Túıe súti – dıetalyq ónim

Túıe súti – joǵary bakterısıdtik qasıetimen erekshelenetin biregeı sút ónimi. Túıe sútin ishek-qaryn joldary men júrek-qan tamyr júıesi aýrýlary kezinde emdik-profılaktıkalyq emdeýde qoldanylatyn birden-bir emdik dıetalyq ónim bolyp esepteledi. Sýsamyr aýrýyn baqylaý jáne aldyn alý ortalyǵynyń zertteý málimetteri boıynsha, dúnıejúzinde bir táýlik ishinde sýsamyr aýrýynan 144 adam, bir jyl ishinde 52560 adam o dúnıelik bolatyndyǵy málim boldy. Sýsamyr aýrýynyń asqynýy nátıjesinde qan-tamyr aýrýlary: ınfarkt, ınsýlttan jyl saıyn 5 mln. adam qaıtys bolady. Búkil dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha 2050 jyldary, dúnıede árbir ekinshi adam qant aýrýyna shaldyǵýy yqtımal. Osy tusta túıe sútinen jasalǵan qyshqylsút ónimderin, atap aıtqanda sýsamyr aýrýynyń aldyn alýǵa múmkindik beretin tabıǵı ónimderin óndirý boıynsha Qazaqstan bolashaqta aldyńǵy qatardaǵy el bolatyndyǵy aıqyn. Qazaqstan jaǵdaıynda shubattyń emdik qasıetin jáne shubatty daıyndaý tehnologııasyn jetildirý boıynsha zertteý jumystaryn júrgizý mańyzdy bolyp tabylady. «Egemen Qazaqstan» gazetindegi (31 qańtar 2015 jyl.)  «Sýsamyrdyń emi – shubat nemese Ǵalym Musatillá Toqanovtyń qant dıabetinen qutqarýdyń ǵylymı negizin jasady» atty tilshi maqalasy qazaq eline úlken oı salatyn, ǵylymı nátıjeli is. Jumystyń nátıjesi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi men otandyq sút ónerkásip naryǵynda taptyrmas ónim bolatyndyǵy aıqyn. 2015-2017 jyldarǵa arnalǵan Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ǵylymı-zertteýlerdi qarjylandyrý baıqaýyna grant berilgen. «Adamnyń qartaıýyn tejeý, ómirin uzartý maqsatynda túıe sútinen jasalǵan emdik qasıetti tabıǵı qospalar qosylǵan qyshqylsút ónimderin ınnovasııalyq tehnologııamen óndirý» atty M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ ǵalymy M.Toqanovtyń ǵylymı granttyq jumysy Qazaq elinde úlken suranysqa ıe bolatyn ǵylymı jobany qoldaý qajet dep sanaımyn.  Dastanbek BAIMUQANOV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory.

 «EGEMENDEGI» MAQALA ÚMITIMDI OIаTTY

Men de osy qant dıabetinen zardap shegip, aıyǵa almaı júr edim. Sýsamyrdyń jazylmas dert degen qaǵıdasyna súıener bolsaq, qansha qazaqtyń azamaty osy dertpen aýyryp o dúnıelik bolyp jatyr. Ǵalym Musatillá Toqanovtyń ǵylymı izdenisi negizde dáleldenip otyrǵan shubatpen emdelip aıyǵyp ketetin bolsaq, nege ony qoldamasqa. «Egemende» jazylǵan máselege taldaý jasap, shubatty sýsamyrdyń emine aınaldyrý qazaq ǵalymdarynyń qolynan keletin dúnıe kórinedi. Endeshe, osy azamatqa qoldaý kórsetý kerek. Shubatty emdik dárige aınaldyrýǵa sala tizginin ustap otyrǵan azamattar járdem berse, myńdaǵan adamdardyń saýabyn alar edi. Ári-beriden soń túıe – qazaqtyń tórt túliginiń biri, onyń sútiniń emdik qasıetin halqymyz baıaǵydan bilgen. Endi ony ǵalymdar dáleldep otyr. Ersinbek Musabekov. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Arys qalasy.

 MEMLEKETTIK QOLDAÝ OSYNDAIDA KEREK

Musatillá Toqanov – sońǵy bes jylda qazaq baspasózinde esimi eń jıi atalǵan ǵalym bolsa kerek. О́ıtkeni, onyń kóp jylǵy eńbeginiń nátıjesi qazaq eline aýadaı qajet ekendigi jaıly oblystyq ta, respýblıkalyq ta gazetter jazyp, telearnalar kórsetip jatyr. Biraq, «baıaǵy jartas, bir jartas – qańq eter, túkti baıqamas!» dep, danyshpan Abaı atamyz aıtpaqshy, ǵalymnyń eńbegin jaryqqa shyǵarýǵa tıis mekemelerden esh qaıran bolmaı otyr. ...Men ózim mamandyǵym ınjener adam retinde 1992 jyly Toqanov synaqtan ótkizip jatqan elektromagnıttik modýlıatorǵa qyzyqqanym sonshama, ǵalymnyń laboratorııasyna jumysqa aýysyp, bir jyl osy modýlıatormen Qazaqstandy aralap jumys istedim. Modýlıator degenimiz ne? Modýlıator – ózi týdyratyn elektromagnıtti tolqynmen áser etý arqyly ósimdik dánderiniń atomdyq qurylysyn ózgertetin generator. Mysaly, sý qatyp muzǵa aınalǵanda, onyń atomynyń qurylysy – krıstaldyq tory ózgeredi. Tordyń ózgergeni zattyń qasıetteriniń de ózgergendigi. Sol muzdy eritkende paıda bolatyn sýdyń qasıeti muzǵa aınalmaı turǵanǵa deıingi sýdyń qasıetinen múlde basqasha, ol endi emdik qýatqa ıe. О́simdik dánderiniń de atomdyq qurylysy modýlıatordyń magnıtti tolqyny, tuqymnyń qorektik zattarynyń árekettesýi arqasynda ózgerip, olar jaı dánnen sapaly dánge aınalady. Ol sýyqqa, ystyqqa, shólge jáne «aýrýǵa» tózimdi, sabaǵy jýan, ónimdiligi joǵary tuqym bolyp shyǵa keledi. Magnıtti tolqynmen óńdelgen tuqym óńdelmegen tuqymnan kem degende 20-30 paıyz artyq ónim beretin qasıetke ıe bolady. Eshqandaı artyq shyǵyndy ýly mıneraldy tyńaıtqyshtardy qajet etpeıtin, mashına-traktordyń akkýmýlıatoryna qosyp qoıyp-aq, bar bolǵany 15 mınýtta, myńdaǵan tonna dándi sebýden 7 kún buryn óńdep shyǵatyn sol elektr magnıtti tolqyn jasaqtaıtyn modýlıator áli kúnge óndiriske endirilmeı keledi... Sońǵy jyldary M.Toqanov osy zamandaǵy emi tabylmaı otyrǵan eki keselge – sýsamyr (qant dıabeti) men obyrǵa (rak) qarsy dári-dármek túıe sút ónimderinen oılap taýyp, qant dıabetine qarsy emdik qasıetti tabıǵı ónimder tehnologııasyn óndiriske búgin endirýge daıyn. Obyrǵa qarsy dárini birneshe jyl klınıkalyq synaqtan ótkizý qajet. Osy eki jańalyǵyna ǵalym emdik qasıetti túıe sút ónimderine Otanymyzdyń 8 patentin alǵan. Biraq, jany qınalyp júrgen myńdaǵan, joq, mıllıondaǵan aýrý jandar onyń bul jańalyqtarynyń ıgiligin kóre alar emes. Nege? Sebebi, ǵalym jańalyq oılap tabýmen aınalysady. Jáne onyń basty mindeti de osy. Onyń oılap tapqanyn óndiriske endirýmen ózgeler, negizinen memlekettik mekemeler aınalysýy tıis. Sondyqtan, ózimizdiń ǵalym ashqan jańalyq, ǵasyr dertimen kúresýge memleket qol ushyn berýge tıis. О́mirzaq AQJIGIT, jýrnalıst.