Qazir otandastarymyz shetelderge kóp shyǵady. Bilim izdep shyǵady, qyzmetke ornalasady, maýsymdyq jumysqa ketedi, ózge elde demalýdy qalaıdy. Baıqaǵanymyzdaı Eýropa, Shyǵys Azııa jaqtyń halqy kerbez, eshqaıda asyqpaıdy. Muny Taıland, Vetnam, Malaızııa sekildi elderge demalysqa baryp kelgen jurttan da estip júrmiz. Bizdegideı únemi bir jaqqa asyǵyp, úlgermeı, qoǵamdyq kólikke bir-birin soǵyp minip jatqan adam sırek. Sonda olarda sharýa joq pa, álde biz tym «eńbekqormyz» ba?
Qyzmet, sharýa, jalpy «qý tirlik» barlyq halyqta bar ekeni belgili. Bir ǵana Vetnamdy alsaq, bul memleket ult saýlyǵyn basty orynǵa qoıady. Eldiń buǵan bet burýyn vetnamdyqtardyń ózi qalyptastyrǵan. Áńgimeni áriden bastaıyq.
1961 jyly AQSh Vetnam halqyna qarsy hımııalyq qarý qoldanady, olar barlyq tushy sý men topyraqty defolıant pen gerbısıdter qospasymen ýlaǵan. Bul operasııa «Agent Orange» dep ataldy. Sonyń saldarynan, Vetnam halqynyń 50 paıyzy qaıtys boldy. 10 jyl boıy qaqtyǵys kezinde amerıkalyqtar ushaqtarmen 80 mln lıtrge jýyq «Agent Orange» shashyp, topyraq pen ózenderdi ýlady. Keıin amerıkalyq, ońtústikkoreıalyq sarbazdardyń, sondaı-aq jergilikti vetnam turǵyndarynyń aýyr dertke shaldyqqany belgili boldy. Dıoksın adam aǵzasyndaǵy zat almasýdy tejep, qaterli isik týdyrǵan. Osydan bastap vetnamdyqtardyń aldynda jer sýyn tazartý, halyq pen ulttyń densaýlyǵyn qalpyna keltirý mindeti turdy.
Ult densaýlyǵyn qalpyna keltirýge olar tek shópterdi paıdalandy. Oǵan el qazynasynan aqsha, dári-dármek, emhanalar suramady. Sýdy morınga sekildi dala ósimdigimen tazartyp, aǵzadaǵy ýly zattardy shyǵarýǵa kómektesetin sańyraýqulaqtardy as retinde qoldandy.
Buǵan qosa halyq bıologııalyq yrǵaq boıynsha ómir súrýdi bastady, ıaǵnı saǵat 5:00-de oıanady, jaǵajaıǵa barady, sportpen aınalysady, sýǵa túsedi. 7:00-de tańǵy as, kókónis pen shópter qosylǵan Fobo sorpasyn ishedi. 13:00-de túski as, sodan keıin mindetti túrde myzǵyp alady. Keshki as 18:00–19:00 aralyǵynda balyq nemese teńiz ónimderin, kúrish, shóp jeıdi.
Eń mańyzdysy – olar asyqpaıdy, qobaljymaıdy, esesine kúlimsirep júredi, keremet meıirimdi. Joldaǵy kólik saǵatyna 40–50 km-den aspaıdy. Olar óte sabyrly, ózderimen jáne tabıǵatpen yrǵaqta ómir súredi.
Qazirgi ózimizdi ózimiz baıqamaı júgiretin dúnıede bizge jetispeıtini de – osy. Kólikti zýlatyp aıdap, qarsy baǵytqa shyǵyp ketemiz. Jol-kólik oqıǵasy kúnige tirkelip, adam shyǵynynyń statıstıkasynan shoshyp oıanatyn deńgeıge jettik. Máselen, IIM málimetine súıensek, elimizde jyl basynan beri 13,1 myń adam jol-kólik oqıǵasynan zardap shekken, bul ótken jylmen salystyrǵanda 62,1 paıyzǵa kóp. Onyń ishinde qaıtys bolǵandar – 558, jaralanǵandar 12,6 myń adam. Apat sebepteri kóp: jaıaý júrginshige jol bermeý, manevr jasaý erejesin buzý, jyldamdyqty arttyrý, jol qıylystarynan ótý erejesin buzý, jol belgilerin, tańbalaryn elemeý, jalpy qaýipsizdik erejelerin buzý.
Búginde Vetnam onkologııalyq aýrýlardy 1 paıyzǵa deıin tómendetti, soǵystan keıin ashylǵan onkologııalyq ortalyqtardyń barlyǵy jabylǵan. Al bizde kerisinshe, statıstıkaǵa zer salsaq, elimizde jyl saıyn onkologııalyq dertke 20 myńǵa jýyq adam shaldyǵady. Keıingi 10 jylda teri qaterli isigimen aýyratyndar sany 20 paıyzǵa artqan. Teri obyry onkologııalyq aýrýlar ishinde sút bezi men ókpe isiginen keıin 3-orynda tur. Mamandardyń aıtýynsha, durys tamaqtanbaý men kúızelis derttiń sebebi bolyp otyr.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, elimizde 900 myńǵa jýyq adam kúızeliske ushyraǵan. Sondaı-aq «Countrycassette» halyqaralyq táýelsiz ınternet jýrnalynyń aqparatyna sáıkes, kúızeliske shaldyqqan otandastarymyzdyń úlesi – 4,4 paıyz. Bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan 180 eldiń ishinde 93-orynǵa turaqtaǵan.
Bul – bizge úlken sabaq. Shyn máninde, kez kelgen aýrýdy emdeýge bolady. Vetnam halqy sııaqty salamatty ómir súrýge kúndelikti ádetterimiz áser etedi. Bizge osy oqıǵany vetnam qyzy aıtyp berdi. Qazir bul elge taban tireıtinder tek tabıǵatyna emes, halqyna da tánti bolady. Ult saýlyǵy úshin jaýapkershilik alǵan vetnam halqynan úırenerimiz kóp.
Al biz qaıda asyǵamyz?..