energııa kózderine qatynastaǵy ishki jáne syrtqy baǵalardy teńestirý problemasynyń joq­tyǵynan kórinis tabady. Al DSU tarapynan atalmysh talap Qazaq­stanǵa qoldanylmaıdy. Ekinshi­den, olar áli de bolsa tarıf­tik jeńildikter men qorǵaý sharalary túrindegi aıtarlyqtaı memlekettik sýbsıdııalaýdy qajet etetin shıkizattyq emes sektordyń álsizdigi. Munyń ózi DSU talaptaryna qaıshy keledi. Onyń, ásirese, ekonomıkanyń aýyl sharýashylyq jáne azyq-túliktik sektorlaryna aıryqsha qatysy bar. Osy rette Qazaqstan muny bastan keship otyrǵan jalǵyz el emes. Uıymǵa múshe damyǵan elderdiń ózi osy sektorlardy ımporttan qorǵaýdyń qatań saıasatyn júrgizedi. Máselen, osy salaǵa ishki qoldaý kórsetý aýyl sharýashylyq ónimderiniń AQSh-ta 44%, Eýropa odaǵynda – 88%, Reseıde 30%-dy quraıdy. 2004 jyldyń 27-29 shildesinde Jenevada ótken DSU-nyń Bas keńesiniń májilisi atalmysh uıymǵa múshe elderdiń arasyndaǵy aýyl sharýashylyǵyn kvotalaý problemasyna arnaldy. Álemdik eksporttyq qurylymdy saraptaý barysy ondaǵy daıyn ónimderdiń basym ekendigin (87%), al shıkizattyń úlesi (13%) ǵana quraıtynyn kórsetip otyr. Son­dyqtan qazirgi tańdaǵy Qazaqstanǵa otandyq ónim shyǵarýshylardy kóptep shyǵarýmen birge, olardy udaıy qorǵap otyrý máselesi barynsha ózekti bola túsedi. Osy rette Qazaqstan úshin asa paıdaly bolmasa da, tarıfterdi tómendetýmen qatar, óziniń ishki rynogyn qorǵaý úshin basqa da quraldardy paıdalanýdyń ózektiligi zor bola bermek. Sonyń biri ımporttyq taýarlardy eskalasııalandyrý bolyp tabylady. Al onyń máni tarıftik baǵamdardy ósirýdiń alyp kelip jatqan ónimniń óńdelý dárejesine saı bolýyna negizdeledi. Bylaısha aıtqanda, ákelinip jatqan ımporttyq taýarlardyń óńdelý dárejesi joǵary bolǵan saıyn tarıftik baǵamdar men olardyń baǵalary da soǵurlym joǵary bola túsedi. Olardy respýblıkaǵa ımporttaý múmkin emes. Bul rette elge asa qajet taýarlar tizimi jasalýy tıis. Osy tizimniń úlken bóligin aýyl sharýashylyǵy ónimderi quraıdy. Qazaqstan úshin aýyl sharýashylyǵyn qorǵaý ózekti máselelerdiń biri bolǵany abzal. О́ıtkeni, el turǵyndarynyń 43 paıy­zy aýyldyq jerlerde ómir súredi jáne aýyl sharýashylyǵymen tikeleı baılanysta. Alaıda osy jaǵdaıda memlekettik dotasııalardyń tómen­deýi óndiristiń tómendeýine, jumys­syzdyqtyń ósýine, qalalarǵa mıgra­sııalyq kóshkinniń ulǵaıýyna jáne osynyń saldary retindegi áleýmettik turaqsyzdyqtyń órshı túsýine alyp baratynyn da umytpasaq kerek. Biraq, qalaı degende, de Qazaqstan úshin, kúlli halqymyz úshin, onyń erteńi úshin Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe bolý úlken jeńis jáne aldaǵy kúnderimizge berik negiz qalap alý bolyp tabylady. Bul – elimizdiń jahandyq ekono­mı­kanyń bólinbes bólshegi retinde moıyndalýynyń aıǵaǵy. Eldiń Bes halyqtyq reformany iske asyrýǵa kirisken kezinde uıymǵa múshe bolyp kirýiniń de jaqsy nyshandyq máni bar. Al Dúnıejúzilik saýda uıymynyń bir ereksheligi ózara tıimdi sharttar, ashyqtyq pen uıymǵa múshe elderdiń teńdigine negizdelgen erkin saýda sharalaryn qamtamasyz etý maqsatynda saýdanyń halyqaralyq erejeleri men tártip sharalaryn qalyptastyrý bolyp tabylady. Erkin saýda saıasatynyń ishki naryǵy shaǵyn jáne dúnıejúzilik naryqqa shyǵýǵa muqtaj Qazaqstan úshin mańyzdy ekeni sózsiz. Halyqaralyq quqyqqa negizdelgen jáne aldyn ala boljalatyn DSU sharttary Qazaqstanǵa ishki múmkindikterdi paıdalaný negizinde saýda serikterimen jarys­ta báseke qabilettiligin kórsetýge múmkindik týǵyzady. Kez kelgen eldiń uıymǵa kirý maqsaty jekelegen basymdylyqtardy paıdalaný bolatyny taǵy aıan. Osy rette Qazaqstannyń birqatar basymdylyqtary da bar. Olar damýǵa jaǵdaı jasaıtyn dúnıejúzilik sharýashylyq pen dúnıejúzilik qurylymdarmen birikken, ashyq naryqtyq ekonomıka tán el bolyp tanylýymen qatar, Qazaqstan DSU-nyń barlyq múshelerimen qarym-qatynas ornatý barysynda birden eń qolaıly jaǵdaı týǵyzý rejimin ıelený túrinen de kóriner edi. Buǵan qosa, bizdiń elimiz óziniń taýarlary úshin tıimdi tranzıt joldaryna ıe bolady. Onyń respýblıkadaǵy óńdeý ónerkásibi otandyq taýarlarynyń syrtqy saýdasyn damytý úshin asa mańyzdy bolmaǵy da belgili. Qazaqstan úshin qysqa jáne orta merzimdi josparlar sheń­ber­inde DSU-ǵa kirý eń aldymen óńdeý ónerkásibi men joǵary tehno­logııalyq óndiristi damytý maqsatynda ınvestısııalardy paıdalaný turǵysynan mańyzdy bolmaq. Elimizdiń eksporttyq taýarlaryna, eń aldymen antıdempıng tekseristeri barysynda qoldanylatyn saýda daý­laryna qatysty utatyn jaq­tary­myzdy joǵaryda aıttyq. Endi DSU belgilegen rásimder sheńberinde daý-damaılardy ádiletti jolmen sheshýge jaǵdaı jasalady. DSU-ǵa kirisimen Qazaqstan ulttyq múdde­lerdi basshylyqqa ala otyryp, dúnıe­júzilik saýdany retteıtin ere­je­lerdi jetildirýde qatysýǵa quqyq­­ty ıelenýge josparlaı alatyn bo­lady. Sonymen qatar, syrtqy ekonomı­kalyq saıasat pen úkimetter, DSU-ǵa múshe elderiniń nıetteri týraly kúndelikti aqparatty alý múm­kinshiligi paıda bolyp, nátıjeli saýda saıasatyn ustanýǵa jaǵdaı jasaıdy. Budan ári ishki naryqtaǵy ozyq tehnologııalar, taýarlar, qyzmetter men ishki ınvestısııalardyń endi­rilýin belsendilendirý nátıjesinde ulttyq ónimniń sapasy men báseke qabilettiligin joǵarylatý úshin jaǵdaı jasaý, halyqaralyq sapa standarttaryn endirý júzege asady. Import kóleminiń ulǵaıýy nátıjesinde tutynýshylar baǵasy tómendeý taýarlarǵa qol jetkizedi. Munyń bári eldiń budan ári damı túsýi úshin az serpin bermeıdi. Olardy tek ózimizge tıimdi etip paıdalana bilýimiz kerek.

Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan».