Qazaq baspasóziniń anaý jyldardaǵy, odan keıingi bel-belesterinde ózindik batyl baılamdarymen, kózqarasynyń myǵymdylyǵymen, tabandylyǵymen tanymal jýrnalıst Erjuman Smaıyl jaqynda «Aǵalar esten ketpeıdi» degen jańa kitabyn «QAZaqparat» baspasynan jurtshylyqqa usyndy. Qarymdy qalamger ótken jyly «Dostar eske túskende» degen jınaǵyn jarııalaǵan edi. Bul jolǵy eńbegi Almaty oblysynyń Talǵar aýdanyna qarasty burynǵy Frýnze, qazirgi Týǵanbaı aýylynyń úlken-kishisi soǵys jyldary bastan keshken taýqymetti, maıdanǵa attanyp qaıta oralǵan, oralmaı opat bolǵan jaýyngerler jaıly baıan etedi. Jeńiske úles qosqan tyldyń jankeshti qarttary, analar men balalary da naqty derektermen kóz aldyńnan ótip otyrady. 1944 jyly jer aýdarylyp kelgen «týǵanbaılyq» túrik baýyrlar da nazardan tys qalmaǵan.
Avtor «Jerortasy – Kóktóbe» deıtindeı jasqa kelgende aldyńǵy tolqyn aǵalar týraly oılar kóp mazalaıtyn boldy... Sol aǵalarym týraly este qalǵandarym men estigenderimdi qaǵazǵa túsirýdi oılastyrǵan edim. Bul ózi ońaı sharýa emes eken. Onyń ústine soǵys aıaqtalǵaly ótip ketken 70 jylda maıdannan oralǵandardyń bári derlik o dúnıelik bolypty. Keıbireýleriniń balalary basqa jaqqa kóship ketipti. Sol sebepti maıdangerler men soǵys jyldarynda tylda eńbek etkender týraly derekterdi jáne olardyń sýretterin izdestirý kóp qıyndyq týǵyzdy», dep ımandy isti ıkemge keltirý ońaı bolmaǵanyn aıtady. Shynynda, almasyp jatqan urpaqtardyń arasynan osyndaı bir azamat shyǵyp, ásirese aýyldaǵy uıysyp otyrǵan qarapaıym halyqtyń kim bolǵanyn, ne istegenin, tyndyrǵan tirligin, búkil ómir jolyn osylaı hatqa túsirip, kitap etip shyǵaryp, búgin jurtqa tanystyrsa, erteń olardyń kindiginen taraǵan urpaqtary atalarynyń, ǵasyrlar almasqanda babalarynyń kórgen azabyn, tartqan qııanatyn, jaqsylyǵyn, úlgisin tanyp biledi. Bul jaǵynan kelgende Erjuman Smaıyldyń isi ózgelerge úlgi bolarlyq. Kindik qany tamǵan jurtyńa qompıyp qonaq bolyp qaıtýmen qatar, arǵy-bergi tarıhyn, adamdaryn osylaı eske túsirýdiń bir ǵanıbet ekenin ádemi kitapty paraqtap otyrǵanda kóz jetkizesiń. Ár aýyl, aýdanda qara jumystyń qamytyn kıip, eldi el etken, qabyrǵaly urpaq ósirgen, biri sol beınettiń zeınetin kórgen, keıbiri kóre almaı ketken jampoz jandar qanshama deseńizshi?! «Otan úshin ot keshkender» aıdarymen bir aýyldan soǵysqa attanǵan eki júzdeı adamnyń attaryn marjandaı etip tizip, ár maıdangerdiń ómir jolyn taratyp, ony urpaǵymen ushtastyryp otyrady. Jalań baıandaýlarǵa urynbaı, jaýyngerlerge qatysty keıbir qyzyqty hıkaıalardy eske túsirip, ezý tarttyratyn tustarda, osyndaı da bolady eken-aý, degen oqıǵalar da az emes. Mysaly, Núsipjan Janbolov degen maıdanger týraly 1943 jyly óldi degen «qara qaǵaz» jiberilgen. 1944 jyly jaraqaty jazylyp, aýylyna kelse, aǵaıyn-týysy asyn taratyp jatypty. Sóıtip, óz asynan ózi dám tatypty. Al sol aıaǵynan aıyrylǵan Áýezhan aǵasy «qyzýy» kóterilgende: «Aıaqty almastyryp baldaqpenen, Basamyn jerdi jarty salmaqpenen. Jigitter, aıtqan sózge sene berme, О́mirdi saý adamdaı aldap kelem», degen eken. Oqymasa da toqyǵany ushan-teńiz jaýyngerdiń osy tórt jol óleńiniń astarynda túsinip, túısinseń qorǵasyndaı salmaq jatqany anyq. Maıdangerler týraly derekpen qatar, olardyń sýretterin de berip otyrǵan. Artynda az derek qalǵandar jaıly da oı qozǵaıdy. Qazaq elin panalap kelgen sol tustaǵy ózge jurt ókilderiniń izetine de iltıpat bildiredi. Sol sekildi, tylda eńbek etken analar men balalardyń aýyr jumysy, onyń nátıjesi, el qorǵaý degende jumylyp judyryq bolǵandary, ony sol kezdegi aýdandyq gazetten alynǵan tyń derektermen tolyqtyrylyp otyrady. Jeti men on úsh jas aralyǵynda bal tatıtyn balalyǵynan aıyrylyp, tirsekteri dirildegen, sóıtip júrip, erte erjetken soǵys balalarynyń tirlik-tynysy da búgingi ómirdiń ońaı kelmegenin ańǵartady. «Soǵys órtine sharpylǵan» túrik baýyrlardyń qasiretin «Týǵanbaıdyń túrikteri» degen bólimde kórsetedi. Aǵaıyn bolyp ketken azamattardyń ótkenin búginmen ushtastyryp, ósip-óngen urpaqtaryn, qordaly ul-qyzdaryn taratyp, ár kezeńderdegi sýretterin de qatar berip otyrǵan. Ár urpaqtyń ózi qadirleıtin abyroıly aldyńǵy tolqyny bolady. Solardyń qatarynan tabylǵan ustaz Aıbas Áýbákirov, óz zamanynda aýyl balasyna rýhanı nár bergen kitaphanashy Kúlásh Qabdoldına, mektep dırektorynan Memleket jáne qoǵam qaıratkeri dárejesine kóterilgen azamat Áben О́mirálıev týraly shertken syr, aıtqan áńgime, kimniń de bolsa esine sondaı jaqsylyqtardy kórgenin, sharapatyna «shomylǵanyn» túsiredi. Ony umytpaý adamdyq qoı. Redaktorlardyń redaktory bolǵan, qazaq jurtynyń, ásirese jýrnalıster qaýymynyń rýhanı kóshbasshysy sanalatyn, ulttyń qamy degende qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı qaısar Sheraǵań – Sherhan Murtaza týraly jazbadan da alar taǵylym, úırener úlgi az emes. Sýsynyń qaný úshin, oqýyń kerek. Sonymen, ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldaryndaǵy sumdyq surapyl soǵys, búkil eldi aıtpaǵanda, alaqandaı aýyldyń ózin oıran etip, qanshama urpaqty tálkekke salǵan. Bul kitapty bir aýyldyń ensıklopedııasy dese bolǵandaı. О́ıtkeni, myńdaǵan adamnyń aty atalyp, ómir joly kóz aldyńnan ótedi. Iаǵnı, ólgendi tiriltip, óshkenniń otyn tutatyp, urpaǵyna atań osyndaı adam edi degendi naqty derektermen qulaǵyna quıyp, asyl beınesin elestetedi. Alýan túrli sýretterge qarap otyryp, sol zamanǵy adamdardyń bet-beınesin, bitim-bolmysyn, kıim úlgisin kóresiń. Osyndaı ımandy isten, adam taǵdyry baıandalǵan eńbekten úırener úlgi jetip-artylady. Árqaısymyz ósken aýylymyz týraly osyndaı bir-bir irgeli eńbek qaldyrsaq, urpaqtyq paryzymyz ótelip, ulttyń keleshegine sál de bolsa úlesimizdi qosqan bolar edik.
Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».