Túgel aıtpaý – sózge obal

Osy gazettiń 29 shildedegi sanynan «Ulttyq tarıhsyz ulttyq rýh bolmaıdy» degen maqala oqydym. Avtorlary Baýbek Somjúrek, Nurbolat Bógenbaev degen inilerim eken. Onda: «...Mahmut Qashqarı, Júsip Balasaǵun, Muhammed Haıdar Dýlatı sekildi uly babalarymyz túrki halyqtarynyń tili men tarıhyn, mádenıetin zerttep, esimderi álemge tanyldy» delinedi de kesheli-búgingi túrkitanýǵa úles qosqan, qosyp júrgen taǵy bir top ǵalymnyń eńbekteri eleýli ekeni aıtylady. Durys. Biraq muny oqyp otyryp: «Qazekemniń tórt sózdi túgel aıtýdy» qalaıtyny eske­ril­mepti-aý?!» dep eriksiz tańdandym. Iá, maqalada kórsetilgendeı «Tomson, Radlov... sekildi belgi­li túriktanýshylar... túrki halyq­tarynyń órkenıetin, ádebıeti men mádenıetin dúnıejúzine pash etti». Al, mysaly, Mahmut Qash­qarı men Júsip Balasaǵunnyń jazba eńbekteri ısi qazaqqa qalaı pash etildi? Mine, osyny jalǵap aıtýdy maqala taqyry­byndaǵy «ulttyq rýh» talap etip tur emes pe? Árıne! Kóne zamandaǵy tarıhı tulǵa­lardy tanýda, qaı halyqta bolsyn, zertteýshi ǵalymdardyń eńbegi erekshe ekeni túsinikti. Alaıda, zertteý maqala jazý – bir basqa da, olardyń eńbekterin qazaq tili­ne aýdaryp, urpaq ıgiligine jaratý – bir basqa. Bizde osy eskerile bermeıdi. Joǵaryda aty-jónderi atalǵan ǵulama babalarymyz týraly áńgime bolǵanda, olardyń eńbekterin zertteýshiler men aýdarmashylardyń kimder ekeni qatar aıtylýy shart. Mahmut Qashqarı men Júsip Balasaǵun aýyzǵa alynǵanda Asqar Egeýbaev marqum atalmasa, «túgel sózdiń túbi bir» boldy deı almaımyn. Asqar Egeýbaev kim edi? Ol aqyn, ádebıetshi ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, aýdarmashy bo­latyn. Tabandy eńbegi úshin Qazaqstan komsomoly syılyǵynyń, Jambyl atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń ıegeri, Jastar men stýdentterdiń Búkil­dúnıejúzilik HII festıvaliniń dıplomanty atanǵan edi. 10 óleń­der kitaby, 2 ádebı-zertteý maqa­lalar jınaǵy shyqqan. Gazet­tegi maqalaǵa qatysty aıtarym: Asqar Egeýbaev ataqty Júsip Bala­saǵunnyń «Qutty bilik» dastanyn túpnusqasynan alǵash ret qazaq tiline aýdaryp, alǵysóz ben túsinikterdi jazyp, 1986 jyly jeke kitap etip shyǵardy. Kólemi – 615 bet! Odan Qytaı Halyq Respýb­lıkasynyń «Ulttar» baspasy dereý habardar bolyp, birden arab qarpimen jaryqqa shyǵardy. Ánekı, eńbektiń elenýi! Ǵalym, aýdarmashy Asqar Egeý­baev odan keıin Mahmud Qash­qa­rıdyń «Túrik tili sózdigin» kóne túrki tilinen qazaqshalap, jan-jaqty túsinik berip shyǵardy. Kólemi – 3 tom. 900 bet! Asa qun­dy osyndaı kólemdi eńbek­ti qazaq oqyrmandaryna jetkizý qan­daılyq bilimdi, qushtarlyqty, qan­shama kúsh-jigerdi talap etti eken?! Aqyn Asqar odan keıin jalyndy jaýynger jyrshymyz Mahambet О́temisuly shyǵarmalarynyń 4 tomyn qurastyryp, akademııalyq basylym talabyna saı etip berdi. Iаǵnı tutas bir ǵylymı-zertteý ortaly­ǵynyń mindetin bul joly da jalǵyz ózi atqardy! Sol kezeń­de – 2002 jáne 2004 jyldary – Asqardyń jańa jyr jınaqtary Memlekettik syılyqqa usynyldy. Joly bolmady. Men sondaǵy komıs­sııa músheleri, Asqardyń myna aıtylǵan, aqyndyq-ǵalym­dyq úsh erligin eskerý bylaı tur­syn, usynylǵan jyr jınaqta­ryn da túgel oqyǵan joq deı alamyn! Otandastarymyzǵa keı kezderi «Mahmut Qashqarı atyndaǵy medal» degen marapat berilip jatatynyn gazetterden oqımyn. Olar­dy qaıdan, kimder usynady, qaıda, kimder beredi – bilmeımin. Meniń biletinim: usynǵandardyń da, bergenderdiń de, alǵandardyń da Asqar Egeýbaevtyń ádebı-tarıhı qyrýar eńbegin baǵalaı bilmegeni. Muny ne deımiz? Ádebı saýatsyzdyq pa? Álde, «ózi joqtyń – kózi joq» pa?!. Eger esen-saý bolsa, Asqar Qur­mashuly búginde 65 jasta bolar edi. Aınalasyndaǵylar da, taǵdyr da taryn­ǵan soń, ne shara – pák sezimdi aqynnyń úlken júregi toqtaǵaly 9 jyl... Qadirin bilgen qaýym tabylyp, Asqardyń shyǵar­malary men aýdarmalarynyń kóptomdyǵyn shyǵaryp berer bolsa, arǵysy Qytaı Halyq Respýblıkasy men bergisi Qazaqstanyndaǵy júzdegen myń oqyrmanyna bir jubanysh bolar edi! Ǵabbas QABYShULY, jazýshy. ALMATY.