Dara jol muratqa jetkizedi

Týra osyndaı almaǵaıyp kezeńde qazaq ádebıet­tanýynyń abyzy, professor Tursynbek Kákishev QazMÝ-dy bitirgen ǵylymǵa beıimi bar qabiletti jastardy Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna jyl saıyn top-tobymen ertip baryp jumysqa ornalastyrdy. Uzyn sany jıyrmaǵa jýyq shákirtine ult­tyq ádebıettaný ǵylymy men synynyń keleshek taǵdyryn amanat etip tapsyrdy. «Qazaqqa qazaqtan basqa kimniń jany ashıdy» dep ótken ustazdyń osy amanatyn arqalaǵan sol jastar ulttyq ádebıettaný ǵylymy shańyraǵyna jeke-jeke ýyq bolyp qadalyp qoıǵan joq, markstik-lenındik ádisnamanyń áserinen tómendeı bastaǵan eńsesin bıiktetip áketti. Ustaz ónegesinen úlgi alǵan, amanat ar­qa­laǵan olar ǵylym doktory, professor, rektor, kafedra meńgerýshisi, dekan, prorektor bolýymen qatar, táýelsizdik alǵan tusta ári-sáride qalǵan qazaq áde­bıet­tanýynyń aýyr júgin us­tazdarymen qatar kóterisip áketti.

Sol talantty jastardyń biri – búginde fılologııa ǵy­lym­­­darynyń doktory, professor, tanymal folklortanýshy, túr­kolog, abaıtanýshy Shákir Ibraev. «Meniń jastyq shaǵym­da ǵy­lym­nyń qadirin uqtyrǵan ­bir adam bolsa, ol aldymen usta­zym Tursynbek Kákishev der edim. Sebebi ol kisi ǵylym týraly ǵana emes, aldymen sol ǵylymdaǵy adamgershilik pen adaldyq týraly aıtatyn» dep ózi jazǵandaı, ǵalym qandaı da bir joǵary laýazymdy qyzmet atqaryp júrgende de amanat júgin arqalap, osy ustanymnan taıǵan joq.

M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda kishi ǵylymı qyzmetkerlikten ǵylym saparyna bastalǵan alǵashqy qadam, QazMÝ-de oqytýshy, dosent, akademııada qoljazba­lar ortalyǵynyń jetekshisi, M.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­versıtetiniń vıse-prezıdenti, Dúnıejúzi túrkologteri assosıasııasynyń atqarýshy dırektory, Sh.Ýálı­hanov atyn­daǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, Túrki akademııasynyń prezıdenti, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ túrkitaný kafedrasynyń professory sekildi abyroıly qyzmetterdi abyroımen atqardy. Búginde Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń Túr­kologııa ǵylymı zertteý ıns­tıtýtynyń dırektory bolyp jemisti eńbek etip júr. Rasynda da Álıhan Bókeıhan aıtqandaı, «ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden». Ol ult múddesi jolyndaǵy qaıratkerlik tul­ǵasymen, ultjandylyq bolmysymen, ǵalymdyq darynymen óz ortasynan oıyp turyp oryn alatyn qurmetke ıe, qandaı da bolsyn qoshemetke laıyq ǵalym.

Ǵylymǵa jan-tánimen be­rilgen, aıanbaı eńbek etip júr­gen ǵalymnyń zertteýleri álem­dik túrkologııa men ulttyq folklortanýǵa qosylǵan irgeli eńbekter qatarynda. «Qazir fol­klortanýǵa qadam basqan ár talapker onyń eńbekterine mindetti túrde júginedi. Osy oraıda Shákir Ibraevtyń «Qorqyt ata kitabynyń» kórkemdik kestesi, qazaq eposynyń poetıkasy týraly irgeli monografııalary shynaıy akademııalyq ǵylym­nyń eshqashan qunyn joımaıtyn úlgileri ekeni sózsiz» degen ǵalym Amantaı Sháriptiń pikiri – árdaıym este saqtar tujyrym. Bul tujyrym qazaq folklory men epostaryn zerttep-zer­deleýindegi teorııalyq jáne ádisnamalyq tuǵyrnamaǵa ǵana qa­tysty emes, túrkilerdiń arǵy tarıhyn adamzat tarıhymen sabaqtastyrýǵa, ǵasyrlar tuń­ǵıyǵyna tereńdeýge jeteleri anyq. Sh.Ibraevtyń túrkolog, folklortanýshy retindegi ǵalym­dyq biregeı tulǵasy týraly ǵy­lymı ortada joǵary deńgeıde pikir qalyptasty.

Bıohımık ǵalym Sent-Dverdı: «Zertteý degenimiz – bári kórgen nárseni seniń de kórýiń, biraq ol týraly eshkim oı­lamaǵandaı oılaý», degen eken. Bar ǵumyryn arnaǵan zertteý salasy men ǵy­lymı baǵytyn kúrt ózgertip, basqa ózekti taqyryp­qa seskenbesten qalam tartý – ǵylymı ortada sırek kezdesetin qubylys. Abaıtanýdaǵy jańa­shyl izde­nister jasaý mindeti kún tár­tibine shuǵyl qoıylǵan osy tusta Shákir Ibraev ta iske bel sheshe kiristi. Abaıtaný iliminiń keleli máselelerin tyń baǵytta baıyptaýymen jan-jaqty ǵalym bolýdyń úlgisin tanytty.

Abaı murasyn álemdik tanym-bilik turǵysynan taný men nasıhattaý úshin áleýmettik, gýmanıtarlyq ǵylymnyń qol jetkizgen mejesi dárejesinde taldaý qajettiligi erekshe baı­qalyp otyr. Professor Shákir Ibraevtyń «Abaı fenomenologııasy: estetıkasy men pragmatıkasy», «Abaı fenomeni» (2021) jáne «Abaıdyń aqyndyq beınesi» (2023) atalatyn ǵylymı zertteýleri uly oıshyldyń tul­ǵasy men shyǵarmashylyǵyn ulttyq ádebıettanýdyń zamanaýı jetistikteri men kon­septýaldyq tujyrymdary turǵysynan tal­daýǵa arnalǵan. Bul eńbekter stýralıstik-feno­menologııalyq zetteýdiń jańa úlgisin salyp otyr. Olar qazirgi álemdik ádebıettanýda basty baǵyttardyń biri sanalatyn ádebı murany áleýmettik paradıgmasyna den qoıa zerdeleý talabynyń úde­simen ushtasady. Avtor zamana shyndyǵynyń aqyn tanym-biligi arqyly kórinis tabýyn paıymdaýdy maqsat tutqandyqtan, abaıtaný iliminde birqatar máseleni jańasha qa­rastyrýǵa bolatynyna nazar aýdartady. Abaı poezııasyn fenomenologııalyq aspektide zerttep-zerdeleýde birin-biri tolyqtyratyn bul zertteýlerde shyn máninde jańashyl da tyń tujyrymdar usynylǵan.

Fenomenologııa – aqynnyń tanym-biligi, kórgenin túısinýi men sezinýi arqyly beınelengen bolmystyń keskini. Sol arqyly osy rýhanı úderistiń beıneliligi men áleýmettik máselege aınalýy. Al paradıgmasy – osy úderisterdiń shyndyqqa qatysy, aqynnyń aǵynan jaryla syr aqtarýy, ómir aqıqatyn ózin­she sarapqa salýy. Bul tur­ǵydan alǵanda, zertteýshi Abaı shyǵarmashylyǵynyń ómir­sheńdigi men kókeıkestiligi, kórkemdik minsizdigimen qatar, áleýmettik tereń mánin salys­tyrmalyq tyń taldaýlar arqy­ly dáleldeýge umtylady. Abaı poezııasynyń kópqabatty sıpatyn, mánin, qurylymdyq júıesin qazirgi ádebıettaný ǵylymynyń ádisnamalyq tuǵyrnamasy aıasyn­daǵy ǵylymı izdenister bary­syndaǵy tyń sıpatta baǵam­da­ýymen erekshelenedi.

Avtor Abaıdyń aqyndyq jáne oıshyldyq tulǵasyna, shy­ǵarmashylyq úderisiniń qyr-syry kúni búginge deıin trans­sendentaldy fenomenologııa turǵysynan zerttelmegen sebepterine de tereńdeı oı jiberedi. Ony avtordyń: «Abaıtaný pániniń qalyptasý tarıhynda materıalıstik, ateıstik, ıdeologııalyq tuǵyrnamalardyń ústemdik quryp, taratatyn máseleniń túp negizderinde osylarmen baılanysty uǵymdardyń áli de bolsa qalyp qoıǵanyn ańǵarsaq kerek», degen pikiri dáleldeıdi. Kórkem ádebıettiń zaman talabyna saı kelip, bıik ıdeıaly, tereń maǵynaly bolýy – eń negizgi qaǵıda dep bilgen Abaıdyń «qýatty oıdan bas qurap» shyqqan qudiretti kórkem jyrymen halyqtyń sana sezimin sergitip, el kóńilin zamannyń keleli máselelerine aýdaryp, bolashaqqa boı urǵan murat-maqsatynyń jetekshisi bola bilgendigi ǵylymı júıede jańasha saralanady.

Qazaqtyń aqyndyq ónerin naǵyz halyqtyq, ulttyq bıik dárejege kótergen – Abaı. Aqyn degen uǵym Abaı atymen, onyń ádebı eńbegimen kelip ushtasqannan bastap, qazaq ádebıeti tarıhynda jańa maǵynaǵa ıe bolyp, eń ardaqty ataqqa aınaldy. Aqynnyń qoǵam ómirindegi orny, halyq aldyndaǵy mindeti, abyroıly murat-maq­saty burynǵydan áldeqaıda aıqyndala tústi. Abaı ádebıet maıdanyna shyqqannan bastap, qazaq jazba ádebıeti tarıhynda aqyn degen uǵym saıası-áleýmettik máni zor, qurmetti abyroıǵa ıe boldy. Bular osy zertteýlerde germenevtıkalyq ádis aýqymynda jan-jaqty baǵamdalǵan.

Ǵalym Sh.Ibraev keshendi zerdeleýdi maqsat tutqandyqtan, abaıtanýda qaǵıdaǵa aınalyp bara jatqan keıbir pikirler­di talqylaı kele, álemdik áde­bıet­tanýdyń sony talaptarymen ushtasatyn tujyrym jasaıdy. «Abaıtanýdyń zamanaýı máseleleri» atalatyn taraýdaǵy aqyn murasyn álemdik ádebıettanýdyń tyń baǵyttaǵy ádis-tásilderimen zerdeleý qajettigi týraly oılary kóńil aýdararlyq. Mysaly, «Qalaı desek te abaıtanýdyń baǵyt-baǵdary – keńes dáýirindegi ıdeologııalyq tuǵyrnamadan teperish kórgen sala. Ol ıdeo­logııadan qutylǵanymyzben, sol zamannyń ádebıettaný ǵylymynyń uǵymdarynan, kategorııalarynan, paıymdaý ma­shyǵynan, taldaý tásilderinen áli aryla qoıǵan joqpyz», degen pikiri árkimdi oılantpaı qoımaıdy. Shyn máninde, abaıtaný iliminde Alash arystary negizdegen baǵalaýlardy aldyǵa salyp qoıyp, keńes dáýirindegi birjaqty kózqarastardy tilge tıek etýden asa almaı júrgenimiz ras. Al ǵalym Shákir Ibraev aqyn murasynyń estetıkalyq júıesi men pragmatıkalyq ereksheligin zamanaýı izdenister arqyly zerdelep berdi.

Qazirgi ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń ustanymdary men ádisnamasy ǵylymı para­dıgmanyń qaýyrt aýysýyna baıla­nysty ózgeristerge ushyrap otyr. Ǵalym bul ǵy­lymı baǵyt-baǵdary aı­ryq­sha kitaptarynda osy para­dıg­manyń sıpaty álemdik áde­bıet­tanýdyń jetistikterimen, onyń áleýmettik, fılosofııalyq, antro­pologııalyq, psıholo­gııa­lyq, lıngvıstıkalyq aspek­ti­leri­men baılanysty ǵana júze­ge asatynyn naqty kórsetip be­redi. Bul týrasynda: «Olarsyz Abaı­dyń aqyndyq tulǵasyn jáne shyǵarmashylyǵyn jańa qy­rynan, durysy, shynaıy bolmy­synan syr tartyp, taldap, tanydyq deı almaımyz», dep naqty­laıdy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń «Abaı – rýhanı reformator» atty maqalasynda: «Abaı ilimi búgingi birqatar baǵytqa oraılas keledi. Eń aldymen, bilim ıgerý. Biz búkil álemdi aqyl-oı men parasatty paıym arqyly ǵana moıyndata alamyz. Zaman talabyna saı bilim alý ıntellektýaldy ult qalyptastyrýǵa jol ashady» dese, Sh.Ibraevtyń bul zertteýleri sol talap deń­geıinen tabylýymen qatar, abaıtaný iliminiń ǵana emes, qazirgi qazaq qoǵamynyń ózekti máselelerine de arnal­ǵan. Álemge hakim Abaıdy qan­daı joǵary dárejede tanytýǵa qol jetkizsek, ultymyzdyń da mártebesin sonshalyqty asqaqtata túsetinimiz anyq. Búgingi abaıtanýda endi jazylar tyń izdenisterge toly san qyrly aspektidegi ǵy­ly­mı eńbekter arqyly qoǵamǵa, jas urpaqqa aqyn mu­rasyn jan-jaqty nasıhattaý men tanystyrý, jarqyn bola­shaqqa jol bastaýdyń bastamasy aıqyn kórinis tapqan. Hakim Abaıdyń 180 jyldyq mereıtoıy tusynda ádisnamalyq turǵyda jańashyl, ǵylymı sıpaty tereń bul zertteýlerdiń jaryqqa shy­ǵýy quptarlyq qadam boldy. Abaıdyń fenomenologııa­lyq, ekzıstensıonaldyq álemin estetı­kalyq jáne paradıgmalyq aspektide aıqyndaý men zerdeleý baǵytyndaǵy jańasha ǵylymı ­bastamalarymen qundy zert­teý­ler ekeni aıqyn.

Halyqaralyq deńgeıdegi ǵalymnyń folklortaný men ádebıettanýdaǵy dara joly abyroıyn asyryp, shákirtterine ónege bolatynyna senimdimiz.

Jandos SMAǴUL,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor