«Daýdyń basy Daırabaıdyń kók sıyry» demekshi, adamdar arasynda týyndaıtyn daýlardyń daýasy eshýaqytta tabylmaıtyn sekildi. Alaıda, ol keseldi emdeıtin em bolmasa da adamnyń adamgershiligi men kishipeıildiligin, qun tóleý men «qanaǵat qaryn toıǵyzady» degen keńpeıildiligin araaǵaıyndyqta qoldaný kóp jaǵdaıda nebir daýdyń betin qaıtaratyny álimsaqtan belgili. Onyń ústine daý bizdiń qoǵamda búgin ǵana týyndap otyrǵan másele emes.
Ol atam zamannan beri jalǵasyp kele jatqan ádet. Burynǵy daý – sol daý. Tek ony sheshýdiń burynǵy daýasyn joǵaltyp alǵan sekildimiz. Máselen, sonyń biri kezinde qara qyldy qaq jarǵan ataly bılerimizdiń dýaly kesimderi ǵoı. Qandaı daý bolsa da, ol qandaı taraptyń arasynda týyndasa da, onyń mán-mańyzy qandaı bolsa da esh jaltaqtamaı tek adaldyqpen, ádildikpen sheshimin týra aıtyp, shynaıy kesim shyǵaryp bergen soń jáne ony búkil halyq qoldaǵan soń kim bolsa da ol úkimge narazylyq keltire almaǵan. O basta solaı bolǵan jáne únemi solaı jalǵasyp otyrǵandyqtan halyqtyń senimine ıe bolǵan. Al qazir she? Qazir de sol, eger múmkindigi bolsa daýlardy dabyraıtpaı sheshýdiń amaldary qarastyrylyp jatyr. Biraq sottasqanmen sottyń aıtqanyna kónip jatqandar az. Tek bul jalǵasa beretin túri bar. Sondyqtan laj bolsa taraptardy talastyrmaı tatýlastyrǵannyń amaly artyp tur. Osy turǵyda sonaý 2011 jylǵy 12 qańtarda Qazaqstan Parlamenti «Medıasııa týraly» zań qabyldady. Onda azamattyq jáne qylmystyq prosesterde daýlardy sheshýdiń balama tásili retinde medıasııa ınstıtýtyn engizý kózdeldi.
Bul durys qadam boldy. О́ıtkeni, órkenıetti deıtin shetelderdiń tájirıbesi daýlardy medıatordyń qatysýymen retteý kóp jaǵdaıda eki taraptyń kelisimge kelýimen aıaqtalatynyn kórsetedi. Bul daýlaýshy taraptardyń sanyn azaıtady. Bizge keregi de osy. Onyń ústine sarapshylar medıasııany engizý máseleniń aldyn alýǵa jáne quqyqtyń túrli salasynda da, quqyqtan tys shıelenisterde de daýlardy sheshýdiń qazirgi qalyptasqan tájirıbesine belsendi túrde oń yqpal etetinin jasyrmaıdy. Endeshe burynǵy bılerdiń dýaly isteri endi qaıtyp oralýy qıyn desek te, tatýlastyrýdyń, ıaǵnı qos tarapty bitimge keltirý máseleniń aldyn alýǵa jáne quqyqtyń túrli salasynda da, quqyqtan tys shıelenisterde de daýlardy sheshýdiń qazir qalyptasqan tájirıbesine oń yqpal etetini zor úmit deımiz. Tek osy paıdaly istiń áli órken jaımaı turǵany kóńilge kirbiń túsiretini de jasyryn emes. Al buǵan qandaı máseleler kedergi keltirip jáne ony sheshýdiń qandaı joldary bar ekendigi talqylanǵan otyrys elordada ótti. Ony Qazaqstan halqy Assambleıasy, Prezıdent janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» respýblıkalyq memlekettik mekemesi jáne «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýty birlese uıymdastyryp, Medıasııa ortalyǵynda daýdyń aldyn alý jáne ony sheshý máselelerin talqyǵa saldy. Atalǵan semınar-trenıngti ashqan Prezıdent janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» RMM dırektory N. Kalashnıkova, «Qoǵamdyq kelisim» zertteý ınstıtýtynyń dırektory B.Raqysheva jınalǵandar aldynda turǵan mindetter jaıynda aıtyp, máseleniń ózektiligine toqtaldy. Bul otyrystyń maqsaty sheteldik jáne otandyq sarapshylardyń, Bas prokýratýranyń, Joǵarǵy Sottyń, Ádilet mınıstrliginiń jáne basqa da múddeli memlekettik organdardyń qatysýymen qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtý, qoǵamdyq kelisim máselelerin sheshýde medıasııa rásimderin paıdalanatyn memlekettik organdardyń yntymaqtasa jumys isteýi úshin Qazaqstan halqy Assambleıasy janynan naqty tetik – Medıasııa ınstıtýtyn, Medıatorlar mektebin qurý, ony damytý jáne nyǵaıtý máselelerin talqylaý, deıdi sóıleýshiler. Al bul otyrysqa sebep bolǵan joǵaryda aıtylǵan medıasııa salasy, eger Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdarynda ózgeshe belgilenbese, jeke jáne (nemese) zańdy tulǵalar qatysatyn azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de quqyq qatynastarynan týyndaıtyn, sondaı-aq onsha aýyr emes jáne aýyrlyǵy ortasha qylmystar týraly ister boıynsha qylmystyq sot isin júrgizý barysynda qaralatyn daýlar osy medıasııanyń qoldanylý salasy bolyp tabylady. Degenmen eskerý kerek, eger taraptardyń biri memlekettik organ bolyp tabylatyn kezde, jeke nemese zańdy tulǵalar qatysatyn azamattyq, eńbek, otbasylyq jáne ózge de quqyq qatynastarynan týyndaıtyn daýlarǵa medıasııa rásimi qoldanylmaıdy. Sondaı-aq, sybaılas jemqorlyq qylmystar jáne memlekettik qyzmet pen memlekettik basqarý múddelerine qarsy ózge de qylmystar týraly qylmystyq ister boıynsha medıasııa rásimi qoldanylmaıdy. О́ıtkeni, medıasııa – taraptardyń erikti kelisimi boıynsha júzege asyrylatyn, olardyń ózara qolaıly sheshimge qol jetkizýi maqsatynda medıatordyń járdemdesýimen taraptar arasyndaǵy daýdy retteý rásimi. Bir sózben aıtqanda, medıasııanyń maqsaty daýdy sheshýde medıasııanyń eki tarapyn da qanaǵattandyratyn nusqasyna qol jetkizý, taraptardyń daýlasýshylyq deńgeıin tómendetý bolyp tabylady. Sondaı-aq, sýdıalardyń jáne qylmystyq qýdalaýdy júzege asyratyn organdar laýazymdy tulǵalarynyń taraptardy qandaı da bolmasyn nysanda medıasııaǵa májbúrleýge quqyǵy joq. Osylaısha atalǵan is-shara sheńberinde jalpy otyrys, baǵdarlamalar men medıasııa ortalyqtarynyń tanystyrylymdaryn, medıasııa tehnıkasyn jáne medıasııany paıdalaný tetikterin úıretýdi maqsat etetin semınar-trenıng ótkizý, aldyn alý saıasatyn damytýǵa járdemdesetin daǵdylardy úıretý, osy máseledegi Qazaqstannyń qoǵamdyq kelisimdi, toleranttylyq pen el birligin nyǵaıtýmen baılanysty tájirıbesin talqylaý josparǵa endi. Semınar-trenıngtiń barysynda ártúrli baǵyt boıynsha medıasııa baǵdarlamalarynyń tanystyrylymy boldy. Oqytyp-úıretý arqyly semınar-trenıngtiń qorytyndysy boıynsha qatysýshylarǵa halyqaralyq úlgidegi sertıfıkattar tabys etý eskerilgen eken. Atalǵan otyrysqa qatysýshylar qazirgi tańdaǵy medıasııa túsinigi HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda, aldymen, aǵylshyn-sakson quqyǵy qoldanylatyn elderde – AQSh, Avstralııada damı bastady, sodan keıin Eýropaǵa tarala bastaǵandyǵyn aıtady. Medıasııany paıdalanýdyń alǵashqy talpynysy otbasylyq qatynastar salasyndaǵy daýlardy sheshý barysynda jasaldy. Keıinnen medıasııa otbasylyq daýlardan bastap kommersııalyq jáne jarııa saladaǵy kóp tarapty kúrdeli daýlardy sheshýde de tabyspen qoldanylyp, moıyndaldy. Bárimizge belgili «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasynda Prezıdent N.Nazarbaev Úkimetke medıasııa ınstıtýtyn damytýǵa baǵyttalǵan zańǵa baǵynysty quqyqtyq baza qabyldanýyn qamtamasyz etýdi tapsyrdy, sondaı-aq, ol medıasııa qurylymdaryn ulttyq jáne jeke kompanııalarda qurý kerektigin atap kórsetti. О́ıtkeni, álemdik tájirıbede medıasııany zańnamalyq bekitýdiń kóptegen mysaldary belgili. Tıisti aktiler AQSh, Avstrııa, Germanııada qabyldanǵan. Eýropa komıssııasy Medıatordyń kodeksin bekitti, al Eýroodaq medıatorlar qyzmetin retteıtin birqatar dırektıvalar shyǵardy. 2002 jyly BUU halyqaralyq saýda quqyǵy jónindegi komıssııasy (UNCITRAL) «Halyqaralyq kommersııalyq kelisýi rásimi týraly» tıptik zańdy ázirledi, oǵan túsindirme jazbada medıasııa ınstıtýty qoldanylatyn elderde medıasııa barysynda qol jetkizilgen zańdyq tıimdilik pen kelisimniń mindettiligi týraly sholý berilgen. Al bizdiń elimiz medıasııa úshin jasaqtalǵan qajetti ınfraqurylymdy álemdik tájirıbeni eskere otyryp quqyqtyq júıede ınstıtýttandyra bildi. «Medıasııa týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy dıspozıtıvtik sıpatta, bul medıasııany keń aýqymda paıdalaný týraly aıtýǵa múmkindik beredi. Sol sııaqty Qazaqstan Respýblıkasynyń Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasynda jeke quqyqtyq daýlardy sheshý úshin isti sot talqylaýyna daıyndaý kezeńinde retteý rásimderin paıdalaný múmkindigi kózdelgen. Tujyrymdamaǵa sáıkes azamattyq is júrgizý zańnamasyn jetildirý azamattyq isterdi tez qaraýdy jáne sheshýdi qamtamasyz etý maqsatynda isti sot talqylaýyna daıyndaý kezeńin ońtaılandyrýǵa baǵdarlanýy kerektigi eskerilgen. Bul oraıda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qoǵamdyq kelisim ınstıtýttary, analar, aqsaqaldar keńesteri etnosaralyq qatynastardy retteý jáne toleranttylyqty qalyptastyrýda ólsheýsiz ról atqarady. Sonymen otyrystyń qorytyndysy boıynsha Granada ýnıversıtetiniń (Ispanııa) Beıbitshilik jáne daýly ister ınstıtýty men Prezıdent janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» RMM arasynda yntymaqtastyq hattamasyna qol qoıylatyndyǵynyń ózi úlken jetistik ekeni eskerildi. Halyqaralyq tájirıbeni eskere otyryp, medıasııa rásimderin qoǵamdyq kelisimdi damytý jáne nyǵaıtý máselelerin sheshýde paıdalaný úshin Qazaqstan halqy Assambleıasynyń janynan medıasııa ınstıtýtyn damytý modeli ázirlenetin bolady. Sondaı-aq, «Medıasııa týraly» Zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý boıynsha usynymdar daıyndaý kózdelgen. Bul úshin Prezıdent janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» RMM jáne «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýty negizinde QHA medıasııa ortalyǵyn, QHA medıatorlar mektebin qurý tujyrymdamasy ázirlengen. Is-sharaǵa halyqaralyq sarapshy-medıatorlar, Bolgarııadan, Ispanııadan, Reseıden kelgen ǵalymdar, Parlament Májilisiniń depýtattary, memlekettik organdardyń ókilderi, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri, Prezıdent janyndaǵy «Qoǵamdyq kelisim» RMM sarapshylary, Qazaqstan medıasııa ortalyqtarynyń ókilderi, QHA Ǵylymı-saraptamalyq keńes jáne QHA ǵylymı-saraptamalyq toptarynyń músheleri, QHA janyndaǵy О́ńirlik qoǵamdyq kelisim keńesteriniń, QHA analar keńesteriniń, QHA kafedralarynyń, BAQ ókilderi qatysty. Sondaı-aq, Bas prokýratýra, Joǵarǵy Sot, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jáne Ádilet mınıstrligi osy otyrysty ótkizýge yntymaqtastyq tanytqan kórinedi.
Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».