Eldik sananyń temirqazyǵy

Qaraǵandy oblysynyń máde­nıet, arhıvter jáne qujat­tama basqarmasy osy baǵytta ınfra­­­qu­rylymdy damytý, má­denıet qyz­metkerlerin qol­daý, sıfrlyq transformasııa men ınnovasııany engizý baǵy­tyndaǵy jumystardy odan ári jal­ǵastyrady. Biraq memleket qol­daýyn durys paıdalanyp, zaman talabyna saı júıeli ózgeris engizip alǵa jyljý – báse­kege qabiletti el bolýdyń basty kepili. Ol úshin damý, órkendeý, jańashyl­dyqqa bet burý sııaqty tyńnan túren salatyn joldardy qaras­tyrǵan abzal.

Álemdik ekonomıkanyń ózi qalt-qult etip turǵan kezde bıýdjetke 100% masyl bolýdan arylyp, ózin-ózi qarjylandyrý tetikterin jan-jaqty taldap, buqaranyń rýha­nııatqa qyzy­ǵýshylyǵyn qalaı arttyrýǵa bolady degen suraqtyń jaýabyn tabýǵa tıispiz. Qazir halyqaralyq uıymdar, jumys oryndaryn ashý men kóbeıtýge qaraǵanda ekono­mı­kaǵa mádenıet pen ónerdiń áldeqaıda artyǵyraq úles qosa­ty­nyn aıtyp otyr. Bolashaqta osy jolǵa oıysqanymyz durys. Elimizde qanshama mádenıet úıi, teatr men konsert zaldarynyń atshaptyrym foıeleri qańyrap bos turady. Múmkin osy jerlerge mádenıetke qatysty saýda núktelerin qoıýdan bastaýymyz kerek shyǵar. Damyǵan elderdiń mádenı ǵımarattarynda bos jer bolmaıdy, barlyq alańynda saýda qaınap jatady. Bizde de jalǵa berý múmkindigi qarastyrylǵan. Áıtse de, mehanızmi óte kúrdeli. Qarjy ǵımaratqa basshylyq etetin meke­mege tikeleı túspeıdi. Ekonomıka basqarmasy arqyly júzege asady. Sol sebepti mekeme basshylyǵynyń qyzyǵýshylyǵy tómen. Sondyqtan muny qosym­sha tabys tabýdyń negizgi kózi retinde ár mekemege mindetteý kerek. Jalǵa berilgen jerlerge suranys artqan saıyn mem­le­ketten bólinetin qarjy da qys­qara beredi. Bul refor­ma bólingen qarjynyń ońdy-soldy jumsalýyn ty­ıyp, kezek kúttirmeıtin ózekti másele­lerdiń túıinin sheshýge kómek­teser edi. Mysaly, keıbir óńirde murajaı men arhıvterdiń jádi­ger men derekterge lyq tolyp turǵanyn baıqaısyń. Biraq kitaphanalardyń jaǵdaıy máz emes. Búginde turǵyndary myń adamǵa jetpeıtin aýylda mádenıet úıin salýǵa aqsha bólinbeıdi. Mádenıet úıleri eski bolǵan soń onyń jyl saıynǵy shyǵyndary ulǵaıyp turady. Onda kúzetshi men pesh jaǵýshyny qosqanda, ári ketse, jeti-segiz adam jumys isteıdi. Bul mamandardyń basty mindeti – halyq­pen tyǵyz jumys jasaý, rýhanı baılanys ornatý. Biraq muny atqaryp jatyr dep aıta almaımyz. Qazir jasy da, jasamysy da ózine qajetti dúnıeni áleýmettik jeliden tabady. Telearnany qosyp qalsań, konsert pen shoýdan kóz súrinedi. Estrada ánshileri qala, aýdan ortalyǵyndaǵy toıhanalarda kúnde án shyrqaıdy. Qysqasha aıt­qanda, eldiń mýzykalyq óner­men sýsyndaýy mólsherden asyp tur.

Osy oraıda búgingi aýyl tirli­giniń basty kúretamyry sanalatyn mekteppen tyǵyz qarym-qatynas ornatsaq, máseleniń sheshimin tabatyn sııaqtymyz. Bilim men mádenıet – qustyń qos qanatyndaı egiz uǵym. Mektep ishindegi jınalys zaly fýnksııasyn ózgertip, mádenıet bólimimen birigip jumys istese, bilim baǵdarlamasyna bálendeı kedergi bolmaıdy dep oılaımyn. Qaıta sol jerden talantty balalardy iriktep, olardyń ónerge degen qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, ujym bolyp nátıjeli jumys isteýge múm­kin­dik týǵyzar edi. Bul, birinshi­den, kadr tap­shylyǵyn azaıtady, ekin­shi­den, qarjy únem­deý­diń birden-bir joly.

Ár aýylǵa zamanaýı úlgi­degi, jastardy ózine tarta ala­tyndaı kitap ordasyn salý – zaman talaby. Máselen, kóp el­di mekende kitaphana eski ǵıma­rattarda ornalasqan nemese mádenıet úıiniń ishindegi eki-úsh ból­mesinde otyrýǵa máj­búr. Mundaı keleńsizdikter kitap­ha­na­lardy jańǵyrtýǵa múmkindik bermeıdi. Internetke shamadan tys táýeldilik, azamat­tar­dyń lýdo­­manııa sekildi qaýipti dertke shal­dyǵýyna sebepker bolyp otyr. Osyny eskergen Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Atyraý­daǵy otyrysynda «Kitap oqıtyn ultty» qalyptastyrý qajet­tiligine basa nazar aýdaryp: «Shyn máninde, ozyqoıly ult bolýdyń eń tóte joly – kitap oqý. Sondyqtan kitap oqý mádenıetin qoǵamda barynsha ornyqtyrýymyz kerek», dedi. Ile-shala «Aýyl kitap­hanalaryna 100 kitap» aksııasy bastaldy. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraýda qanshama qorynan aırylyp qalǵan aýyl kitaphanalarynyń sórelerin jańa jınaqpen toltyrý úshin jergilikti bıýdjetten qazirde tıisti qarjy bólinip otyr. Osy tusta eskeretin bir jaıt: keletin kitaptar tek áde­bı, tarıhı týyndylarmen shek­telmeı, sol aýyldaǵy basty tir­likke negizdelgen (mal sharýa­shy­lyǵy, egin, shahta, t.b.) ta­qyrypty qamtıtyn kitaptarmen tolyqsa deımiz. Tá­jirıbe almasý úshin mundaı kitap­­tardy aýyl sharýashylyǵy qar­­­qyndy damyǵan memleketterden alyp, qazaqshaǵa aýdaryp oqyr­man­ǵa usynsa, quba-qup bolar edi.

Keıingi kezde kásipkerlerdiń demeýshiligimen aýyldarda máde­nıet úıi boı kótere bastady. Onyń ishinde qalaǵa ja­qyn, halyq sany kóp eldi mekender bar. Alaıda munyń da túıtkildi tusy bar. Aýyl­da da, qala­da da mádenıet nysan­daryn salý, rekonstrýksııalaý kezin­de qurylys kompanııalary teatr, konsert zaly, klýb, mýzeı qur­lysynyń erekshelikterin eskermeıdi. Teatrlar men konsert zaldarynda akýstıka, oryn­dyqtardyń ornalasýy, grım bólmeleri, horeografııalyq zaldar, sehtar muqııat jobalanýy kerek. Smetalyq qujatta osy qaralmasa, tabanaqy, mańdaı ter zaıa ketkenmen birdeı. Ol úshin «Sáýlet, qala qurylysy jáne qury­lys qyzmeti týraly» zańyna mádenıet nysandaryn salý jáne rekonstrýksııalaý úshin lısenzııa men sertıfıkattardyń bolýyn talap etetin ózgeris engizýi qajet.

Mádenıet – adamdy rýhanı-estetıkalyq jaǵynan damytýdyń basty quraly. Osyǵan baılanysty Qaraǵandy oblysynda túrli iri jobalardy qolǵa alyp otyrmyz. Mysaly, Shet aýdany Taldy tarıhı-arheologııalyq saıabaǵy mańynan sonaý temir, qola dáýirinen syr shertetin qazba oryndary tabyldy. Osyny nasıhattaý úshin Taldy aýylynda baıyrǵy dáýir­ge negizdelgen realıtı shoý uıym­­dastyryp, shatyrlar tigip, ǵylymı-tanym­dyq konferensııa jáne basqa da sharalar ótkizý jos­­­parda tur. «Baı qymyz» jobasyn Qar­qaraly jerinde ótkizsek dep uıǵa­ryp otyrmyz. Qasıetti Arqa óńiri – qymyzdyń otany. Jobada qymyzdy ǵana nasıhattamaı, túrli etnografııalyq qun­dy­lyqtarymyzdy kórsetemiz. Sonyń ishinde «sadaq atý», «júırik tazy», «sútti bıe» sııaqty atalymdarmen qosa, basqa da qundy derekterdi buqara nazaryna usynamyz. Bul ulttyq brendimizdiń baǵasyn kóterip, otandyq týrızmge serpin berýge basymdyq beriledi.

Qaraǵandy oblysy – týrızm salasyn damytýǵa óte qolaıly jer. Kóne tarıhy, kóz tartar tabıǵaty soǵan suranyp tur. Endeshe, týrızmdi damytý úshin alys-jaqynnan kelgen týrısterge jaǵdaı jasap, kóńilin kóteretin is-sharalardy júzege asýrýǵa tıispiz. Sonyń biregeıi – Kókshe teńizi jaǵasynda ótetin «Balkhash Tour Fest» festıvali. Bul jerde basymdyq ekotýrızm bolady. Ekotýrızm – kel­gen qo­naqtarǵa tabıǵatty tama­shalaýǵa, jergilikti mádenı-mura men dástúrdi tanyp-bilýge múm­kindik beredi.

О́nerdi qurmetteý, talantty qadirleý – qanymyzǵa sińgen qasıet. Keıde bizdiń áriptester túrli jerde konsert berýge májbúr bolady. Sonyń biri – aýylsharýashylyq jármeńkesi. At tóbelindeı adam ǵana bolmasa, attyń túgindeı yǵy-jyǵy bop artynyp-tartynǵan halyq ándi qaıdan tyńdasyn? Ý-shýmen nazar da aýdarmaıdy. Son­dyq­tan aýylsharýashylyq jár­meń­kesine óner adamdaryn sabyltpaı, dybys kolonkasy arqyly án men kúıdi jańǵyrtyp qoısa eki jaqqa da tıimdi bolýshy edi.

Japon ekonomısi Iosıhara Kýnıonyń «Japonııanyń damýy­na sebep bolǵan faktorlardyń biri – onyń mádenıeti» degen sózi bar. Halqymyzdyń baı mádenı murasy men rýhanııatynyń damýy­na ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan daryndy azamat­tary­myzdyń eńbegi ólsheýsiz. Olar­dyń qyzmeti – ult ómiriniń aına­sy, ǵasyrlar boıy úzilmeı kele jatqan halyqtyń rýhanı kel­beti. Osyndaı talanttardyń arqa­synda josparymyz júze­ge asyp, juldyzymyz jarqy­raıtynyna kámil senemin.

Ǵalymjan О́TELBAIULY,

Qaraǵandy oblysy Mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasynyń basshysy