Elimiz bir atom elektr stansasyn salýmen shektelgisi kelmeıdi. Mundaı ustanymdy Memleket basshysy jetkizdi. Aıtýynsha, Almaty oblysynda irgetasy qalanyp jatqan jalǵyz AES ekonomıkalyq turaqty ósimge qol jetkizý jolynda azdyq etedi. Sondyqtan ekinshi, tipti úshinshi atom elektr stansalarynyń qurylysyn josparlaýǵa kiriskenimiz jón degen edi Prezıdent. Rasynda, jyl sanap ıadrolyq energetıkaǵa degen suranys eselep ósip keledi. Jahandyq úrdiske ilesý – ýaqyt talaby. Qazir ıadrolyq tehnologııany paıdalanbaıtyn sala joqtyń qasy. Bul – jartylaı ótkizgishter óndirisi men qaýipsizdik jáne baqylaý júıeleri, sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy, metallýrgııa, ǵarysh pen kosmetıka ónerkásibi. Osy oraıda saladaǵy otandyq ǵylymı jáne óndiristik jetistikterdiń bir parasyn aıtyp ótken jón.
Iаdrolyq energetıkanyń áleýeti
Byltyr qazan aıynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty álemdegi eń iri ǵylymı ortalyqtardyń biri – Eýropalyq ıadrolyq zertteýler ortalyǵynyń (CERN) SHiP kollaborasııasynyń múshesi atandy. Bul otandyq ınstıtýttyń eksperımentke arnalǵan 20 000 stroý-tútikti óndirýshi retinde jáne negizgi detektor – stroý-trekerdi qurýǵa jaýapty kollaborasııa tobynyń mańyzdy qatysýshysy bolatynyn bildiredi.
«Byltyr maýsym aıynda Iаdrolyq fızıka ınstıtýty óndiretin «Ftordeoksıglıýkoza-18F» radıofarmasevtıkalyq preparaty el tarıhynda alǵash ret áýe kóligi arqyly Shymkenttegi Iаdrolyq medısına ortalyǵyna jetkizildi. Atalǵan preparat onkologııalyq aýrýlardy anyqtaý men emdeýge qoldanylady. Atom energııasy halyqaralyq agenttiginiń (MAGATE) jobasy aıasynda Qyrǵyzstannyń ıadrolyq medısına ortalyǵyna qaterli isik jáne júrek aýrýlaryn dıagnostıkalaıtyn molıbden-99/tehnesıı-99 generatory eksporttaldy. Bul – elimizdiń radıofarmasevtıka salasyndaǵy alǵashqy halyqaralyq eksporty», dedi ınstıtýttyń bas dırektory Saıabek Sahıev.
Byltyr qarashada Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń qatysýymen ftor-18 radıoızotobyn óndirýge arnalǵan jańa sıklotron ornatý týraly ınvestısııalyq kelisimge qol qoıyldy. Bul qondyrǵy germanıı-68 jáne aktınıı-225 ızotoptaryn óndirý arqyly ıadrolyq medısınanyń jańa múmkindikterin ashýǵa kómektesedi.
Qazirgi AES qanshalyqty qaýipsiz?
«Asyra aıtqandyq emes, barlyq halyqaralyq sarapshy, atom fızıkasy salasyndaǵy ǵalymdar men ıadrolyq qaýipsizdik mamandary zamanaýı AES-ter múldem qaýipsiz ekenin alǵa tartady. Olardyń qurylysynda Chernobyl men Fýkýsımadaǵy apattarǵa ákelgen barlyq problema men qatelik eskerildi. Sondyqtan 3 jáne 3+ reaktorynyń qazirgi býynyn jobalaý kezinde qaýipsizdiktiń passıvti júıelerine basty nazar aýdarylady», deıdi Qazaq tehnologııa jáne bıznes ýnıversıtetiniń professory Saparbaı Jobaev.
Qazirgi atom elektr stansalaryna birneshe qaýipsizdik deńgeıi ázirlendi. Olar reaktordy tehnıkalyq qyzmet kórsetýshi personalsyz jáne elektrmen jabdyqtaýsyz qaldyrsa da, toqtata alady. Al tabıǵı apat bolǵan jaǵdaıda odan da kóp. Iаǵnı AES-ti paıdalanýdyń zamanaýı tehnologııalary barynsha avtomattandyrylǵan, anyǵy adamı qatelikterge táýeldi emes.
«Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarýshy dırektory, energetık Jaqyp Haırýshevtiń aıtýynsha, AES ımportqa táýeldilikti azaıtyp, energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtedi.
«AES – energııa kózi ǵana emes, sonymen qatar ekonomıkanyń mýltıplıkatıvti draıveri. Onyń qurylysy men paıdalanýǵa berilýi 10–15 myńǵa deıin tikeleı jáne janama jumys ornyn ashady. Qurylys, metallýrgııa, mashına jasaý, logıstıka men qyzmet kórsetý salalaryn damytady. Otandyq óndiristegi qosalqy bólshekter men materıaldardyń qoldanylý aıasy keńeıip, biliktiligi joǵary ınjenerler men tehnıkterge suranys artady. AES salý arzanǵa soqpaıdy. Iá, bastapqy kapıtaly joǵary. Biraq esep uzaqmerzimdi bolýy kerek. Atom stansasy 60–80 jylǵa deıin jumys isteı alady. Al energııa quny – turaqty ári boljamdy, otyn shyǵyny óte az, ınfraqurylym bolsa, uzaq ýaqyt qyzmet etedi. Tarıftiń ınvestısııalyq quramdas bóligi arqyly joba ózin 15–20 jylda óteıdi. Budan bólek, ishki naryqty sapaly energııamen qamtamasyz etý arqyly ekonomıkanyń básekege qabilettiligi joǵarylaıdy», deıdi maman.
Onyń sózinshe, ortasha alǵanda AES qurylysy daıyndyǵy men jobalaýǵa – 2–4 jyl, qurylysqa – 5–7 jyl, al jobany tolyq iske qosýǵa 10 jylǵa deıin ýaqyt kerek. «Eger barlyq ruqsat pen tehnologııa aldyn ala kelisilse, bul merzimdi 6–7 jylǵa deıin qysqartýǵa bolady. Desek te, bastysy – jobanyń qaýipsizdigi men sapasy», deıdi sarapshy.